Pakistan Spy Satellite Network: ઓપરેશન સિંદૂર બાદ ભલે સરહદો પર તોપો શાંત હોય, પણ પાકિસ્તાને પોતાની રણનીતિ બદલી નાખી છે. છેલ્લા ૧૬ મહિનામાં પાકિસ્તાને જાસૂસી સેટેલાઇટ્સનું એક એવું નેટવર્ક ઊભું કર્યું છે, જેનો સ્પષ્ટ ઈશારો ભારતની સાર્વભૌમત્વ પર સતત નજર રાખવાનો છે. જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ થી જૂન ૨૦૨૬ વચ્ચે છ અર્થ-ઓબ્ઝર્વેશન સેટેલાઇટ્સ લોન્ચ કરીને પાકિસ્તાને અવકાશમાં પોતાની હાજરી જબરદસ્ત રીતે વધારી છે. આ સેટેલાઇટ્સ સન-સિન્ક્રોનસ ઓર્બિટમાં ગોઠવવામાં આવ્યા છે, જેથી ભારતીય ક્ષેત્રનું મેપિંગ દર બે દિવસે એકવાર થઈ શકે. આ કોઈ સામાન્ય ટેકનિકલ પ્રગતિ નથી, પરંતુ એક સુનિયોજિત વ્યૂહાત્મક ફેરફાર છે, જેમાં ચીનની ટેકનિકલ મદદ સ્પષ્ટપણે દેખાઈ રહી છે.
સંયોગ કે ષડયંત્ર? ૧૬ મહિનામાં બદલાયેલું અવકાશનું ચિત્ર
પાકિસ્તાની અવકાશ સંસ્થા SUPARCO જે વર્ષો સુધી એક સેટેલાઇટ લોન્ચ કરવા માટે એક દાયકાની રાહ જોતી હતી, તેણે અચાનક ૧૬ મહિનામાં છ મિશન પાર પાડી લીધા છે. ઈસરોના પૂર્વ અધિકારીઓના મતે, આ કોઈ કુદરતી વિકાસ નથી; એક વ્યક્તિ જે ચાલી શકતી નહોતી તે અચાનક ઉસૈન બોલ્ટ બની જાય તે અશક્ય છે. પાકિસ્તાનના આ સેટેલાઇટ નેટવર્કમાં PRSC-EO1 થી લઈને PRSC-EO3 સુધીના તમામ મિશનો પાછળ ચીની રોકેટ અને ટેકનોલોજીનો હાથ છે. આ સેટેલાઇટ્સ માત્ર ખેતી કે હવામાન માટે નથી, પરંતુ સૈન્ય ગતિવિધિઓ, નૌકાદળના જહાજો અને ભારત તરફ આવતા વ્યાપારી જહાજોને ટ્રેક કરવા માટે ‘મલ્ટી-પર્પઝ ISR’ નેટવર્ક તરીકે કામ કરી રહ્યા છે.
ઓર્બિટનું ગણિત: કાશ્મીર પર પાકિસ્તાનની ખાસ નજર
અમેરિકી અવકાશ દેખરેખ કંપની COMSPOC ના ડેટા મુજબ, પાકિસ્તાનનો PRSC-EO3 સેટેલાઇટ એક ‘અસામાન્ય કક્ષા’માં તૈનાત છે. આ સેટેલાઇટ સામાન્ય સન-સિન્ક્રોનસ ઓર્બિટને બદલે ૩૮ ડિગ્રીના ઝુકાવ સાથે એવી રીતે ગોઠવવામાં આવ્યો છે કે તે વારંવાર ભારતના જમ્મુ-કાશ્મીર અને ઉત્તર ભારત પરથી પસાર થાય. આનો સીધો અર્થ એ છે કે પાકિસ્તાનને હવે સામાન્ય કરતાં ઘણી વધુ ગીચ અને સચોટ તસવીરો મળી રહી છે. આટલી ચોકસાઈથી સૈન્ય ઠેકાણાઓ, કેમોફ્લાજ કરેલી ટેન્કો અને સરહદી માળખાગત ફેરફારોની ઓળખ કરવી પાકિસ્તાન માટે રમતવાત બની ગઈ છે. ભારત માટે આ એક ગંભીર ચેતવણી છે કે દુશ્મન હવે આકાશમાંથી આપણી દરેક હિલચાલને લાઈવ જોઈ રહ્યો છે.
ચીની આંખ અને પાકિસ્તાની હાથ: આધુનિક જાસૂસીનું જોડાણ
ચીન અને પાકિસ્તાન વચ્ચેનું આ અવકાશ-ગઠબંધન માત્ર ટેકનિકલ મદદ પૂરતું સીમિત નથી. રિપોર્ટો અનુસાર, પાકિસ્તાને સૈન્ય અને નાગરિક બંને ઉપયોગ માટે ચીનના ‘BeiDou’ નેવિગેશન સિસ્ટમનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો છે, જેનાથી તેની મિસાઈલો અને પ્લેટફોર્મની સચોટતા અનેકગણી વધી ગઈ છે. ચીનના યાઓગાન અને ગાઓફાન સેટેલાઇટ્સ તો પહેલેથી જ ભારતની દરેક ઇંચ જમીન પર નજર રાખી રહ્યા છે. હવે પાકિસ્તાની સેટેલાઇટ્સ દ્વારા આ ડેટા શેરિંગ એટલું ઘેરી બની ગયું છે કે ભારતની સુરક્ષા વ્યવસ્થા માટે આ એક મોટા પડકાર સમાન છે. ઈરાન-અમેરિકા સંઘર્ષમાં પણ ચીની સેટેલાઇટનો ઈરાન દ્વારા ઉપયોગ થયાના દાવાઓ આ વાતને વધુ પુષ્ટિ આપે છે કે ચીન હવે પોતાના મિત્ર દેશોને અવકાશમાં ‘આંખો’ આપી રહ્યું છે.
ભારતની નિષ્ફળતાઓ અને ઈસરોનું ભટકતું ધ્યાન
જ્યારે પાકિસ્તાન એક પછી એક સેટેલાઇટ લોન્ચ કરી રહ્યું છે, ત્યારે ભારતની સ્થિતિ ચિંતાજનક છે. છેલ્લા ૧૬ મહિનામાં ભારતના ત્રણ મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક સેટેલાઇટ મિશનો નિષ્ફળ રહ્યા છે, જેમાં EOS-N1 (અન્વેષા) અને EOS-09 (RISAT-1B) જેવા હાઈ-રિઝોલ્યુશન રડાર સેટેલાઇટનો સમાવેશ થાય છે. નિષ્ણાતોના મતે, ઈસરોનું ધ્યાન કદાચ ચંદ્રયાન અને ગગનયાન જેવા વૈજ્ઞાનિક મિશનો પર વધારે હોવાથી સરહદી સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાતો માટેના સેટેલાઇટ્સ પાછળ રહી ગયા છે. આ વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિઓ દેશનું ગૌરવ છે, પરંતુ જ્યારે સરહદો પર દુશ્મનનું સેટેલાઇટ નેટવર્ક આપણી દરેક ટેન્ક ગણી રહ્યું હોય, ત્યારે વ્યૂહાત્મક ક્ષમતામાં આ નબળાઈ ભારતીય સંરક્ષણ માટે મોટો ખતરો સાબિત થઈ શકે છે.
માહિતી જ હવે શક્તિ છે: ભારત પાસે હવે કોઈ વિકલ્પ નથી
સંઘર્ષની સ્થિતિમાં માહિતી જ સૌથી મોટી તાકાત છે, અને તે ભારત હવે સમજી રહ્યું છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે પાકિસ્તાની સેટેલાઇટ્સની આ દેખરેખનો સામનો કરવાનો એકમાત્ર રસ્તો વધુ સારી અને વધુ સચોટ ભારતીય દેખરેખ પ્રણાલી જ છે. ભારતને પોતાની અવકાશ ક્ષમતાઓને યુદ્ધના ધોરણે વધારવી પડશે. વ્યાવસાયિક સેટેલાઇટ કંપનીઓ પર નિર્ભર રહેવું જોખમી છે, કારણ કે અમેરિકા કે અન્ય દેશોની વિનંતી પર તે કંપનીઓ ગમે ત્યારે ડેટા આપવાનું બંધ કરી શકે છે. ચીન અને પાકિસ્તાનના આ આક્રમક અવકાશ કાર્યક્રમો સામે ભારતને પોતાની ‘આંખો’ માત્ર વધારવી જ નહીં, પરંતુ દુશ્મનની આંખોને નિષ્ક્રિય કરવાની ટેકનોલોજી પણ વિકસાવવી પડશે. સમય આવી ગયો છે કે ભારત પોતાની અવકાશ નીતિને સંરક્ષણ અને સુરક્ષાના સંદર્ભમાં પ્રાથમિકતા આપે.
આ પણ વાંચો:
