Gujarat Foundation Day: ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપનાને આજે સાડા છ દાયકા પૂર્ણ થયા છે, ત્યારે ‘ગુજરાતની અસ્મિતા’ ક્યાં આવીને ઊભી છે તે વિચારવું અનિવાર્ય છે. રવિશંકર મહારાજના ‘ઘસાઈને ઊજળા થઈએ’ ના મંત્રથી શરૂ થયેલી આ સફર આજે ભૌતિક સમૃદ્ધિના શિખરે છે. વ્યારાના આદિવાસી અમરસંગ ગામિત જેવા લોકો, જેઓ પોતે ભૂખ્યા રહીને ફકીરોને જમાડતા, તે ગુજરાતની ઉદારતાનું પ્રતીક હતા. પરંતુ આજે જ્યારે આપણે પાછળ ફરીને જોઈએ છીએ, ત્યારે સમજાય છે કે સમયની સાથે આપણા ગૌરવ અને મૂલ્યોની વ્યાખ્યામાં ઘણું પરિવર્તન આવ્યું છે.
અસ્મિતાનો અર્થ અને કનૈયાલાલ મુનશીનું પ્રદાન
‘અસ્મિતા’ શબ્દને ગુજરાત સાથે જોડવાનું શ્રેય કનૈયાલાલ મુનશીને જાય છે, જેમણે 1913-14માં યોગસૂત્રમાંથી આ શબ્દ પ્રયોજ્યો હતો. મુનશીના મતે અસ્મિતા એટલે માત્ર જન્મે ગુજરાતી હોવું તે નહીં, પરંતુ શૌર્ય, આત્મસન્માન અને ગૌરવનો અનુભવ કરવો તે છે. તેમણે પ્રાંતિક અસ્મિતા પર ભાર મૂક્યો, જ્યારે ગાંધીજીએ અહિંસા અને નૈતિક શુદ્ધતા દ્વારા ગુજરાતને એક અલગ જ રસ્તો દેખાડ્યો હતો. આજે અસ્મિતા એ ‘હું કોણ છું’ ની સમજથી આગળ વધીને ક્યારેક અહંકાર તરફ વળી રહી હોય તેવું પણ સામાજિક વિશ્લેષકો માની રહ્યા છે.
સમૃદ્ધિનો સુરજ પણ સંસ્કૃતિ અને ભાષામાં ઓટ
છેલ્લા 66 વર્ષોમાં ગુજરાત આર્થિક રીતે ઘણું સમૃદ્ધ થયું છે, શહેરોનો વિકાસ થયો છે, પરંતુ તેની સામે કેટલાક ગંભીર પ્રશ્નો પણ ઊભા થયા છે. સમૃદ્ધિ છતાં ગુજરાતીઓ વિદેશ જવા માટે જીવના જોખમે દોટ લગાવી રહ્યા છે. સૌથી મોટી ચિંતા ગુજરાતી ભાષાની છે, જે આજે માતૃભાષા મટીને દ્વિતીય ભાષા બની રહી હોય તેમ લાગે છે. શિક્ષણ વધ્યું છે, પરંતુ સાહિત્ય અને કળાના ક્ષેત્રમાં જે ઊંડાણ પહેલા જોવા મળતું હતું, તેમાં ક્યાંક ઉણપ વર્તાઈ રહી છે.
વિવિધતા અને સમાવેશી સમાજ સામેના પડકારો
ગુજરાત એ અનેક પરંપરાઓ અને જ્ઞાતિઓનો સંગમ છે, પરંતુ વર્તમાન સમયમાં સમાજમાં વિભાજન રેખાઓ વધુ સ્પષ્ટ થઈ રહી છે. દલિતો, આદિવાસીઓ અને લઘુમતીઓને મુખ્યધારાની અસ્મિતામાં પૂરતું સ્થાન મળ્યું નથી. આદિવાસીઓની આગવી સંસ્કૃતિ અને ખાનપાનની પરંપરાઓને સ્વીકારવાને બદલે તેમના પર અન્ય અસ્મિતા થોપવી તે અન્યાયકર્તા છે. સમાજમાં ભૌતિક અંતર ઘટ્યું છે, પરંતુ મનનાં અંતરો અને વર્ગભેદ નવા સ્વરૂપે વધી રહ્યા છે.
જીવનમૂલ્યોનો હ્રાસ અને પથદર્શકોનો ખાલીપો
વર્તમાન ગુજરાતમાં માનવીય મૂલ્યોની ઓટ દેખાઈ રહી છે. આંતરજ્ઞાતિય લગ્નોનો વિરોધ, ભ્રૂણહત્યા અને જાતિગત રૂઢિચુસ્તતા હજુ પણ સમાજમાં અકબંધ છે. એક સમયે ગાંધી, સરદાર અને રવિશંકર મહારાજ જેવા પથદર્શકો હતા, પરંતુ આજે બૌદ્ધિક અને રાજકીય ક્ષેત્રે એવો ખાલીપો વર્તાય છે કે જેમના માર્ગે નવી પેઢી ચાલી શકે. ‘જીવો અને જીવવા દો’ નો મંત્ર હવે ક્યાંક સંકુચિત વિચારધારાઓમાં દબાઈ રહ્યો છે. પ્રગતિના પંથે દોડતા ગુજરાતે આજે એ વિચારવાની જરૂર છે કે વિકાસની આ દોડમાં આપણે આપણી મૂળ સંસ્કૃતિ અને ભાઈચારો તો નથી ખોઈ રહ્યા ને?
આ પણ વાંચો:
