Bhil Pradesh Demand: રાજસ્થાનના બાસવાડા જિલ્લામાં આવેલા આદિવાસીઓના પવિત્ર આસ્થાના ધામ માનગઢ ખાતે તાજેતરમાં એક વિશાળ આદિવાસી સંમેલનનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. ગુજરાતના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી શંકરસિંહ વાઘેલાએ આ સંમેલનમાં વિશેષ ઉપસ્થિતિ નોંધાવીને ચાર રાજ્યોના સરહદી વિસ્તારોને જોડીને અલગ ‘ભીલ પ્રદેશ’ બનાવવાની માંગને સત્તાવાર અને પ્રચંડ સમર્થન જાહેર કર્યું છે. આદિવાસી પરિવારના બેનર હેઠળ યોજાયેલા આ કાર્યક્રમમાં ગુજરાત, રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્રમાંથી હજારોની સંખ્યામાં આદિવાસી ભાઈ-બહેનો ઉમટી પડ્યા હતા. આ સંમેલનમાં શંકરસિંહ વાઘેલાએ પોતાના વક્તવ્યમાં સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું હતું કે આદિવાસી સમાજ આ દેશનો અસલી માલિક છે, છતાં પણ આજે પણ તેઓ પાયાની સુવિધાઓથી વંચિત છે. તેમણે સરકારોની નીતિઓ પર કડાકા ભડાકા કરતા કહ્યું કે જે રીતે એક માતા પોતાના સૌથી નાના બાળકનું સૌથી વધુ ધ્યાન રાખે છે, તેવી જ રીતે સરકારે પણ આદિવાસી સમાજની વિશેષ કાળજી લેવી જોઈએ. વાઘેલાએ વર્ષ ૨૦૨૭ કે ૨૦૨૯ પહેલાં ઝારખંડ રાજ્યની જેમ જ બંધારણીય જોગવાઈઓ હેઠળ અલગ ભીલ પ્રદેશની રચના કરવા માટે સંગઠિત થઈને લડત ચલાવવાનું આહ્વાન કર્યું હતું.
અલગ ભીલ પ્રદેશની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને પ્રસ્તાવિત નકશો
આદિવાસીઓની અલગ ભીલ પ્રદેશ બનાવવાની માંગ કોઈ નવી નથી, પરંતુ તેનો ઇતિહાસ ઘણો જૂનો છે. એવું માનવામાં આવે છે કે વર્ષ ૧૮૯૬માં અંગ્રેજોના શાસનકાળ દરમિયાન પણ આ પ્રકારના એક અલગ પ્રદેશ માટેનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું અને એક નકશો પણ તૈયાર કરાયો હતો, જેમાં મહારાષ્ટ્રના નાસિકથી લઈને રાજસ્થાનના સિરોહી સુધીના પટ્ટાને આવરી લેવાની યોજના હતી, જોકે પાછળથી તેનો અમલ થઈ શક્યો નહોતો. વર્તમાન માંગણી મુજબ ગુજરાત, રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્રના આદિવાસી પ્રભુત્વ ધરાવતા આશરે ૪૯ જિલ્લાઓ અથવા તો ૩૨ જેટલી વિધાનસભા બેઠકોના ભૌગોલિક વિસ્તારોને એકસાથે જોડીને એક સ્વાયત રાજ્ય બનાવવાની વાત થઈ રહી છે. પ્રસ્તાવિત નકશા મુજબ ઉત્તર ગુજરાતના બનાસકાંઠા (દાંતા, પાલનપુર), સાબરકાંઠા (પોશીના, ખેડબ્રહ્મા) અને અરવલ્લી; મધ્ય ગુજરાતના મહીસાગર, પંચમહાલ, દાહોદ અને છોટાઉદેપુર (જ્યાં આદિવાસી વસ્તી ૭૦ ટકાથી વધુ છે); દક્ષિણ ગુજરાતના નર્મદા (રાજપીપળા), ભરૂચ, તાપી (વ્યારા), સુરત, નવસારી, ડાંગ અને વલસાડના વિસ્તારો સામેલ છે. આ ઉપરાંત રાજસ્થાનના ડુંગરપુર, બાસવાડા, પ્રતાપગઢ અને ઉદયપુર; મધ્યપ્રદેશના ઝાબુઆ, અલીરાજપુર, ધાર અને રતલામ; તેમજ મહારાષ્ટ્રના નંદુરબાર, ધુળે અને નાસિક જેવા વિસ્તારોને ભેગા કરીને આ ભીલ પ્રદેશ બનાવવાની કલ્પના કરવામાં આવી છે. વર્ષ ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર દેશમાં આશરે ૧.૭૭ કરોડ ભીલ આદિવાસીઓ વસે છે, જેઓની ભાષા, રીતિ-રિવાજો, પરંપરાગત સંસ્કૃતિ અને ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ એકબીજા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલી છે.
રાજકીય પક્ષો અને નેતાઓનું વલણ: બાપ, બીટીપી અને આપની ભૂમિકા
આ ભીલ પ્રદેશની માંગને લઈને વિવિધ રાજકીય પક્ષો અને સંગઠનોના અલગ-અલગ દ્રષ્ટિકોણ જોવા મળે છે. ‘ભારત આદિવાસી પાર્ટી’ (બાપ) અને ‘આદિવાસી પરિવાર’ આ આંદોલનની આગેવાની કરી રહ્યા છે. બાસવાડાના સાંસદ રાજકુમાર રોત અને અન્ય ધારાસભ્યોનું સ્પષ્ટ માનવું છે કે આઝાદીના આટલા વર્ષો વીતી ગયા પછી પણ આ વિસ્તારો પાયાના વિકાસથી વંચિત રહ્યા છે અને આ માંગ સંપૂર્ણપણે બંધારણીય અને હકની છે. બીજી તરફ, ભારતીય ટ્રાઇબલ પાર્ટી (બીટીપી)ના સ્થાપક અને સાત વખત ધારાસભ્ય રહી ચૂકેલા છોટુભાઈ વસાવાએ ગુજરાતમાં સૌથી પહેલાં ભીલ પ્રદેશનો નારો બુલંદ કર્યો હતો. છોટુભાઈનું માનવું છે કે બંધારણની પાંચમી અનુસૂચિ અનુસાર આદિવાસી વિસ્તારોમાં સંસદ કે વિધાનસભાના કાયદા સીધા લાગુ ન થવા જોઈએ, પરંતુ ત્યાં આદિવાસીઓનું પોતાનું સ્વાયત શાસન હોવું અનિવાર્ય છે. આ જ વિચારધારાને આગળ વધારતા આમ આદિવાસી પાર્ટીના નેતા અને ડેડિયાપાડાના પ્રભાવશાળી ધારાસભ્ય ચૈતર વસાવા પણ અનેકવાર આ માંગને દોહરાવી ચૂક્યા છે. જોકે, રાષ્ટ્રીય સ્તરના મુખ્ય પક્ષો જેવા કે ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ) આ માંગને દેશના ટુકડા કરવાની અને વિભાજનકારી રાજનીતિ તરીકે જોવે છે, જ્યારે કોંગ્રેસ પક્ષ પણ આ મુદ્દે સાવચેતીભર્યું વલણ અપનાવીને સીધું સમર્થન આપવાનું ટાળતો આવ્યો છે.
આર્થિક, ભૌગોલિક અને વહીવટી અસરો: ફાયદા અને ગેરફાયદા
જો અલગ ભીલ પ્રદેશ અસ્તિત્વમાં આવે તો તેની દેશ અને સંબંધિત રાજ્યો પર ખૂબ મોટી આર્થિક અને ભૌગોલિક અસરો પડી શકે છે. સમર્થકોની દલીલ છે કે આ ક્ષેત્રોમાં બોક્સાઈટ, લિગ્નાઈટ, માર્બલ, ગ્રેનાઈટ અને મેંગેનીઝ જેવા મૂલ્યવાન ખનીજોનો વિશાળ ભંડાર આવેલો છે, જેનાથી નવું રાજ્ય આર્થિક રીતે આત્મનિર્ભર બની શકે છે. આ ઉપરાંત જંગલ પેદાશો અને પ્રવાસન સ્થળો જેવા કે સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી, સાપુતારા અને માનગઢ ધામથી થતી આવક સીધી નવા રાજ્યને મળશે. પરંતુ બીજી બાજુ, વિરોધ કરનારાઓનું એમ પણ કહેવું છે કે આ વિભાજનથી ગુજરાત અને રાજસ્થાનની તિજોરીને ભારે નુકસાન થશે કારણ કે ગુજરાતની જીવાદોરી સમાન નર્મદા ડેમ અને તાપી નદી પરના ઉકાઈ ડેમની સાઈટ્સ આ જ પટ્ટામાં આવે છે, જેનાથી પાણી અને વીજળીની વહેંચણી અંગે ગંભીર આંતરરાજ્ય વિવાદો સર્જાઈ શકે છે. વહીવટી દ્રષ્ટિએ નવી રાજધાની, સચિવાલય અને પોલીસ માળખું ઊભું કરવામાં કરોડો રૂપિયાનો ખર્ચ થશે અને રાજ્ય દેવામાં ડૂબી જવાનું જોખમ રહેલું છે.
સરકારની રણનીતિ અને ભવિષ્યના પડકારો
કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો આદિવાસીઓની અલગ રાજ્યની માંગને નબળી પાડવા માટે વિવિધ વિકાસલક્ષી પગલાંઓ ભરી રહી છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ગુજરાત સરકારે માનગઢ ધામને ભવ્ય રાષ્ટ્રીય સ્મારક તરીકે વિકસાવીને શહીદોને મોટું સન્માન આપ્યું છે. આ ઉપરાંત, ગ્રામસભાઓને વધુ મજબૂત બનાવીને પેસા (PESA) કાયદા હેઠળ આદિવાસીઓને જંગલ પેદાશો પર વધુ અધિકારો આપવામાં આવી રહ્યા છે. અંબાજીથી ઉમરગામ સુધીના પટ્ટામાં નવી જીઆઈડીસી (GIDC) અને કૌશલ્ય વિકાસ કેન્દ્રો (Skill Development Centers) શરૂ કરીને યુવાનોને સ્થાનિક સ્તરે જ રોજગારી પૂરી પાડવાના પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે, જેથી યુવાનો આંદોલનથી દૂર રહે. ભાજપ દ્વારા આ ભીલ પ્રદેશની માંગને નકસલી કે વિદેશી ષડયંત્ર તરીકે પણ પ્રચારિત કરવામાં આવે છે. આમ છતાં, શંકરસિંહ વાઘેલા જેવા દિગ્ગજ નેતાના આ આંદોલનમાં કૂદવાથી અને ખુલ્લું સમર્થન આપવાથી આગામી સમયમાં ગુજરાત અને પૂર્વોત્તર રાજ્યોના રાજકારણમાં મોટો ભૂકંપ સર્જાઈ શકે છે અને આદિવાસી અધિકારોની આ લડાઈ વધુ ઉગ્ર રૂપ ધારણ કરી શકે છે.
આ પણ વાંચો:
