• મતદાર યાદી પર નિર્ણય લેવા માટે ચૂંટણી પંચ 3 મહિનાનો સમય કેમ માંગી રહ્યું છે?
• મતદાર યાદી આપવી કે ન આપવી તે વિચારવા માટે ચૂંટણી પંચે 3 મહિનાનો સમય માંગ્યો

ચૂંટણી પંચ (ECI)એ મંગળવારે દિલ્હી હાઈકોર્ટને જણાવ્યું હતું કે તે ત્રણ મહિનામાં નિર્ણય લેશે કે કોંગ્રેસના સાંસદ રણદીપ સુરજેવાલાને મતદાર યાદી આપવી કે નહીં. સુરજેવાલાએ કમિશન પાસેથી 2009થી 2024 દરમિયાન હરિયાણા અને મહારાષ્ટ્રમાં યોજાયેલી ચૂંટણીઓની મતદાર યાદી માંગી છે. કમિશન પાસે હંમેશા આ મતદાર યાદી તૈયાર હોય છે પરંતુ તેમ છતાં કમિશન બહાના બનાવી રહ્યું છે. ચૂંટણી દરમિયાન હરિયાણા અને મહારાષ્ટ્રની મતદાર યાદીઓમાં અનિયમિતતાની ઘણી ફરિયાદો મળી હતી. પરંતુ કમિશને તેમના પર કોઈ ધ્યાન આપ્યું નહીં.

હાઈકોર્ટમાં જસ્ટિસ જ્યોતિ સિંહે ECIના વકીલની દલીલો નોંધી હતી. જેમાં વકીલે કહ્યું કે આ મામલો 2009 થી સંબંધિત હોવાથી તાત્કાલિક નિર્ણય લેવો શક્ય બનશે નહીં. તેમણે ત્રણ મહિનાનો સમય માંગ્યો હતો.

અદાલતે કહ્યું કે, ECIએ રેકોર્ડ પર પોતાનો વલણ સ્પષ્ટ કરી દીધો છે કે 29 ડિસેમ્બર, 2024ના મેમોરેન્ડમ પર ટૂંક જ સમયમાં નિર્ણય લેવામાં આવશે. આજથી ત્રણ મહિનાથી વધારે સમય લેવામાં આવશે નહીં. તેથી આ રિટ અરજીનો નિકાલ કેસના તથઅયાત્મક વિવેચનામાં કર્યા વગર કરવામાં આવે.

કોંગ્રેસના નેતા ગુરદીપ સપ્પલે આ ઘટનાક્રમ પર ટિપ્પણી કરતા કહ્યું કે, ફાઇલ કોપી પેસ્ટ કરવા માટે ત્રણ મહિના વધુ છે. ચૂંટણી પંચે હાઈકોર્ટને જણાવ્યું છે કે તે ત્રણ મહિનામાં કોંગ્રેસને મતદાર યાદીનો ડેટા આપવાનો નિર્ણય લેશે. લગભગ ત્રણ મહિના પહેલા કોંગ્રેસે 2009થી અત્યાર સુધી હરિયાણા અને મહારાષ્ટ્રની મતદાર યાદીઓનો ડેટા માંગ્યો હતો.

સપ્પલે કહ્યું કે જ્યારે બધી મતદાર યાદીઓનો ડેટા ચૂંટણી પંચના સર્વર પર હોય છે. તેમાં કોઈ ફેરફાર કરવાની જરૂર નથી. કોઈ વિશ્લેષણ કરવાનું નથી. ચૂંટણી પંચે ચૂંટણી પક્ષો અને ઉમેદવારોને તેમના પ્રિન્ટ આપી દીધા છે. કેટલીક ડેટા ફાઇલો કોપી અને પેસ્ટ કરવાની જરૂર છે. આમાં લોજિસ્ટિકલ પડકારો શું છે?

સુરજેવાલા તરફથી હાજર રહેલા વરિષ્ઠ વકીલ અભિષેક મનુ સિંઘવીએ જણાવ્યું હતું કે 2009 અને 2024 વચ્ચે હરિયાણા અને મહારાષ્ટ્રમાં યોજાયેલી લોકસભા અને વિધાનસભા ચૂંટણીઓની મતદાર યાદી માંગતી 29 ડિસેમ્બરના મેમોરેન્ડમ પર ECI એ હજુ સુધી કોઈ નિર્ણય લીધો નથી.

સિંઘવીએ જણાવ્યું હતું કે 24 ફેબ્રુઆરીના રોજ, ECI એ સંબંધિત રાજ્યોના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીઓને એક પત્ર જારી કર્યો હતો, જેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે મેમોરેન્ડમનો નિર્ણય કાયદા અનુસાર લેવામાં આવે અને જો જરૂરી હોય તો સાંસદને સાંભળવાની તક આપ્યા પછી બોલવાનો આદેશ પસાર કરવામાં આવે. જોકે, તેમણે એમ પણ કહ્યું કે રજૂઆત પર નિર્ણય લેવા માટે કોઈ સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી નથી.

કોર્ટ દ્વારા સમય મર્યાદા નક્કી કરવાના પ્રશ્ન પર ECIના વકીલે કહ્યું કે શક્ય તેટલી વહેલી તકે નિર્ણય લેવામાં આવશે. સિંઘવીએ પછી કહ્યું, “મેં આ ફક્ત એટલા માટે કહ્યું કારણ કે તેમને કહેવામાં બે મહિના લાગ્યા કે અમે હમણાં જવાબ આપીશું. બે મહિનામાં તેમણે કહ્યું છે કે હવે અમને જવાબ આપવા માટે વધુ સમયની જરૂર છે. જો ‘શક્ય તેટલું વહેલું’ કહેવાનો તેમનો અર્થ આ જ હોય તો તે એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડની સમયમર્યાદા પણ હોઈ શકે છે.”

સુરજેવાલાની અરજીમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ECI પાસે તેની કામગીરીમાં સંપૂર્ણ પારદર્શિતા જાળવવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે, તેમજ ચૂંટણી પ્રક્રિયાના કોઈપણ તબક્કે, પછી ભલે તે ચૂંટણી પહેલાં, દરમિયાન કે પછી, ચકાસણી અને જવાબદારી માટે ખુલ્લા રહે તેવી અપેક્ષા છે. “આમ, ચૂંટણી પંચ રાજકીય પક્ષોને ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં કોઈ અજાણી વિસંગતતાઓ છે કે કેમ તે નક્કી કરવા માટે કમિશન દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવેલા ડેટાની તપાસ કરવાની મંજૂરી આપે તે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે,”

હરિયાણા ચૂંટણીમાં ગોટાળાના આરોપ

હરિયાણા વિધાનસભા ચૂંટણીમાં મતદાન પછી એક્ઝિટ પોલમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું કે રાજ્યમાં કોંગ્રેસની સરકાર બનવા જઈ રહી છે. પરંતુ પરિણામો તેનાથી વિપરીત હતા. વોટ ફોર ડેમોક્રેસીના (VFD) એક અહેવાલ ચૂંટણી પંચની ઊંઘ હરામ કરી નાંખી છે. આ રિપોર્ટ પર ચૂંટણી પંચે મૌન ધારણ કર્યું છે. ક્યાંય કોઈ પ્રતિભાવ નથી. રિપોર્ટ મુજબ, હરિયાણામાં મતદાનના દિવસે સાંજે 7 વાગ્યાથી એટલે કે 5 ઓક્ટોબરના રોજ મતગણતરીની પૂર્વસંધ્યાએ રાત્રે 8:45 વાગ્યા સુધી એટલે કે 7 ઓક્ટોબરના રોજ, મતદાનમાં 6.71 ટકાનો વધારો થયો. કુલ મળીને 13 લાખ મતોનો વધારો થયો, જેનો અર્થ એ થયો કે વિધાનસભા મતવિસ્તાર દીઠ સરેરાશ 15 હજાર મતોનો વધારો થયો. મત ગણતરી શરૂ થાય તેના 12 કલાક પહેલા સુધી ચૂંટણી પંચે કુલ મતદાનમાં આ વધારા માટે કોઈ સમજી શકાય તેવું કારણ આપ્યું ન હતું. આશ્ચર્યજનક વાત એ છે કે ચૂંટણી પંચે હજુ સુધી હરિયાણામાં પડેલા કુલ મતદાનનો આંકડો જાહેર કર્યો નથી. ફક્ત મતદાનની ટકાવારી જણાવવામાં આવી છે.

અહેવાલો દર્શાવે છે કે પંચકુલા અને ચરખી દાદરી સહિત હરિયાણાના ઘણા જિલ્લાઓમાં કુલ મતોમાં 10 ટકાથી વધુનો વધારો જોવા મળ્યો છે, જ્યાં ભાજપ થોડા અંત્તર માટે ફસાઈ હતી. આ વિસ્તારોમાં ભાજપને આશ્ચર્યજનક રીતે જીત મળી હતી. તે પણ ખૂબ જ ઓછા માર્જિનથી જીતવામાં સફળ રહી હતી. રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે આ દસ જિલ્લાઓમાં ભાજપને ઘણી સફળતા મળી છે. તે અહીં 44 માંથી 37 બેઠકો જીતવામાં સફળ રહી, જ્યારે બાકીના 12 જિલ્લાઓમાં તેનું પ્રદર્શન ખૂબ જ ખરાબ રહ્યું જ્યાં તે 46 માંથી ફક્ત 11 બેઠકો જીતી શકી હતી. આશ્ચર્યજનક વાત એ છે કે એક જિલ્લામાં અંતિમ મતદાનનો આંકડો પણ ઘટી ગયો હતો. તે જિલ્લો મેવાત છે જ્યાં લઘુમતી વસ્તી ખૂબ વધારે છે.

VFD રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે 2019 ની લોકસભા ચૂંટણીમાં પણ આવી જ અસ્પષ્ટતા જોવા મળી હતી, જે ભાજપની તરફેણમાં ગઈ હતી. ડેટા હેરાફેરીનો આ સિલસિલો ચૂંટણી પંચની નિષ્પક્ષતા અને મુક્ત અને ન્યાયી ચૂંટણીઓ યોજવાની તેની ક્ષમતા પર શંકા પેદા કરે છે. હરિયાણામાં ડેટા હેરાફેરીનો પ્રભાવ ખાસ કરીને તે 17 મતવિસ્તારોમાં અનુભવાયો જ્યાં ભાજપ માટે જીતનું માર્જિન પાંચ હજારથી ઓછું હતું. ઇન્ડિયન નેશનલ લોકદળ જેવા પક્ષોને બહુ ઓછો ફાયદો થયો. રિપોર્ટ સૂચવે છે કે આ હેરાફેરીથી ભાજપને 24 વધારાની બેઠકો જીતવામાં મદદ મળી શકે છે.

મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભાની ચૂંટણી પણ આશંકાના દાયરામાં

મહારાષ્ટ્રમાં વિધાનસભા ચૂંટણી દરમિયાન મતદાન મથકો પર પ્રિસાઇડિંગ અધિકારીઓ દ્વારા જારી કરાયેલા મતવિસ્તાર અને વિભાગવાર પૂર્વ-નંબરવાળી સ્લિપની કુલ સંખ્યા વિશે ચૂંટણી પંચ પાસે કોઈ માહિતી નથી. એક RTIના જવાબમાં ભારતીય ચૂંટણી પંચ અથવા ECI એ પોતે આ વાત સ્વીકારી છે.

કોંગ્રેસ પાર્ટીએ મહારાષ્ટ્રમાં મતદાન ટકાવારીમાં વધારો થવા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી અને ECI પાસેથી સ્પષ્ટતા માંગી હતી. ચૂંટણી પંચને લખેલા પત્રમાં કોંગ્રેસે મતદાનના દિવસે સાંજે 5 વાગ્યાથી રાત્રે 11.30 વાગ્યે ચૂંટણી પંચ દ્વારા જાહેર કરાયેલ અંતિમ મતદાન ટકાવારી વચ્ચે મતદાન ટકાવારીમાં “વધારો” દર્શાવ્યો હતો. કોંગ્રેસે એમ પણ કહ્યું કે 50 વિધાનસભા બેઠકોમાંથી જેમાં સરેરાશ 50,000 મતદારોનો વધારો થયો હતો, શાસક મહાયુતિએ 47 બેઠકો જીતી હતી.

ડિસેમ્બર 2024માં ECI એ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે સાંજે 5 વાગ્યાથી રાત્રે 11.45 વાગ્યા સુધી મતદાન ટકાવારીમાં વધારો “સામાન્ય” હતો. મહારાષ્ટ્રના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી એસ. ચોકલિંગમે જણાવ્યું હતું કે મતદાનના છેલ્લા કલાકમાં મતદાન ટકાવારીમાં 7 ટકાનો વધારો થયો છે. કમિશને વિપક્ષના વાંધાઓને ફગાવી દીધા. રાજીવ કુમાર હરિયાણા-મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભા ચૂંટણી અને તે પહેલાં યોજાયેલી લોકસભા ચૂંટણી દરમિયાન મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર હતા. પરંતુ રાજીવ કુમારે કવિતા દ્વારા દરેક વાંધાને ફગાવી દીધા હતા. રાજીવ કુમારના કાર્યકાળ દરમિયાન ભારતના ચૂંટણી પંચની શંકાસ્પદ ભૂમિકા પર હજુ પણ પ્રશ્નો ઉભા થઈ રહ્યા છે.

આ પણ વાંચો- કેમ શિક્ષણ વિભાગ શાળા સહાયકોની નિમણૂક કરવાની જવાબદારી ઉઠાવી રહ્યુ નથી?