Nepal-China relations impact: નેપાળના વિદેશ મંત્રી શિશિર ખનાલની તાજેતરની ચીન યાત્રાએ દક્ષિણ એશિયાના રાજકીય વર્તુળોમાં અનેક સવાલો ઊભા કર્યા છે. વડાપ્રધાન બલેન્દ્ર શાહના નેતૃત્વમાં બનેલી નવી સરકાર બાદ આ ચીનની મુલાકાતને સૌથી મહત્વની માનવામાં આવે છે. વિદેશ મંત્રીએ ત્યાં ચીનના ટોચના નેતાઓ વાંગ યી અને વાંગ હુનિંગ સાથે બેઠકો કરી, જે સ્પષ્ટ કરે છે કે નેપાળ હવે ચીન સાથેના આર્થિક સંબંધોને નવી ઊંચાઈ પર લઈ જવા માંગે છે. અત્યાર સુધી નેપાળ અને ચીન વચ્ચેના સંબંધો માત્ર ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક જોડાણ પૂરતા મર્યાદિત હતા, પરંતુ હવે આર્થિક જરૂરિયાતો તેને બદલી રહી છે. ૨૦૨૪ના આંકડા મુજબ, બંને દેશો વચ્ચે ૨.૧૬ અબજ ડોલરનો વેપાર થયો છે, પરંતુ તેમાં નેપાળની નિકાસ માત્ર ૧ કરોડ ડોલર જેટલી જ રહી, જે એક મોટી વેપાર ખાધનું કારણ બની છે. શું નેપાળ આ ખાધ ઘટાડવા માટે ચીન પર નિર્ભર રહેવા માંગે છે, કે પછી આ માત્ર કૂટનીતિક ગતિવિધિ છે?
શું અગાઉની ભૂલોમાંથી નેપાળ શીખ્યું છે?
નેપાળની વિદેશ નીતિમાં દાયકાઓથી એક મોટી ખામી રહી છે—ચીન સાથેના સંબંધોનો ઉપયોગ ભારત વિરુદ્ધ ‘સંતુલન’ સાધવા માટે કરવો. કે.પી. શર્મા ઓલી જેવા નેતાઓના સમયમાં ચીન નેપાળની વિદેશ નીતિનો મુખ્ય આધાર બની ગયું હતું, જેના કારણે ભારત સાથેના સંબંધોમાં ક્યારેક કડવાશ આવી તો ક્યારેક અસ્થિરતા. પરંતુ હવે નવી સરકારનો અભિગમ અલગ જણાય છે. વડાપ્રધાન બલેન્દ્ર શાહની રાષ્ટ્રીય સ્વતંત્ર પાર્ટી (RSP) સરકારે સત્તાના પ્રથમ ૧૦૦ દિવસમાં જે પરિપક્વતા બતાવી છે, તે કાબિલેદાદ છે. વડાપ્રધાનની પ્રથમ વિદેશ યાત્રા પહેલા જ વિદેશ મંત્રીએ દિલ્હી જઈને ભારત સાથેના સંપર્કો મજબૂત કર્યા અને ત્યારબાદ ચીન ગયા. આ એક આયોજિત રાજદ્વારી વ્યૂહરચના છે, જે દર્શાવે છે કે નેપાળ હવે ચીન કે ભારતને એકબીજાના વિકલ્પ તરીકે નહીં, પરંતુ બંનેને સ્વતંત્ર અને મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર તરીકે જોઈ રહ્યું છે.
બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવ (BRI): આર્થિક તક કે વ્યૂહાત્મક જાળ?
નેપાળ માટે ચીનની સૌથી મોટી અપેક્ષા તેના મહત્વાકાંક્ષી ‘બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવ’ (BRI) ને આગળ વધારવાની છે. મે ૨૦૧૭માં સમજૂતી થયા બાદ પણ આ યોજનાઓ કાઠમંડુની રાજકીય અસ્થિરતાને કારણે અટવાયેલી છે. ચીન ઈચ્છે છે કે નેપાળ પાવર ગ્રીડ, રાજમાર્ગો અને કનેક્ટિવિટીના પ્રોજેક્ટ્સમાં ઝડપ લાવે, જેથી નેપાળ એક ‘સ્થળબદ્ધ દેશ’ માંથી ‘જોડાયેલો દેશ’ બની શકે. પરંતુ નેપાળ માટે આ એક મોટો પડકાર છે. જ્યાં ચીન આને વ્યૂહાત્મક જીત તરીકે જુએ છે, ત્યાં નેપાળી સરકાર માટે આ પ્રોજેક્ટ્સની આર્થિક વ્યવહારિકતા અને દીર્ઘકાલીન નાણાકીય સુરક્ષા તપાસવી અનિવાર્ય છે. ભારતનો તો સ્પષ્ટ મત રહ્યો છે કે કોઈપણ પ્રોજેક્ટ જે સાર્વભૌમત્વનું ઉલ્લંઘન કરે, તે સ્વીકારી શકાય નહીં. નેપાળ હવે તે સમજવા લાગ્યું છે કે જો પ્રોજેક્ટ્સ ટકાઉ અને પારદર્શી નહીં હોય, તો તે અંતે તો દેશના માથે દેવાનો બોજ જ વધારશે.
બેઇજિંગનો અસલી એજન્ડા
ચીનની નેપાળ નીતિમાં કાયમ સુરક્ષા સૌથી ઉપર રહી છે. તિબેટ અને વન-ચાઇના સિદ્ધાંતને લઈને બેઇજિંગ કોઈ બાંધછોડ કરવા તૈયાર નથી. મંત્રી ખનાલની મુલાકાત દરમિયાન પણ ચીને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં આશ્વાસન માંગ્યું કે નેપાળની ભૂમિનો ઉપયોગ ચીન વિરોધી ગતિવિધિઓ કે તિબેટિયન નિર્વાસિતો દ્વારા કરવામાં ન આવે. ચીન હવે તાઈવાનના મુદ્દાને પણ નેપાળની સરહદ સાથે જોડી રહ્યું છે, જે દર્શાવે છે કે બેઇજિંગ કેટલું સતર્ક છે. રાજદૂત ઝાંગ માઓમિંગ દ્વારા તાઈવાન અને તિબેટને લઈને આપવામાં આવેલી ચેતવણીઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે ચીન નેપાળને માત્ર એક પાડોશી નહીં, પણ પોતાની સુરક્ષાનું એક રક્ષક કવચ બનાવવા માંગે છે. નેપાળે અહીં ખૂબ જ સાવચેતીથી કામ કરવું પડશે, કારણ કે એક નાનકડી ભૂલ તેમને મહાસત્તાઓના સંઘર્ષનું મેદાન બનાવી શકે છે.
સ્થિરતાની શોધ
નેપાળના ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન બાબુરામ ભટ્ટરાઈએ કહ્યું તેમ, નેતાઓના બદલાવ છતાં નેપાળ-ચીન સંબંધો સ્થિર રહેવા જોઈએ. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે શું નેપાળની રાજકીય સ્થિરતા કાયમી છે? અત્યાર સુધીની સરકારોએ ચીન સાથેની સમજૂતીઓનો ઉપયોગ માત્ર અતિ-રાષ્ટ્રવાદને પોષવા માટે કર્યો હતો, જેમાં પ્રોજેક્ટ્સ તો ક્યારેય જમીન પર આવ્યા નહીં. નવી સરકાર પાસેથી અપેક્ષા છે કે તેઓ માત્ર સૈદ્ધાંતિક વાતો કરવાને બદલે વાસ્તવિક વિકાસ પર ધ્યાન આપશે. નેપાળ માટે ભારત સાથેનું આર્થિક એકીકરણ અને ચીન સાથેનું ભાગીદારીપૂર્વકનું જોડાણ એ જ દેશની સમૃદ્ધિનો એકમાત્ર માર્ગ છે.
નેપાળનું ભવિષ્ય ભારત અને ચીન વચ્ચેના પ્રભાવના યુદ્ધમાં મેદાન બનવાને બદલે એક સેતુ બનવામાં રહેલું છે. વિદેશ મંત્રીની આ યાત્રાઓ દર્શાવે છે કે નેપાળ હવે પોતાના હિતોને લઈને વધુ સભાન છે. જો નેપાળ પારદર્શિતા અને વ્યવહારિકતાના માર્ગે ચાલે તો જ તેને આર્થિક ફાયદો થઈ શકે છે. ભારત અને ચીન બંને સાથેના સંતુલિત સંબંધો જ નેપાળની સાર્વભૌમત્વની રક્ષા કરી શકે છે. ચીન ભલે ઈચ્છતું હોય કે નેપાળ તેમની નજીક આવે, પરંતુ કાઠમંડુએ એ ભૂલવું ન જોઈએ કે તેમની આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક નાડ દાયકાઓથી ભારત સાથે જોડાયેલી છે. આગામી સમયમાં નેપાળની સરકાર કેવી રીતે આ બંને દેશો સાથેના સંબંધોમાં ‘ડિપ્લોમેટિક બેલેન્સિંગ એક્ટ’ કરે છે, તે જોવા જેવું રહેશે.
આ પણ વાંચો:
