Rajya Sabha: ભારતીય બંધારણના ઘડવૈયાઓએ રાજ્યસભાની કલ્પના એક શાંત, સિદ્ધાંતવાદી અને દૂરંદેશી ધરાવતા ‘વિચાર-વિમર્શ’ના સદન તરીકે કરી હતી. લોકસભાના રાજકીય શોર-શરાબા અને વોટ-બેંકની મજબૂરીઓથી ઉપર ઉઠીને, આ સદન દેશના હિતમાં ગહન ચિંતન કરશે તેવી અપેક્ષા હતી. પરંતુ ૧૧ વર્ષના સંસદીય ડેટાનું વિશ્લેષણ કંઈક અલગ જ વાસ્તવિકતા રજૂ કરે છે. ૨૦૧૪થી ૨૦૨૫ દરમિયાન રાજ્યસભામાં પૂછવામાં આવેલા ૯,૩૧૫ તારાંકિત પ્રશ્નો (starred questions) નું વિશ્લેષણ સાબિત કરે છે કે આ સદન હવે રાષ્ટ્રીય નીતિઓ ઘડવાના બદલે રાજ્યોની બાકી નીકળતી લેણી રકમ અને ફરિયાદોનું ડેસ્ક બની ગયું છે. તેલુગુ દેશમ પાર્ટી (TDP) દ્વારા આંધ્ર પ્રદેશના વિશેષ પેકેજ માટે એક દાયકાથી કરવામાં આવતી સતત રજૂઆતો તેનું જીવંત ઉદાહરણ છે.
ચૂંટણી ક્ષેત્રનો પ્રભાવ
લોકસભામાં સાંસદોના સવાલો તેમના ભૌગોલિક ચૂંટણી ક્ષેત્રની જરૂરિયાતો (જેમ કે પૂર, દુષ્કાળ કે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર) દ્વારા નિર્ધારિત થાય છે. આથી જ ત્યાં પાર્ટીની વિચારધારા (Ideology) કરતાં ‘લોકલ ડિમાન્ડ’નું વજન વધારે હોય છે. રાજ્યસભામાં કોઈ સીધું ચૂંટણી ક્ષેત્ર ન હોવાથી અપેક્ષા હતી કે અહીં પાર્ટીની વિચારધારા સ્પષ્ટ દેખાશે. આંકડા આ આંશિક રીતે સાચા પાડે છે; ભાજપ અને કોંગ્રેસ જેવા રાષ્ટ્રીય પક્ષો વચ્ચે રાજ્યસભામાં વિચારધારાનો તફાવત લોકસભા કરતા આઠ ગણો વધારે જોવા મળે છે. પરંતુ જ્યારે બધી પાર્ટીઓને જોવામાં આવે છે, ત્યારે રાજ્યસભા વધારે વિભાજિત લાગવાને બદલે એકસરખી લાગે છે, કારણ કે લોકસભાના ભૌગોલિક મુદ્દાઓ અહીં ગાયબ છે. આ સાબિત કરે છે કે અંતે તો વ્યક્તિગત રુચિઓ જ સાંસદોના એજન્ડાને નક્કી કરે છે.
ક્ષેત્રીય દળોનું શિસ્ત અને રાષ્ટ્રીય પક્ષોનો અંધાધૂંધ વહીવટ
રાજ્યસભામાં સંસદીય અનુશાસન માપવાનો સૌથી સરળ રસ્તો એ છે કે પાર્ટીના તમામ સાંસદોના સવાલોમાં કેટલી સમાનતા છે. આ દ્રષ્ટિએ YSRCP, AAP, TDP અને DMK જેવી રાજ્ય આધારિત પાર્ટીઓ સૌથી વધુ શિસ્તબદ્ધ છે. તેમના માટે એજન્ડા સ્પષ્ટ છે: ‘મારું રાજ્ય, મારી માંગણીઓ.’ જ્યારે ભાજપ અને કોંગ્રેસ જેવા વિશાળ રાષ્ટ્રીય પક્ષો આ બાબતે ઘણા પાછળ છે. ભાજપના ૯૦ સાંસદો ૨૮ રાજ્યોમાંથી હોવાથી તેમની વચ્ચે કોઈ સમાન એજન્ડા નથી, જેના કારણે દરેક સાંસદ પોતાના રાજકીય ભવિષ્ય અને વ્યક્તિગત રુચિ મુજબ સવાલ પૂછે છે. પરિણામે, ભાજપ જેવા પક્ષોમાં રાજ્યસભામાં કોઈ એક ‘સેન્ટ્રલ થીમ’ જોવા મળતી નથી.
ફરિયાદોનું લાંબુ લિસ્ટ
સંસદીય પ્રશ્નોના વિશ્લેષણથી જાણવા મળે છે કે કઈ પાર્ટી કયા મંત્રાલયને નિશાન બનાવે છે. સમાજવાદી પાર્ટી જળ મંત્રાલય પાછળ પડી છે, TRS વાણિજ્ય પાછળ, અને RJD રેલવે પાછળ. આ કોઈ આકસ્મિક નથી, પણ એક સુનિયોજિત રણનીતિ છે. જ્યારે કોઈ રાજ્ય પોતાની માંગણીઓનું લિસ્ટ લઈને દિલ્હી પહોંચે છે, ત્યારે રાજ્યસભા એ એકમાત્ર મંચ છે જ્યાં તેઓ વર્ષો સુધી મંત્રીઓને જવાબ આપવા માટે મજબૂર કરી શકે છે. ટીડીપીનું નાણા મંત્રાલય પરનું સતત દબાણ એ સ્પષ્ટ કરે છે કે અહીં વૈચારિક ચર્ચાઓ કરતા ‘હિસાબ-કિતાબ’ અને ‘પેકેજ’ માટેની સોદાબાજી વધારે થાય છે. આ એક ‘પબ્લિક પેપર ટ્રેલ’ છે, જેનાથી સરકાર ભાગી શકતી નથી.
AAP નો આક્રમક અંદાજ અને TDP ની ‘બહીખાતા’ જેવી વ્યૂહરચના
સવાલો પૂછવાની રીત પણ રાજકીય સંસ્કૃતિ દર્શાવે છે. આમ આદમી પાર્ટી (AAP) અને ડાબેરી દળો પોતાના ૭૦ ટકાથી વધુ સવાલો ‘વિરોધ’ અને ‘આરોપ’ના અંદાજમાં રજૂ કરે છે, જેનો મુખ્ય હેતુ ન્યૂઝ સાયકલમાં રહેવાનો છે. બીજી તરફ, તમિલનાડુની DMK અને AIADMK કે TDP જેવી પાર્ટીઓ વધુ સંયમિત છે. તેઓ જાણતી-જોતીને ‘ન્યુટ્રલ’ કે ‘તથ્ય આધારિત’ પ્રશ્નો પૂછે છે, જેથી સરકારને રેકોર્ડ પર કબૂલ કરવા માટે મજબૂર કરી શકાય. એક વિરોધના સવાલ કરતા, સરકાર પાસે કમિટમેન્ટ લેતો સવાલ વધુ પ્રોડક્ટિવ છે. ડેટા સાબિત કરે છે કે ટીડીપીની આ ‘બહીખાતા’ જેવી પદ્ધતિ વધુ અસરકારક રહી છે.
શું રાજ્યસભા તેના મૂળ ઉદ્દેશ્યમાં નિષ્ફળ ગઈ છે?
રાજ્યસભા આજે એક એવો રૂમ બની ગયો છે જ્યાં રાજ્યો પોતાના ‘બાકી બિલ’ લઈને આવે છે. આંધ્રનું વિભાજન હોય, ઓડિશાનું ટ્રાઈબલ વેલફેર હોય કે બિહારની રેલવે સુવિધા—દરેક પાર્ટી અહીં પોતાના રાજ્યના હિતોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ડૉ. આંબેડકરે જે ‘નેશનલ ચેમ્બર’ની કલ્પના કરી હતી, જે સેક્શનલ ઈન્ટરેસ્ટથી ઉપર ઉઠીને વિચારે, તે ક્યાંય જોવા મળતું નથી. સરકારના પ્રતિનિધિઓ જવાબ આપે છે, પણ સંતોષકારક હોતા નથી, અને આગલા સત્રમાં એ જ સવાલ ફરી પૂછાય છે. આ ડેમોક્રેટિક યુટિલિટી છે, પણ એ તો નથી જ જેની કલ્પના કરવામાં આવી હતી. આ સદન હવે ‘ભારત વિશે વિચારવા’નું નહીં, પણ ‘રાજ્યોએ પોતાના વિશે વિચારવાનું’ મંચ બની ગયું છે.
આ પણ વાંચો:
