India UK FTA: ભારત અને યુનાઈટેડ કિંગડમ (UK) વચ્ચે ૧૫ જુલાઈ ૨૦૨૬થી મુક્ત વ્યાપાર કરાર (FTA) અમલી બનવા જઈ રહ્યો છે. સરકાર આ કરારને ભારત અને કોઈ પશ્ચિમી દેશ વચ્ચેનો પ્રથમ દ્વિપક્ષીય વ્યવહાર ગણાવીને પોતાની પીઠ થપથપાવી રહી છે, પરંતુ સવાલ એ છે કે આટલા મોટા આર્થિક ફેરફારો શું ખરેખર સામાન્ય માણસના ખિસ્સા પર સકારાત્મક અસર કરશે? કેન્દ્રીય મંત્રી પીયૂષ ગોયલે દાવો કર્યો છે કે આ કરારથી નિકાસ માટે નવી તકો ખુલશે, પરંતુ આવી આર્થિક સંધિઓ હંમેશા કોર્પોરેટ જગતને જ વધુ લાભ આપે છે તે જગજાહેર છે. ૯૯ ટકા ટેરિફ લાઈનો પર તરત જ શુલ્ક-મુક્ત પહોંચ આપવાનો નિર્ણય લેવાયો છે. સરકાર કહે છે કે આનાથી વસ્ત્ર, ચામડા, સમુદ્રી ઉત્પાદનો અને પ્રોસેસ્ડ ફૂડ સેક્ટરને ફાયદો થશે, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધાના મેદાનમાં આપણા નાના વેપારીઓ આ મોટા સ્તરના બદલાવ સામે કેટલા ટકી શકશે, તે સૌથી મોટો પ્રશ્ન છે.
સુરક્ષાના દાવા કે માત્ર દેખાડો? કૃષિ ક્ષેત્ર પર લટકતી તલવાર
સરકાર ભલે એમ કહેતી હોય કે આ કરાર ‘આર્થિક સુરક્ષા’ પર આધારિત છે અને તેમણે આપણી સંવેદનશીલ કૃષિ તથા ગ્રામીણ અર્થવ્યવસ્થાને બચાવવા માટે ‘કડક બાકાત યાદીઓ’ બનાવી છે, પરંતુ ખેડૂતોને હંમેશા ડર રહે છે કે આવી આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓમાં તેમના હિતો સાથે બાંધછોડ કરવામાં આવે છે. ડેરી, અનાજ અને તિલહન જેવા ક્ષેત્રોને સુરક્ષા આપવાની વાત છે, પણ આયાતમાં થતા ઉતાર-ચઢાવને રોકવા માટે આટલા મોટા કરારોમાં કયા કાયદાકીય સુરક્ષા કવચ છે, તે તો સમય જ કહેશે. એક તરફ GDP માં વધારાના મોટા આંકડાઓ—કે ભારતને ૫.૧ અબજ પાઉન્ડ અને યુકેને ૪.૮ અબજ પાઉન્ડનો ફાયદો થશે—તેવા સપનાઓ બતાવાય છે, પરંતુ શું આ વધારો સામાન્ય ખેડૂત કે મજૂરના જીવનધોરણમાં સુધારો લાવશે, કે પછી તે માત્ર મોટી કંપનીઓના બેલેન્સ શીટમાં જ પ્રતિબિંબિત થશે?
નિકાસકારો માટે સોનેરી તક કે આયાતી વસ્તુઓનો દબદબો?
ભારતીય નિકાસકારો માટે આ કરાર એક મોટી રાહત બની શકે છે, ખાસ કરીને એવા ક્ષેત્રો માટે જ્યાં અત્યાર સુધી યુકે દ્વારા ભારે શુલ્ક લાદવામાં આવતા હતા. પ્રોસેસ્ડ ફૂડ પર ૭૦ ટકા સુધીનો ટેક્સ શૂન્ય થવો, ચામડા અને ફૂટવેર પર ૧૬ ટકા અને વસ્ત્ર ઉદ્યોગ પર ૧૨ ટકાનો ટેક્સ દૂર થવો એ નિકાસકારો માટે ચોક્કસપણે રાહતના સમાચાર છે. જોકે, આ સિક્કાની બીજી બાજુ પણ છે. ભારત બ્રિટિશ વ્હિસ્કી પર લાગતો ૧૫૦ ટકા શુલ્ક ઘટાડીને ૪૦ ટકા કરશે અને બ્રિટિશ ઓટોમોબાઈલ માટે નવો ક્વોટા લાગુ કરશે. એટલે કે, વિદેશી મોંઘી બ્રાન્ડ્સ અને વૈભવી ચીજો હવે ભારતીય બજારમાં વધુ સરળતાથી અને સસ્તી મળશે. ભારતીય ઉદ્યોગો સામે આ વિદેશી સ્પર્ધાનો સામનો કરવાનું મોટું દબાણ હવે આવનારા સમયમાં વધશે.
બેવડા વીમા અંશદાનમાંથી મુક્તિ: શું આ ખરેખર કંપનીઓની બચત છે?
આ કરારની એક મહત્વની વિશેષતા છે—‘ડબલ કોન્ટ્રિબ્યુશન કન્વેન્શન’. યુકેમાં કામ કરતા ભારતીય કર્મચારીઓ અને નોકરીદાતાઓને ત્રણ વર્ષ સુધી સામાજિક સુરક્ષા અંશદાનમાંથી મુક્તિ મળશે. સરકારનો દાવો છે કે આનાથી ભારતીય કંપનીઓને ૪,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાની બચત થશે. પરંતુ વિચારવા જેવી વાત એ છે કે આ બચત કંપનીઓના તિજોરીમાં જશે કે કર્મચારીઓના પગારમાં? કરાર લાગુ થવાના દાયકાની અંદર, એટલે કે ૨૦૩૬ સુધીમાં ૮૫ ટકા શુલ્ક સંપૂર્ણપણે નાબૂદ થશે. આ લાંબી પ્રક્રિયા દરમિયાન આપણો સ્થાનિક ઉદ્યોગ કેવી રીતે પોતાની ક્ષમતા વિકસાવશે, તેના પર કોઈ નક્કર રોડમેપ જનતા સમક્ષ મૂકવામાં આવ્યો નથી.
સ્ટીલ અને ઔદ્યોગિક સંરક્ષણ: કાગળ પરના નિયમો કે વાસ્તવિકતા?
સ્ટીલ ઉત્પાદકો માટે સરકારે સંરક્ષણની ખાતરી આપી છે, જેમાં ભારતના ૮૫ ટકા સ્ટીલ નિકાસને યુકેના નવા કડક નિયમોના દાયરાની બહાર રાખવામાં આવશે. તે એક સકારાત્મક પગલું હોઈ શકે છે, પરંતુ ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રે સરકારી ખરીદી સંબંધિત જોગવાઈઓ પ્રથમવાર FTA માં સામેલ કરવામાં આવી છે. આ જોગવાઈઓ શું ભારતીય સરકારી ટેન્ડરોમાં વિદેશી કંપનીઓના પ્રવેશનો માર્ગ મોકળો કરશે? જો આવું થાય, તો આપણા સ્થાનિક ઉત્પાદકો માટે સ્પર્ધા કરવાનું વધુ કઠિન બની શકે છે. FTA ના ૩૦ પ્રકરણોમાં રહેલી આ ગૂઢ જોગવાઈઓ શું ખરેખર દેશના નાના ઉદ્યોગકારોને બચાવશે કે પછી તેમને વૈશ્વિક સ્પર્ધાના ભોગે નબળા પાડી દેશે, તે તો આવનારા સમયમાં સ્પષ્ટ થશે.
સરકાર કહે છે કે આ કરાર બંને દેશો વચ્ચે વ્યાપારને ૨૫.૫ અબજ પાઉન્ડ સુધી વધારી શકે છે. GDP વધવું એ અર્થતંત્ર માટે સારું છે, પણ શું તે રોજગારીની તકો ઊભી કરશે? ભારત એક એવો દેશ છે જ્યાં શિક્ષણ અને વ્યાવસાયિક કૌશલ્યનું અંતર ઘણું મોટું છે. જો સરકાર આ કરારના નામે માત્ર આયાત-નિકાસના આંકડા વધારવા પર જ ધ્યાન આપશે, તો તે અર્થતંત્રના મૂળભૂત પ્રશ્નોનો ઉકેલ નથી. જ્યારે પણ પશ્ચિમી દેશો સાથે આવી સંધિઓ થાય છે, ત્યારે સ્થાનિક ઉત્પાદનોનો દબદબો ઘટતો હોય છે અને વૈશ્વિક બ્રાન્ડ્સનું વર્ચસ્વ વધતું હોય છે. ભારતે હવે પોતાની આર્થિક નીતિઓ એવી બનાવવી પડશે કે જેમાં આંતરરાષ્ટ્રીય કરારો આપણા પોતાના ઉત્પાદકોના પગ પર કુહાડો ન મારે. આ FTA ભારત માટે એક નવી શરૂઆત છે, પણ સાવધ રહેવાની પણ એટલી જ જરૂર છે, કારણ કે મુક્ત વ્યાપાર ઘણીવાર સ્થાનિક વેપારીઓ માટે ‘મુક્ત નુકસાન’ પણ સાબિત થતો હોય છે.
આ પણ વાંચો:
