Gujarat Liquor Prohibition: ગુજરાતમાં દારૂબંધી હોવા છતાં ગેરકાયદેસર દારૂના વેચાણ અને ઝેરી દારૂની ઘટનાઓ સતત સામે આવતી રહે છે. આ મુદ્દે ‘ધ ગુજરાત રિપોર્ટ’ના કાર્યક્રમમાં પત્રકાર મયુર જાની અને પૂર્વ આરોગ્ય મંત્રી તથા રાજકીય વિશ્લેષક ડૉ. જયનારાયણ વ્યાસ વચ્ચે વિસ્તૃત ચર્ચા થઈ હતી. ચર્ચામાં ભાવનગરના તાજેતરના લઠ્ઠાકાંડથી લઈને વર્ષ 2010ના અમદાવાદના ઝેરી દારૂકાંડ, દારૂના ગેરકાયદેસર નેટવર્ક, પોલીસની કામગીરી, બોગસ ડોક્ટરો અને આરોગ્ય વ્યવસ્થાની ખામીઓ સુધીના અનેક મુદ્દાઓ ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા.

ભાવનગરના લઠ્ઠાકાંડથી ફરી ચર્ચામાં દારૂબંધી

ચર્ચાની શરૂઆતમાં ભાવનગરમાં બનેલી ઝેરી દારૂની ઘટના અને તેમાં થયેલા મૃત્યુનો મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. મયુર જાનીએ જણાવ્યું હતું કે ગુજરાતમાં લઠ્ઠાકાંડ કોઈ નવી ઘટના નથી અને અગાઉ પણ રાજ્યમાં આવી અનેક ઘટનાઓ બની ચૂકી છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ ભાવનગરની ઘટનામાં મૃત્યુઆંક અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.

ચર્ચા દરમિયાન દારૂના ગેરકાયદેસર વેચાણને લઈને વર્ષોથી ચાલી રહેલા રિપોર્ટિંગનો ઉલ્લેખ થયો હતો. સાથે જ એવો મુદ્દો પણ સામે આવ્યો કે દારૂની સરખામણીએ હવે ડ્રગ્સનું દૂષણ પણ ગંભીર બની રહ્યું છે.

2010ના અમદાવાદના ઝેરી દારૂકાંડની યાદ

મયુર જાનીએ વર્ષ 2010માં અમદાવાદના ગીતામંદિર વિસ્તારની એક ચાલીમાં બનેલા ભયાનક ઝેરી દારૂકાંડને યાદ કર્યો હતો. તે સમયે ડૉ. જયનારાયણ વ્યાસ આરોગ્ય મંત્રી હતા, જ્યારે અમિત શાહ ગૃહમંત્રી અને નરેન્દ્ર મોદી મુખ્યમંત્રી હતા.

ચર્ચામાં જણાવાયું હતું કે આ ઘટનામાં 42થી વધુ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. તે સમયના રાજકીય નિવેદનોનો પણ ઉલ્લેખ થયો હતો, જેમાં મોટી સંખ્યામાં બુટલેગરોને પકડવામાં આવ્યા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ મયુર જાનીએ દારૂની ઉપલબ્ધતા અંગે તપાસ કરતાં ગેરકાયદેસર દારૂના મોટા ગોડાઉન સુધી પહોંચ્યાની વાત કરી હતી.

ગેરકાયદેસર દારૂના નેટવર્ક અંગે ગંભીર આક્ષેપો

ચર્ચામાં 2010ના સમયગાળાની એક તપાસનો ઉલ્લેખ કરતાં ગેરકાયદેસર દારૂના મોટા જથ્થા અને તેના વિતરણના નેટવર્ક અંગે વાત કરવામાં આવી હતી. એક સ્થળેથી મોટી સંખ્યામાં પેટીઓ અને વાહનો મારફતે દારૂની હેરફેર થતી હોવાનો દાવો ચર્ચામાં કરવામાં આવ્યો હતો.

મયુર જાનીએ પોતાના જૂના રિપોર્ટિંગનો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવ્યું હતું કે ગેરકાયદેસર દારૂનો વેપાર કોઈ એક વ્યક્તિ અથવા એક સ્થળ સુધી મર્યાદિત નથી. ચર્ચામાં પોલીસના વિવિધ વિસ્તારો, હપ્તા પ્રથા અને ગેરકાયદેસર વ્યવસાય સાથે જોડાયેલા લોકો અંગે પણ આક્ષેપાત્મક વાતો થઈ હતી.

દારૂ હવે ટેન્કરોમાં લાવવામાં આવે છે?

ડૉ. વ્યાસે ચર્ચા દરમિયાન દારૂની ગેરકાયદેસર હેરફેરની પદ્ધતિઓમાં ફેરફાર થયો હોવાનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું કે હવે મોટા જથ્થામાં દારૂ લાવવા માટે ટેન્કર જેવા મોટા વાહનોનો પણ ઉપયોગ થતો હોવાના અહેવાલો સામે આવે છે. તેમણે 20,000 લીટર જેટલી ક્ષમતા ધરાવતા ટેન્કરનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

તેમના મતે ટેક્નોલોજી અને ગેરકાયદેસર હેરફેરની રીતો બદલાઈ રહી છે, પરંતુ સમસ્યાનું મૂળ હજુ પણ દારૂની માંગ અને તેની આસપાસ ઊભા થયેલા ગેરકાયદેસર નેટવર્કમાં છે.

સિદ્ધપુર પોલીસ અને ‘બેસ્ટ પોલીસ સ્ટેશન’નો મુદ્દો

ચર્ચામાં સિદ્ધપુર પોલીસ સ્ટેશનનો પણ ઉલ્લેખ થયો હતો. મયુર જાનીએ પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર જિગ્નેશ આચાર્ય અને ગેરકાયદેસર દારૂના વેચાણ અંગે અગાઉ કરવામાં આવેલા આક્ષેપોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે એક તરફ સરકાર તરફથી દારૂ વેચનાર સામે કડક કાર્યવાહી કરવાની વાત કરવામાં આવે છે, જ્યારે બીજી તરફ સિદ્ધપુર પોલીસ સ્ટેશનને બેસ્ટ પોલીસ સ્ટેશનનો એવોર્ડ મળ્યો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો.

આ મુદ્દે તેમણે સવાલ ઉઠાવ્યો હતો કે જો ગેરકાયદેસર દારૂનું વેચાણ ચાલુ રહે છે તો જવાબદારી કોની છે. ચર્ચામાં જિગ્નેશ આચાર્યની બાદમાં કચ્છમાં બદલી થયાનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.

ભાવનગર પોલીસની બારકોડ અંગેની જાહેર અપીલ

ચર્ચાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ ભાવનગર પોલીસે બહાર પાડેલી જાહેર અપીલને લઈને હતો. કાર્યક્રમમાં જણાવાયું હતું કે વરતેજ પોલીસ સ્ટેશન વિસ્તારમાં ઝેરી દારૂના સેવનથી મૃત્યુ અને ગંભીર ઇજાઓ થયા બાદ ચોક્કસ બોટલ અને તેના સ્ટીકરની ઓળખ માટે ફોટો તથા બારકોડ જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો.

પોલીસે લોકોને અપીલ કરી હોવાનું જણાવાયું હતું કે જો કોઈ વ્યક્તિ પાસે આ પ્રકારની બોટલ અથવા સ્ટીકરવાળો દારૂ હોય તો તેનું સેવન ન કરવું અને તેનો નાશ કરવો. જો કોઈ વ્યક્તિએ તે દારૂ પીધો હોય તો તાત્કાલિક નજીકની હોસ્પિટલ અથવા દવાખાનામાં તપાસ કરાવવી. બોટલ પર દર્શાવેલા બારકોડ અને નંબર પર ખાસ ધ્યાન આપવા પણ જણાવાયું હતું.

ચર્ચામાં આ પગલાને પોલીસ દ્વારા લોકોની સલામતી માટે કરવામાં આવેલી સાવચેતી તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જોકે સાથે જ નકલી સ્ટીકર બનાવવાની શક્યતા અંગે પણ સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા.

બોગસ ડોક્ટરોનો વધતો પ્રશ્ન

ચર્ચા દરમિયાન દારૂબંધી ઉપરાંત ગુજરાતમાં બોગસ ડોક્ટરોની સમસ્યાનો મુદ્દો પણ ગંભીરતાથી ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. કાર્યક્રમમાં અખબારી અહેવાલનો ઉલ્લેખ કરીને જણાવાયું હતું કે ત્રણ વર્ષ દરમિયાન 2,724 બોગસ ડોક્ટરો ઝડપાયા હોવાનું સામે આવ્યું છે.

આંકડા પ્રમાણે વર્ષ 2021માં 839 બોગસ ડોક્ટરો ઝડપાયા હતા અને વર્ષ 2023 સુધીમાં આ સંખ્યા 1,010 સુધી પહોંચી હોવાનું ચર્ચામાં જણાવાયું હતું.

વડોદરાના અકોટા વિસ્તારમાં 16 વર્ષથી ક્લિનિક ચલાવતો એક વ્યક્તિ બોગસ ડોક્ટર હોવાનું બહાર આવ્યું હોવાનો પણ ઉલ્લેખ થયો હતો. તે વ્યક્તિ ટ્રોમિલા ક્લિનિક નામનું ક્લિનિક ચલાવતો હતો અને તેની પાસેથી ઇન્જેક્શન તથા દવાઓનો જથ્થો મળી આવ્યો હોવાની માહિતી ચર્ચામાં આપવામાં આવી હતી.

ગરીબ લોકો માટે આરોગ્યસેવાની મજબૂરી

ડૉ. વ્યાસે બોગસ ડોક્ટરોના પ્રશ્ન પાછળ ગરીબ લોકોની આર્થિક સ્થિતિને પણ એક મહત્વપૂર્ણ કારણ ગણાવ્યું હતું. તેમણે સમજાવ્યું હતું કે રોજના આશરે 100 રૂપિયા કમાતા વ્યક્તિ માટે સામાન્ય ડોક્ટરની 40થી 50 રૂપિયાની ફી ચૂકવવી પણ મુશ્કેલ બની શકે છે.

આવી સ્થિતિમાં ઘણા લોકો સીધા દવાની દુકાન પર જઈને લક્ષણો જણાવી દવા લઈ લે છે. ગ્રામ્ય વિસ્તારો અને ગરીબ શહેરી વિસ્તારોમાં તબીબી સેવાઓની અછતને કારણે બિનલાયક વ્યક્તિઓને ‘ડોક્ટર’ તરીકે સ્વીકારવાની પરિસ્થિતિ ઊભી થતી હોવાનો તેમનો મત હતો.

દારૂ, હપ્તા અને કાળા નાણાં અંગે ચર્ચા

દારૂના ગેરકાયદેસર વેપાર અંગે ચર્ચા આગળ વધતાં તેના પૈસાના પ્રવાહનો મુદ્દો પણ ઉઠ્યો હતો. ચર્ચામાં એવો આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો હતો કે ગેરકાયદેસર દારૂના વ્યવસાયમાંથી મળતા નાણાં વિવિધ સ્તરો સુધી પહોંચે છે અને તેમાં પોલીસ તથા રાજકીય ફંડિંગ સુધીના આક્ષેપો કરવામાં આવ્યા હતા.

ડૉ. વ્યાસે દારૂના સમગ્ર પ્રશ્નને ‘ડિમાન્ડ એન્ડ સપ્લાય’ સાથે જોડ્યો હતો. તેમના મતે જ્યાં સુધી દારૂની માંગ રહેશે ત્યાં સુધી ગેરકાયદેસર સપ્લાયનું નેટવર્ક સંપૂર્ણપણે બંધ કરવું મુશ્કેલ રહેશે.

ગૃહમંત્રીના ક્રિકેટવાળા નિવેદન પર કટાક્ષ

ચર્ચાના અંતિમ ભાગમાં ગુજરાતના ગૃહમંત્રી હર્ષ સંઘવીના એક વિદ્યાર્થી સાથેના ક્રિકેટ સંબંધિત સંવાદનો ઉલ્લેખ થયો હતો. વિદ્યાર્થીએ ક્રિકેટમાં કઈ બેટિંગ પોઝિશન પસંદ કરશો તેવો સવાલ કર્યો હતો. તેના જવાબમાં ગૃહમંત્રીએ ઓપનર તરીકે રમવાની અને ફ્રન્ટ ફૂટ પર રહેવાની વાત કરી હતી.

મયુર જાનીએ ક્રિકેટર તરીકેના પોતાના અનુભવના આધારે આ નિવેદનનું વિશ્લેષણ કર્યું હતું. તેમણે સમજાવ્યું હતું કે બેટ્સમેન ફ્રન્ટ ફૂટ કે બેકફૂટ પર રમે તે બોલની લેન્થ અને પરિસ્થિતિ પર આધારિત હોય છે. ડૉ. વ્યાસે પણ આ મુદ્દે હળવા-ફૂલકા અંદાજમાં ચર્ચા આગળ વધારી હતી.

આ સમગ્ર વાતચીત દરમિયાન ગૃહમંત્રીના નિવેદનને લઈને રાજકીય કટાક્ષ પણ કરવામાં આવ્યા હતા અને ‘ફ્રન્ટ ફૂટ’ની વાતને ગુજરાતના રાજકારણ સાથે જોડવામાં આવી હતી.

સરકાર અને વ્યવસ્થા સામે જવાબદારીનો સવાલ

આ સમગ્ર ચર્ચાનો મુખ્ય મુદ્દો એ રહ્યો કે ગુજરાતમાં દારૂબંધી હોવા છતાં ગેરકાયદેસર દારૂનું નેટવર્ક કેમ અટકતું નથી. ભાવનગરના લઠ્ઠાકાંડ, 2010ના અમદાવાદના કાંડ, ગેરકાયદેસર દારૂની હેરફેર, પોલીસની કામગીરી અને બોગસ ડોક્ટરો જેવા મુદ્દાઓને એક જ વ્યાપક પ્રશ્ન સાથે જોડવામાં આવ્યા હતા—વ્યવસ્થાની જવાબદારી અને અમલ કેટલો અસરકારક છે?