Jantar Mantar Protest: દેશની રાજધાની દિલ્હીમાં સ્થિત જંતરમંતર પર ચાલી રહેલા યુવા આંદોલન અને વિરોધ પ્રદર્શનને લઈને સોશિયલ મીડિયા પર થઈ રહેલી ચર્ચાઓ વચ્ચે એક મહત્વપૂર્ણ ઈન્ટરવ્યુ સામે આવ્યું છે. આ ચર્ચામાં વરિષ્ઠ ચિંતક અને વિશેષજ્ઞ ઈશ્વર સિંહા સાથેની વાતચીત દ્વારા સમગ્ર ઘટનાક્રમ પર ઊંડો પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો છે. વાતચીતની શરૂઆતમાં જ એ વાતનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો કે સાંજના સાત વાગી ચૂક્યા છે અને પ્રશાસન દ્વારા જંતરમંતર ખાલી કરાવવા માટે લાઉડસ્પીકર પર ઘોષણાઓ કરવામાં આવી ચૂકી છે. આંદોલનકારીઓ પર પોલીસ દ્વારા દબાણ વધારવામાં આવી રહ્યું છે અને સ્થળ પર ભારે પોલીસ ફોર્સ તૈનાત કરવામાં આવી છે. લાકડીઓ અને ડંડાઓ સાથે સજ્જ પોલીસ પ્રશાસન કોઈપણ ભોગે આ ભીડને તિતર-બિતર કરવા માટે તૈયાર બેઠું છે. આ સ્થિતિ દર્શાવે છે કે સરકાર અને આંદોલનકારીઓ વચ્ચે સીધો ટકરાવ અનિવાર્ય બની ગયો છે, જ્યાં એક તરફ નાગરિકોનો આક્રોશ છે તો બીજી તરફ રાજ્યની તાકાત છે.
સોનમ વાંગચુકની અટકાયત અને વિરોધ પ્રદર્શન
આ સમગ્ર આંદોલનનું કેન્દ્રબિંદુ બનેલા પ્રસિદ્ધ પર્યાવરણવિદ્ અને સુધારક સોનમ વાંગચુકને પોલીસે અટકાયતમાં લઈને હોસ્પિટલ ખસેડ્યા છે. છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી તેઓ આમરણાંત અનશન પર બેઠા હતા અને લાખો યુવાનોના ભવિષ્ય સાથે થયેલા નીટ (NEET) પરીક્ષાના કૌભાંડ મામલે કેન્દ્રીય મંત્રી ધેર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની માંગ કરી રહ્યા હતા. ગાંધીવાદી માર્ગે શાંતિપૂર્ણ રીતે અનશન કરી રહેલા વાંગચુકને બળજબરીપૂર્વક હટાવવાને લઈને જનતામાં ભારે રોષ જોવા મળી રહ્યો છે. સરકારે ભલે સ્વાસ્થ્યનું બહાનું આગળ ધર્યું હોય, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે સરકાર આ વધતા જતા જનદબાણને ડામી દેવા માંગતી હતી. ઈશ્વર સિંહાના મતે, આ સરકાર લાઠી અને ગોળીની ભાષા સમજે છે અને પ્રશાસનને આંદોલન કુચળવામાં જરાય સંકોચ થયો નથી. આમ છતાં, જંતરમંતર પર એકઠી થયેલી ભીડ પીછેહઠ કરવાના મૂડમાં નથી, જેના કારણે પરિસ્થિતિ અત્યંત તણાવપૂર્ણ બની ગઈ છે.
આંદોલનની શરૂઆત પાછળનું રહસ્ય અને શંકાઓ
આ ચર્ચા દરમિયાન આંદોલનની ઉત્પત્તિ અને તેના પાછળના કાવતરા પર પણ ગંભીર સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. જ્યારે વિદેશથી આવેલા અભિજીત દીપકે દ્વારા સીજેપી (કોકરોચ જનતા પાર્ટી) ની રચના કરવામાં આવી અને તેઓ જંતરમંતર પર ધરણા પર બેઠા, ત્યારે અનેક લોકોના મનમાં શંકા જાગી હતી કે શું આ આંદોલન સ્પોન્સર્ડ કે પ્રાયોજિત છે? શું સરકાર કે પ્રશાસન દ્વારા જ વિપક્ષી જગ્યાને નિયંત્રિત કરવા માટે આ પ્રકારનું નાટક રચવામાં આવ્યું છે? સોનમ વાંગચુકનું આ આંદોલનમાં જોડાવું અને લદ્દાખના એલજી વિનય સક્સેનાના સંદર્ભોનું સામે આવવું આ શંકાઓને વધુ મજબૂત બનાવે છે. જોકે, નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે શરૂઆતમાં ભલે આ યોજના સરકાર કે અન્ય કોઈ દ્વારા નિયંત્રિત કરવા માટે ઘડાઈ હોય, પરંતુ સમય જતાં આ આંદોલન નિયંત્રણ બહાર થઈ ગયું. જનતાનો સ્વયંભૂ પ્રવાહ અને અપાર સમર્થન મળતા હવે આ એક ઓટોનોમસ (સ્વચાલિત) જનાંદોલન બની ગયું છે, જે પરંપરાગત રાજકીય પક્ષોના હાથમાંથી પણ નીકળી ચૂક્યું છે.
વિપક્ષની ભૂમિકા અને સુવિધાની રાજનીતિ
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં વિપક્ષી દળોની ભૂમિકા અત્યંત નિરાશાજનક રહી છે. રાહુલ ગાંધી કે અન્ય દિગ્ગજ નેતાઓ દ્વારા જે સ્તરે રસ્તા પર ઉતરીને સંઘર્ષ કરવો જોઈતો હતો, તે જોવા મળ્યો નથી. વિપક્ષ પણ આજે માત્ર ટ્વિટર પર નિવેદનો આપીને કે વિધવા રુદન કરીને પોતાની જવાબદારી પૂરી માની લે છે. એનએસયુઆઈ કે યુથ કોંગ્રેસ જેવા સંગઠનોએ પોતાના સ્તરે પ્રયાસો કર્યા છે, પરંતુ મુખ્ય રાષ્ટ્રીય નેતૃત્વ તરફથી જે આક્રમક માર્ગદર્શન અને જેલ ભરો આંદોલન થવું જોઈએ, તેનો અભાવ રહ્યો છે. ઈશ્વર સિંહા સ્પષ્ટપણે માને છે કે આજે દેશમાં ‘સુવિધાની રાજનીતિ’ ચાલી રહી છે, જ્યાં કોઈ નેતા લાઠી ખાવા કે જેલ જવા તૈયાર નથી. અંગ્રેજીની પ્રખ્યાત કહેવત મુજબ, પ્રજાને તેવી જ સરકાર અને તેવું જ વિપક્ષ મળે છે જેની તે હકદાર છે. જો જનતા પોતાના હકો માટે ખુદ સડક પર નહીં ઉતરે, તો માત્ર વિપક્ષના ભરોસે પરિવર્તન લાવવું અશક્ય છે.
દેશમાં પ્રેશર કુકર જેવી સ્થિતિ અને જનઆક્રોશ
આજે સમગ્ર દેશ એક પ્રેશર કુકર બની ગયો છે, જેમાં લાંબા સમયથી અસંતોષનું દબાણ એકઠું થઈ રહ્યું છે. બેરોજગારી, પેપર લીક, પરીક્ષાઓમાં અનિયમિતતા અને મોંઘવારીથી ત્રસ્ત યુવાનો હવે ફાટી નીકળવાની રાહ જોઈ રહ્યા છે. આ દબાણને ક્યાંક ને ક્યાંકથી બહાર કાઢવા માટે સીટી વગાડવી પડે તેમ છે, નહીં તો આ પ્રેશર કુકર ફાટી શકે છે. મુંબઈના શિવાજી પાર્કમાં પણ ઉદ્ધવ ઠાકરે દ્વારા એકત્રિત કરાયેલા યુવાનો નિર્ધારિત સમય પૂરો થયા પછી પણ રસ્તા પરથી હટવા તૈયાર નહોતા. આ દ્રશ્યો સાબિત કરે છે કે માત્ર દિલ્હી નહીં, પણ દેશના અન્ય ભાગોમાં પણ યુવા વર્ગમાં ભારે ઉકળાટ છે. કિસાન આંદોલન સમયે સરકારે જેમ ઝૂકવું પડ્યું હતું અને ત્રણ કૃષિ કાનૂનો પાછા ખેંચવા પડ્યા હતા, તેવી જ રીતે આ યુવા આંદોલન પણ સરકારની પાયાની નીતિઓને હચમચાવી રહ્યું છે. આ મોદી સરકારના શાસનકાળની પહેલી એવી કઠિન પરિસ્થિતિ છે, જ્યાં જનતાએ તેમની સામે સીધો મોરચો ખોલ્યો છે.
વડાપ્રધાનની જવાબદારી અને પ્રધાનોના રાજીનામાની માંગ
આ આંદોલનમાં જો કે ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની માંગ કરવામાં આવી રહી છે, પરંતુ સવાલ એ થાય છે કે શું માત્ર એક મંત્રીના હટી જવાથી સમસ્યા હલ થઈ જશે? જ્યારે સરકારની દરેક સફળતાનો શ્રેય એકમાત્ર વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને આપવામાં આવે છે, તો દેશમાં સર્જાતી દરેક વિફળતા અને નિષ્ફળતાની જવાબદારી પણ તેમના પર જ ધોવા જોઈએ. મંત્રીઓ તો માત્ર કઠપૂતળી સમાન છે. આમ છતાં, આંદોલનની શરૂઆત ક્યાંકથી તો કરવી જ પડે, તેથી શરૂઆત ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાથી થઈ છે, જે ક્રમશઃ આગળ વધીને સીધી શીર્ષ નેતૃત્વ સુધી જઈ શકે છે. સરકારે અગાઉ પણ વિરોધોને દબાવવાની રણનીતિ અપનાવી છે અને દિલ્હીના પોલીસ કમિશનર સુધી બદલી નાખ્યા છે, પરંતુ જનતાનો આક્રોશ રોકવો હવે આસાન નથી.
સંસદ માર્ચ અને ભવિષ્યની અનિશ્ચિતતાઓ
આગામી દિવસોમાં આ આંદોલન કેવું રૂપ લેશે તે અંગે ભારે અનિશ્ચિતતા પ્રવર્તે છે. સોમવારના રોજ સંસદ સુધી માર્ચ કાઢવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે અને યોગેન્દ્ર યાદવ સહિતના અગ્રણીઓ દ્વારા યુવાનોને ખાસ પ્રતિજ્ઞાઓ પણ લેવડાવવામાં આવી છે. આ માર્ચ દેશના રાજકીય ભવિષ્ય માટે ટર્નિંગ પોઈન્ટ સાબિત થઈ શકે છે. જો સરકાર બળ પ્રયોગ કરીને આ માર્ચને રોકવાનો પ્રયાસ કરશે, તો વિરોધ વધુ ઉગ્ર બની શકે છે. આ આંદોલન હવે માત્ર કોઈ ચોક્કસ પક્ષ કે નેતાના હાથમાં નથી રહ્યું, પરંતુ તે સ્વચાલિત બનીને દેશના ખૂણે-ખૂણે ફેલાઈ રહ્યું છે. અંતે, આ ચર્ચા એ નિષ્કર્ષ પર પહોંચે છે કે લોકશાહીમાં જનતાનો અવાજ કાયમ માટે દબાવી શકાતો નથી. સરકાર ભલે પોતાની તાકાતનો ગેરઉપયોગ કરી લે, પરંતુ જો સમયસર જનતાની વેદના નહીં સાંભળવામાં આવે, તો આ અસંતોષની જ્વાળા સરકારના પાયા હલાવી નાખશે.
આ પણ વાંચો:
