India Pakistan SCO Meeting: છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના દ્વિપક્ષીય સંબંધો અત્યંત તણાવપૂર્ણ રહ્યા છે. ખાસ કરીને પહલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલા અને ત્યારબાદ ભારતે કરેલી આક્રમક કાર્યવાહી બાદ બંને દેશો વચ્ચેની વાતચીત લગભગ બંધ જેવી થઈ ગઈ હતી. પરંતુ તાજેતરમાં ઇસ્લામાબાદમાં યોજાયેલી ‘શંઘાઈ કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઈઝેશન’ (SCO) ની બોર્ડર સર્વિસ હેડ્સની ૧૨મી બેઠકે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ધ્યાન ખેંચ્યું છે. ઘણા લોકો માટે આ એક આશ્ચર્યજનક ઘટના હતી કારણ કે ભારત વારંવાર સ્પષ્ટ કરી ચૂક્યું છે કે જ્યાં સુધી પાકિસ્તાન આતંકવાદને પ્રોત્સાહન આપવાનું બંધ નહીં કરે, ત્યાં સુધી તેની સાથે કોઈ વાતચીત શક્ય નથી. છતાં આ બેઠકમાં ભારતીય અધિકારીઓની હાજરી એ સાબિત કરે છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય ડિપ્લોમસીમાં ભારત અત્યંત સાવચેતીપૂર્વક અને વ્યવહારુ અભિગમ અપનાવી રહ્યું છે.
કોમ્પાર્ટમેન્ટલાઈઝેશન અને વ્યૂહાત્મક અંતર
આ બેઠકમાં ભારતની ભાગીદારી પાછળનું મુખ્ય કારણ ‘કોમ્પાર્ટમેન્ટલાઈઝેશન’ (Compartmentalization) છે. ભારતની વિદેશ નીતિનો આ એક સ્પષ્ટ સિદ્ધાંત છે કે તે દ્વિપક્ષીય (Bilateral) અને બહુપક્ષીય (Multilateral) સંબંધોને એકબીજાથી અલગ રાખે છે. દ્વિપક્ષીય સ્તરે, પાકિસ્તાન સાથે કોઈ વેપાર, ક્રિકેટ કે શાંતિ વાર્તા ચાલી રહી નથી, કારણ કે ભારતનું વલણ અટલ છે: ‘આતંકવાદ અને વાતચીત એક સાથે શક્ય નથી’. બીજી તરફ, બહુપક્ષીય મંચો જેવા કે SCO, બ્રિક્સ (BRICS), G20 કે યુનાઈટેડ નેશન્સમાં ભારત પોતાની હાજરી નોંધાવે છે. આ આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓમાં ભારત પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતો, સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાતોને આગળ ધપાવે છે, ભલે ત્યાં કોઈ એવા દેશ સાથે બેસવું પડે જેની સાથે સંબંધો સારા ન હોય. આ કોઈ પાકિસ્તાન સાથેની મિત્રતા નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના હિતમાં લેવાયેલું એક મજબૂત વ્યૂહાત્મક પગલું છે.
ટેકનિકલ અને સંસ્થાગત સહયોગનું મહત્વ
ઈસ્લામાબાદમાં મળેલી આ મીટિંગ સંપૂર્ણપણે ટેકનિકલ અને સંસ્થાગત હતી. તેમાં કોઈ રાજકીય કે શાંતિ વાર્તાનો એજન્ડા નહોતો. SCO ના કુલ ૧૦ સભ્ય દેશોના બોર્ડર સર્વિસ હેડ્સ એકત્રિત થયા હતા, જેનો મુખ્ય હેતુ સરહદની સુરક્ષાને મજબૂત બનાવવાનો હતો. આજે જ્યારે સરહદો પર ગેરકાયદેસર સ્થળાંતર, ડ્રગ ટ્રાફિકિંગ, માનવ તસ્કરી અને આતંકવાદ જેવી સમસ્યાઓ એક મોટા પડકાર તરીકે ઉભરી રહી છે, ત્યારે આ પ્રકારના મંચ પર હાજરી આપવી ભારત માટે અનિવાર્ય છે. જો ભારત પાકિસ્તાનના ડરથી આવા મંચોનો બહિષ્કાર કરે, તો આ પ્રદેશમાં ચીન અને પાકિસ્તાનને વધુ મોકળું મેદાન મળી શકે છે, જે ભારતના વ્યૂહાત્મક હિતો માટે નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે. તેથી, ભારત આ પ્રકારના સંવાદો દ્વારા પોતાની વાત મક્કમતાથી મૂકી શકે છે અને પોતાની સુરક્ષા મિકેનિઝમને વધુ સક્ષમ બનાવી શકે છે.
એસસીઓ (SCO) નો ઉદ્ભવ અને ઉદ્દેશ્ય
વર્ષ ૨૦૦૧માં સ્થપાયેલ શંઘાઈ કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઈઝેશનનું મુખ્ય હેડક્વાર્ટર બેઈજિંગ, ચીનમાં છે. પહેલા તેને ‘શંઘાઈ ફાઈવ’ તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. ૨૦૧૭માં ભારત અને પાકિસ્તાન બંને આ સંગઠનમાં સામેલ થયા હતા, ત્યારબાદ ઈરાન અને તાજેતરમાં બેલારુસ પણ તેનો હિસ્સો બન્યું છે. હાલમાં તેમાં ૧૦ પૂર્ણકાલીન સભ્ય દેશો છે. આ સંગઠનનો મૂળભૂત એજન્ડા ‘સુરક્ષા’ છે. જેમાં આતંકવાદ વિરોધી અભિયાન, બોર્ડર મેનેજમેન્ટ, અલગતાવાદ અને ઉગ્રવાદ સામે લડવાનો સમાવેશ થાય છે. SCO ના મોટાભાગના સભ્ય દેશોની સરહદો એકબીજા સાથે જોડાયેલી છે અને ઘણી જગ્યાએ પર્વતીય કે દુર્ગમ વિસ્તારો આવેલા છે, જ્યાં ક્રોસ-બોર્ડર ખતરાઓનું જોખમ વધુ રહે છે. ભારત માટે આ એક એવું મંચ છે જ્યાં તે મધ્ય એશિયા સાથે સીધો સંપર્ક રાખી શકે છે અને પ્રાદેશિક સ્થિરતા માટે પોતાનું યોગદાન આપી શકે છે.
ચિંતાનો વિષય: ડ્રગ ટ્રાફિકિંગ અને ટેરર ફાઈનાન્સિંગ
બેઠક દરમિયાન કાઉન્ટર-ટેરરિઝમ અને ડ્રગ ટ્રાફિકિંગના મુદ્દાઓ પર ગંભીર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. ખાસ કરીને અફઘાનિસ્તાનમાંથી આવતા નાર્કોટિક્સના પ્રવાહને લઈને ભારત સહિતના તમામ દેશો ચિંતિત છે. આ ડ્રગ્સનો વેપાર સેન્ટ્રલ એશિયા, પાકિસ્તાન અને ઈરાન થઈને યુરેશિયા સુધી પહોંચે છે, જે આખા વિસ્તારની આંતરિક સુરક્ષા માટે ખતરો છે. ભારત ઈચ્છે છે કે આ મંચ પર પાકિસ્તાન પર યોગ્ય દબાણ ઉભું કરવામાં આવે જેથી તે ટેરર ફાઈનાન્સિંગ અને સરહદ પારથી થતી ઘૂસણખોરીને અટકાવે. ભલે આ મીટિંગ પ્યોરલી પ્રોફેશનલ હતી, પરંતુ ભારત માટે આ એક તક હતી કે તે સીમા સુરક્ષાના મુદ્દે પોતાની શરતો અને ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી શકે. ભારતની હાજરી એ સાબિતી છે કે તે પ્રાદેશિક સુરક્ષા બાબતે કેટલું ગંભીર છે.
પાકિસ્તાન માટે ચેરમેનશિપ અને ભારતની દ્રષ્ટિ
આગામી સપ્ટેમ્બરમાં પાકિસ્તાનને SCO ની ચેરમેનશિપ મળવા જઈ રહી છે. હવે પછીની અનેક બેઠકોનું આયોજન પાકિસ્તાનમાં થશે. ભારત માટે આ એક કસોટીનો સમય છે કે તે કેવી રીતે પોતાની ડિપ્લોમેટિક લાઈનને જાળવી રાખે છે. શું ભારત દરેક બેઠકમાં હાજરી આપશે? શું ભારત પાકિસ્તાનના નેતૃત્વમાં થતી આ મીટિંગોને બોયકોટ કરશે? જવાબ એ છે કે ભારત પોતાની વ્યૂહરચનામાં ફેરફાર નહીં કરે. તે ‘ઈશ્યુ-બેઝ્ડ એન્ગેજમેન્ટ’ ચાલુ રાખશે. જો કોઈ બેઠક ભારતના રાષ્ટ્રીય હિતમાં હશે, તો ભારત ત્યાં જશે. પણ જો તે માત્ર પ્રોપેગંડાનો ભાગ હશે, તો ભારત યોગ્ય જવાબ આપશે. ભારતની નીતિ ખૂબ જ સ્પષ્ટ છે: અમે કોઈ પણ મલ્ટીલેટરલ ઈન્સ્ટિટ્યુશનને ખોઈ નથી દેવા માંગતા, કારણ કે ત્યાંથી નીકળવાથી દેશને વ્યૂહાત્મક નુકસાન થઈ શકે છે.
શું સંબંધોમાં સુધારો થશે?
છેલ્લે, સૌથી મહત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે શું આ પ્રકારના સંપર્કથી ભારત-પાકિસ્તાન સંબંધો સુધરશે? તો તેનો સીધો જવાબ છે—ના. અત્યારે બંને દેશો વચ્ચે કોઈ પણ પ્રકારના પીસ ટોક, ટ્રેડ કે વિઝા એગ્રીમેન્ટની શરૂઆત થઈ નથી. આ માત્ર એક વ્યવહારુ અભિગમ છે. ભારત પોતાની સાર્વભૌમત્વ અને સુરક્ષા સાથે કોઈ બાંધછોડ કરવા તૈયાર નથી. સરકારનું માનવું છે કે પાકિસ્તાને પહેલા આતંકવાદની ફેક્ટરીઓ બંધ કરવી પડશે. અત્યારની સ્થિતિમાં ભારત માત્ર પોતાની મજબૂરી નથી, પણ એક મજબૂત રાષ્ટ્ર તરીકે પોતાની વાત આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર મૂકી રહ્યું છે. ભારત ઈસ્લામાબાદ જઈને પણ એ સ્પષ્ટ કરી રહ્યું છે કે ટેરરિઝમ એ વૈશ્વિક સમસ્યા છે અને તેને કોઈ પણ હાલતમાં સહન કરવામાં નહીં આવે. આ રીતે, ભારત પોતાની વિદેશ નીતિને બહુઆયામી અને અત્યંત ગંભીરતા સાથે આગળ વધારી રહ્યું છે.
આ પણ વાંચો:
