India Education System: દિલ્હીના જંતર-મંતર પર 59 વર્ષીય સોનમ વાંગચુકની ભૂખ હડતાળ આજે આખા દેશ માટે ચિંતાનો વિષય બની છે. 19 દિવસથી ચાલી રહેલા આ આંદોલનમાં તેમનું વજન 9 કિલોથી વધુ ઘટી ગયું છે, અને ડોક્ટરો પણ તેમના સ્વાસ્થ્યને લઈને સતર્ક છે. વાંગચુકના જીવને બચાવવા માટે કોર્ટમાં અરજીઓ થઈ રહી છે, પરંતુ ગાંધીવાદી વિચારધારા સાથે આગળ વધી રહેલા વાંગચુક એક ઇંચ પણ પાછા હટવા તૈયાર નથી. તેમનો આગ્રહ છે કે સરકાર તેમની સાથે વાતચીત કરે. જોકે, વર્તમાન પરિસ્થિતિ જોતા એવું લાગે છે કે તેઓ કદાચ એ ગેરસમજમાં છે કે સરકાર સામાન્ય લોકોના પ્રશ્નો સાંભળવામાં કે વાતચીતમાં રસ ધરાવે છે. આધુનિક ભારતના અંતરાત્મા સમાન ગણાતા શિક્ષણ ક્ષેત્રની આ સ્થિતિ ખરેખર વિચારવા જેવી છે, જ્યાં દેશનું ભવિષ્ય ઘડનારાઓ જ આજે રસ્તા પર ઉતરવા મજબૂર બન્યા છે.
શિક્ષણ મંત્રીનું રાજીનામું અને વ્યવસ્થાકીય પોકળતા
વાંગચુક અને તેમની સાથે જોડાયેલા લોકોની મુખ્ય માંગણી દેશના શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનું રાજીનામું છે. તેમની દલીલ છે કે દેશમાં સતત પેપર લીક જેવી ઘટનાઓ માટે મંત્રીએ નૈતિક જવાબદારી સ્વીકારવી જોઈએ. જોકે, વ્યવહારુ દૃષ્ટિએ જોઈએ તો માત્ર એક મંત્રીનું રાજીનામું આપવાથી દેશની શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં જામેલી ગંદકી સાફ થઈ જશે નહીં. છેલ્લા એક દાયકાથી આપણી શિક્ષણ વ્યવસ્થા યુવાનોને નિષ્ફળ બનાવી રહી છે. મોદી સરકારના કાર્યકાળ દરમિયાન ચાર શિક્ષણ મંત્રીઓ બદલાયા છે—સ્મૃતિ ઈરાની, પ્રકાશ જાવડેકર, રમેશ પોખરિયાલ અને ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન. આ દરેકના કાર્યકાળમાં શિક્ષણ કરતાં રાજકારણ અને નીતિઓમાં વારંવાર કરવામાં આવતા અસ્થિર ફેરફારોને વધુ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. પરિણામે, શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં એક એવો કાટ લાગ્યો છે જે માત્ર વ્યક્તિ બદલવાથી દૂર થવાનો નથી.
મંત્રીઓની અસ્થિરતા અને નીતિઓનો અભાવ
શિક્ષણ વિભાગમાં મંત્રીઓના બદલાતા ચહેરાઓ અને તેની નીતિઓ પર અસર જોતા સ્પષ્ટ પેટર્ન જોવા મળે છે. સ્મૃતિ ઈરાનીના કાર્યકાળમાં તેમની પોતાની ડિગ્રી અંગેના વિવાદો મુખ્ય રહ્યા હતા, જેણે શિક્ષણ મંત્રીની ગંભીરતા પર સવાલ ઉભા કર્યા હતા. પ્રકાશ જાવડેકરના સમયમાં સંશોધન અને વિકાસ (R&D) પરનો ખર્ચ જીડીપીના 0.7% થી પણ નીચે રહ્યો હતો. રમેશ પોખરિયાલના નેતૃત્વમાં નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ તો આવી, પરંતુ તેના અમલીકરણ માટે જરૂરી 6% જીડીપીના ભંડોળનો ક્યારેય પત્તો ન લાગ્યો. હવે ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના લાંબા કાર્યકાળમાં NEET જેવી પરીક્ષાઓના પેપર લીક અને વિદ્યાર્થીઓના વિરોધ પ્રદર્શનોએ વ્યવસ્થાની નિષ્ફળતાને ખુલ્લી પાડી દીધી છે. આ ચાર મંત્રીઓએ અલગ-અલગ અભિગમ અપનાવ્યા હોવા છતાં, પરિણામ સમાન જ રહ્યું છે—નિરાશા અને બેરોજગારી.
બેરોજગારીનું વધતું પ્રમાણ અને આઉટડેટેડ સિસ્ટમ
આજે દેશના ઉચ્ચ શિક્ષણની સ્થિતિ ખૂબ જ ચિંતાજનક છે. આંકડાઓ દર્શાવે છે કે 25 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના 40% ગ્રેજ્યુએટ વિદ્યાર્થીઓ ડિગ્રી પૂર્ણ કર્યા પછી પણ બેરોજગાર છે. આપણો અભ્યાસક્રમ આજના આધુનિક AI અને ટેકનોલોજીના યુગની જરૂરિયાતોને પૂરી કરવામાં સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ રહ્યો છે. ચારમાંથી એક એમબીએ ગ્રેજ્યુએટ ઇન્ડસ્ટ્રી માટે તૈયાર નથી હોતો, જે સાબિત કરે છે કે આપણું શિક્ષણ માત્ર ચોપડીઓ પૂરતું મર્યાદિત છે. આજના સમયમાં હેન્ડ્સ-ઓન ટ્રેનિંગ અને વાસ્તવિક સમસ્યાઓ ઉકેલવાની ક્ષમતાની જરૂર છે. સ્કેલર સ્કૂલ ઓફ બિઝનેસ જેવી કેટલીક સંસ્થાઓ પ્રયાસ કરી રહી છે કે વિદ્યાર્થીઓને બિઝનેસ બનાવવા માટે તૈયાર કરવામાં આવે, પરંતુ આખા દેશની કરોડોની સંખ્યામાં વિદ્યાર્થીઓ માટે આવી વ્યવસ્થા હજુ ઘણી દૂર છે.
વૈશ્વિક રેન્કિંગમાં ભારતની ઘટતી સાખ
ટાઈમ્સ હાયર એજ્યુકેશન વર્લ્ડ યુનિવર્સિટી રેન્કિંગ 2026 ના આંકડા કોઈને પણ ચોંકાવી દે તેવા છે. વિશ્વની ટોચની 200 યુનિવર્સિટીઓમાં ભારતની એક પણ સંસ્થા સ્થાન પામતી નથી. QS વર્લ્ડ યુનિવર્સિટી રેન્કિંગમાં પણ માત્ર ત્રણ ભારતીય સંસ્થાઓ ટોચના 200માં છે. બીજી તરફ, ચીન જેવી વસ્તી ધરાવતો દેશ ઝડપથી વૈશ્વિક સ્તરે આગળ વધી રહ્યો છે. ચીને 1986 થી જ તેના શિક્ષણ માળખા પર કામ શરૂ કર્યું હતું અને આજે તે વિજ્ઞાન, રસાયણશાસ્ત્ર અને પર્યાવરણ જેવા ક્ષેત્રોમાં વિશ્વનું નેતૃત્વ કરી રહ્યું છે. ભારતમાં 4.5 કરોડ વિદ્યાર્થીઓ હોવા છતાં, ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ અને નવીનતાની દ્રષ્ટિએ આપણે ઘણા પાછળ છીએ. સરકાર શિક્ષણ પર જીડીપીના 6% ખર્ચવાની વાતો કરે છે, પણ વાસ્તવમાં તે 3% થી પણ ઓછું છે.
સંશોધન અને વિકાસમાં ભારતનો નબળો દેખાવ
દેશની પ્રગતિમાં સંશોધન અને વિકાસ (R&D) નો મહત્વનો ફાળો હોય છે, પરંતુ ભારતનો R&D ખર્ચ જીડીપીના માત્ર 0.64% પર અટવાયેલો છે. જ્યારે અમેરિકા, ચીન અને ઇઝરાયેલ જેવા દેશો 2.5% થી 5% સુધી ખર્ચ કરે છે. પરિણામે, આપણી ટોચની સંસ્થાઓ જેવી કે IIT અને IIM માં શિક્ષકોની હજારો જગ્યાઓ ખાલી પડી છે. રાજકારણ અને અંધશ્રદ્ધાને શિક્ષણમાં એટલું મહત્વ અપાયું છે કે વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો પાછળ રહી ગયા છે. ગૌમૂત્રના ફાયદા કે ઘંટ વગાડવાથી વાયરસ મરવાના દાવાઓ જેવા મુદ્દાઓ પર સંશોધન પેપર્સ લખાઈ રહ્યા છે, જે ગંભીર શિક્ષણ જગત માટે મજાક સમાન છે. આ બધાની વચ્ચે વિદ્યાર્થીઓના ભવિષ્ય અને દેશના વિકાસની સરેઆમ અવગણના થઈ રહી છે.
પરીક્ષાઓની પ્રામાણિકતા અને સરકારની જવાબદારી
NEET જેવી પરીક્ષાઓમાં પેપર લીક થવાની ઘટનાઓએ લાખો વિદ્યાર્થીઓના આત્મવિશ્વાસને તોડી નાખ્યો છે. છેલ્લા સાત વર્ષમાં 60 થી વધુ પેપર લીક હોવા છતાં, સરકાર તરફથી કોઈ મજબૂત પગલાં કે જવાબદારી સ્વીકારવામાં આવી નથી. જ્યારે પણ કોઈ પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવે, ત્યારે કાં તો મૌન ધારણ કરવામાં આવે છે અથવા તો નેહરુ કે અન્ય કોઈ પર દોષારોપણ કરવામાં આવે છે. સોનમ વાંગચુકની ભૂખ હડતાળ માત્ર એક પ્રતીક છે કે હવે જનતા જવાબ માંગે છે. શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં જે સડો લાગ્યો છે, તે માત્ર એક મંત્રી બદલવાથી નહીં, પણ આખી સિસ્ટમને પારદર્શક અને જવાબદાર બનાવીને જ ઠીક થઈ શકશે. દેશ માટે જરૂરી છે કે શિક્ષણને સર્વોચ્ચ રાજકીય અગ્રતા આપવામાં આવે.
ભવિષ્યનો માર્ગ અને બદલાતી પ્રાથમિકતા
જો આપણે આપણા યુવાનોને બચાવવા હોય તો, શિક્ષણ ક્ષેત્રે ક્રાંતિકારી ફેરફારો અનિવાર્ય છે. ચીનની સફળતામાંથી શીખીને આપણે ટેલેન્ટ પૂલ બનાવવા પડશે અને બ્રેઈન ડ્રેનને રોકવા માટે બ્રેઈન ગેનની રણનીતિ અપનાવવી પડશે. સંશોધન ક્ષેત્રે રોકાણ વધારવું, આકર્ષક પગાર સાથે વૈજ્ઞાનિકોને પ્રોત્સાહિત કરવા અને શિક્ષણને વૈચારિક યુદ્ધનું મેદાન બનતા રોકવું—આ જ એકમાત્ર રસ્તો છે. સરકાર પાસે અત્યારે રાજકારણ અને ચૂંટણીઓ માટે તો સમય છે, પરંતુ શિક્ષણના કાયમી સુધારા માટે જે બેન્ડવિડ્થ જોઈએ તે કદાચ નથી. દેશની જનતાએ હવે આ મામલે જાગૃત થવાની જરૂર છે. વાંગચુક હોય કે અન્ય કોઈ, મુદ્દો વ્યક્તિનો નથી પણ દેશના આવનારા પેઢીઓના ભવિષ્યનો છે, જેના માટે દરેક સ્તરે પ્રયાસોની જરૂર છે.
આ પણ વાંચો:
