NCERT Dancing Girl Controversy: ૪,૫૦૦ વર્ષ જૂની સિંધુ ખીણ સભ્યતાની કાંસ્ય મૂર્તિ ‘ડાન્સિંગ ગર્લ’ ને NCERT દ્વારા પહેલા ઢાંકવી અને પછી લોકોના આક્રોશ બાદ તેને પાછી લાવવી, તે માત્ર એક ભૂલ નથી, પરંતુ ભારતીય શૈક્ષણિક માળખાના આંતરિક સડાનું પ્રતીક છે. મીડિયા અને રાજકીય વિશ્લેષકો આને હંમેશા ‘ભગવાકરણ’ ના ચશ્માથી જુએ છે, પરંતુ હકીકત તેનાથી ઘણી વધારે ડરામણી અને ઊંડી છે. આ કોઈ અચાનક આવેલી નૈતિક પોલીસિંગ કે સંસ્કૃતિના નામે થયેલી રૂઢિચુસ્તતાનો મામલો નથી, પરંતુ એક એવી સંસ્થાકીય અરાજકતા છે જે આજે ‘પ્રોજેક્ટ ઓફિસ’ ના નામે ચાલી રહી છે. આજે NCERT એક એવી સંસ્થા બની ગઈ છે જે શિક્ષણના સર્જન કરતા સંકટ વ્યવસ્થાપન (Crisis Management) પર વધુ ધ્યાન આપે છે. આ સંસ્થા હવે બાળકોના મગજમાં ઐતિહાસિક જિજ્ઞાસા જગાડવાને બદલે માત્ર વિવાદોથી કેવી રીતે બચવું, તેના પર જ પોતાની બૌદ્ધિક ઉર્જા ખર્ચી રહી છે.
ન્યાયપાલિકાનો ડર અને સ્વતંત્ર વિચારધારાનું ગળું ઘોંટતું તંત્ર
આ ડરની શરૂઆત ફેબ્રુઆરીમાં થઈ હતી, જ્યારે સર્વોચ્ચ અદાલતે NCERT ના નિર્દેશક અને શિક્ષણ મંત્રાલયના અધિકારીઓ સામે ન્યાયિક અવમાનનાની નોટિસ ફટકારી હતી. કારણ હતું ધોરણ ૮ ની સોશિયલ સાયન્સના પુસ્તકમાં ન્યાયપાલિકામાં ભ્રષ્ટાચાર વિશેનો એક નાનકડો ફકરો. જ્યારે કોર્ટે આ પાઠને “સુનિયોજિત સાઝિશ” ગણાવીને પાઠ્યપુસ્તકો જપ્ત કરવાનો આદેશ આપ્યો, ત્યારે NCERT ની વહીવટી વ્યવસ્થામાં એક એવો ગભરાટ પેદા થયો જે કદાચ કોઈ પણ શિક્ષણ સંસ્થા માટે ઘાતક છે. આ ડર પછી જ ‘પ્રોજેક્ટ ઓફિસ’ નામે એક આંતરિક સેન્સરશિપ સેલ બનાવવામાં આવ્યો. તેનો એકમાત્ર હેતુ એ હતો કે કોઈ પણ એવું વાક્ય, ચિત્ર કે વિચાર છપાવો નહીં, જે જનહિત અરજી કે કોર્ટની નોટિસને આમંત્રણ આપે. આ સ્થિતિમાં, એક નાનકડી કાંસ્ય મૂર્તિ પણ અમલદારો માટે કરિયર ખતમ કરી દેનારી જવાબદારી બની ગઈ છે.
સંસ્થાકીય અલગાવ
દાયકાઓથી NCERT એ ગંભીર શૈક્ષણિક સંશોધનો અને બહારની દુનિયાના સ્વતંત્ર નિષ્ણાતો સાથેના પોતાના સંબંધો તોડી નાખ્યા છે. પોતાની જાતને એક બંધ કોટડીમાં કેદ કરી ચૂકેલી આ સંસ્થા હવે પોતાના જ નિર્ણયો પર ભરોસો કરી શકતી નથી. જ્યારે તમારી પાસે શૈક્ષણિક સહમતિ કે નિષ્ણાતોનું સમર્થન ન હોય, ત્યારે દબાણ આવતા તમે માત્ર બે જ માર્ગ અપનાવો છો: કાં તો ઇતિહાસને પોતાની અનુકૂળતા મુજબ તોડી-મરોડી નાખવો અથવા તેને સાફ-સુથરો અને નિષ્પ્રાણ બનાવી દેવો. ‘ડાન્સિંગ ગર્લ’ ની મૂર્તિને ઢાંકવાની કોશિશ એ જ બતાવે છે કે આ સંસ્થા હવે ભૂતકાળને વાસ્તવિકતા તરીકે નહીં, પણ એક ‘દારૂગોળાની સુરંગ’ તરીકે જુએ છે. જ્યારે એક મ્યુઝિયમમાં વર્ષોથી ખુલ્લેઆમ પ્રદર્શિત થતી મૂર્તિ પુસ્તકમાં છપાય ત્યારે અમલદારોને ‘જોખમ’ લાગે, ત્યારે સમજી લેવું કે સંસ્થા તેની બૌદ્ધિક કરોડરજ્જુ ગુમાવી ચૂકી છે.
પુસ્તકોથી લઈને પીઆર (PR) કેમ્પેઈન સુધીનો બદલાવ
NCERT ના આ વલણનું સૌથી મોટું નુકસાન એ છે કે હવે પુસ્તકો વિદ્યાર્થીઓને વિચારતા શીખવવાને બદલે માત્ર વિવાદથી બચવાની કલા શીખવે છે. જ્યારે લોકોએ ડિજિટલ માધ્યમથી પાઠ્યપુસ્તકોમાં કરેલા ફેરફારોને પકડી પાડ્યા અને સોશિયલ મીડિયા પર વિરોધ થયો, ત્યારે કાઉન્સિલે રાતોરાત સંશોધનો હટાવી દીધા અને એક નબળી સફાઈ આપી કે આ ફેરફારનું “કોઈ વિશેષ કારણ” નહોતું. આ એક સ્પષ્ટ સંકેત છે કે NCERT હવે એક શૈક્ષણિક સંસ્થા નથી રહી, પણ એક એવી કોર્પોરેટ પીઆર એજન્સી બની ગઈ છે જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય માત્ર ઈમેજ બચાવવાનો છે. તેનો અભ્યાસક્રમ હવે જ્ઞાન પર આધારિત નથી, પરંતુ એક નાજુક સંતુલન પર ટકેલો છે—એક તરફ કોર્ટની સજાનો ડર અને બીજી તરફ સોશિયલ મીડિયા પર આવતા વાયરલ રોષનો ખતરો.
બૌદ્ધિક પતનની પરાકાષ્ઠા
જો શિક્ષણ સંસ્થાઓ આ જ રીતે કામ કરતી રહેશે, તો આવનારા સમયમાં બાળકોને ઇતિહાસના વાસ્તવિક દસ્તાવેજો કે પુરાતત્વીય પુરાવાઓ જોતા પણ ડર લાગશે. આત્મવિશ્વાસ ધરાવતી શિક્ષણ વ્યવસ્થા હંમેશા ઐતિહાસિક જટિલતાઓ અને કલાના નમૂનાઓનો ઉપયોગ કરીને વિદ્યાર્થીઓમાં આલોચનાત્મક દ્રષ્ટિકોણ વિકસાવે છે, પરંતુ NCERT તેનાથી ઉલટું કરી રહી છે. તે ઇતિહાસને એક ‘સેનિટાઈઝ્ડ’ પ્રોડક્ટ તરીકે રજૂ કરવા માંગે છે. જ્યારે કોઈ દેશની સર્વોચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થા એક પ્રાચીન મૂર્તિને છાપવામાં પણ ગભરાટ અનુભવે, ત્યારે તે દેશની બૌદ્ધિક વિશ્વસનીયતા શૂન્ય થઈ જાય છે. અમલદારશાહીના આ ગભરાટમાં ઇતિહાસ દબાઈ ગયો છે અને ભવિષ્યની પેઢીઓને એક એવી કિતાબી દુનિયામાં ધકેલવામાં આવી રહી છે જ્યાં પ્રશ્નો પૂછવા એ ગુનો છે અને મૌન રહેવું એ સુરક્ષા.
આ આખો મામલો માત્ર એક મૂર્તિને ઢાંકવાનો નથી, આ ભારતની શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં વ્યાપેલી સંરચનાત્મક નિષ્ફળતાની વાર્તા છે. જ્યાં શિક્ષણ નીતિનું સંચાલન શિક્ષણવિદોને બદલે ‘રક્ષણાત્મક અમલદારો’ કરતા હોય, ત્યાં સત્યની શોધ થવી અશક્ય છે. NCERT અત્યારે જે સ્થિતિમાં છે, તે જોઈને લાગે છે કે તે પોતાનો સૌથી મોટો આધાર—’બૌદ્ધિક ઈમાનદારી’—ખોઈ ચૂકી છે. જે સંસ્થા ડરના કારણે ઇતિહાસને બદલી નાખે, તે ભવિષ્યને શું દિશા આપશે? આ વહીવટી સડો એટલો ઊંડો છે કે હવે માત્ર પુસ્તકો બદલવાથી નહીં, પણ આખી વિચાર પ્રક્રિયા બદલવાની જરૂર છે. જો NCERT એ પોતાની ગુમાવેલી વિશ્વસનીયતા પાછી મેળવવી હોય, તો તેણે સૌથી પહેલા ભયમુક્ત થઈને ભૂતકાળને તેના મૂળ સ્વરૂપમાં સ્વીકારવાની હિંમત કેળવવી પડશે. અન્યથા, આ પુસ્તકો આવનારી પેઢીઓ માટે માત્ર કાગળના ટુકડા બનીને રહી જશે.
આ પણ વાંચો:
India UK FTA: ભારત-UK મુક્ત વ્યાપાર કરારના છુપાયેલા પાસાં! – thegujaratreport.com
