Jantar Mantar police crackdown: સાંજ થતા-થતા ૨૦ જુલાઈનો આખો સવાલ જ બદલાઈ ગયો કે દિલ્હીમાં આંદોલન દરમિયાન હિંસા કેટલી થઈ અને કેટલા લોકો ઘાયલ થયા? આ ગંભીર સવાલે એ વાતને પાછળ છોડી દીધી કે આજે દિલ્હીમાં કુલ કેટલા લોકો એકત્ર થયા હતા—એક લાખ કે દોઢ લાખ? દિલ્હી પોલીસ સતત એવો દાવો કરતી રહી કે તેમની તરફથી કોઈ હિંસા કરવામાં નથી આવી અને સમગ્ર સ્થિતિને સંપૂર્ણ વ્યાવસાયિક (પ્રોફેશનલ) તરીકે હેન્ડલ કરવામાં આવી છે. પોલીસે નાગરિકોને અફવાઓ પર ધ્યાન ન આપવાની અપીલ પણ કરી, પરંતુ સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થયેલા અનેક વીડિયો પોલીસના આ દાવાઓ સામે સીધા સવાલો ઊભા કરી રહ્યા છે. નેતા પ્રતિપક્ષ રાહુલ ગાંધીએ આ મામલે ટ્વીટ કરીને સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે શાંતિપૂર્ણ વિરોધ પ્રદર્શન કરવો એ દરેક નાગરિકનો અટૂટ અને મૌલિક અધિકાર છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે નિર્દોષ વિદ્યાર્થીઓ પર હુમલો કરવાના આદેશોનું આંખો બંધ કરીને પાલન કરનાર પ્રત્યેક પોલીસ કર્મચારી અને અધિકારીએ એ યાદ રાખવું જોઈએ કે સત્તા હંમેશાં માટે નથી રહેતી અને બંધારણ જ આપણો સાચો માલિક છે, તેથી ભવિષ્યમાં જવાબદારી ચોક્કસપણે નક્કી કરવામાં આવશે.
સોનમ વાંગચુકનો નિર્ણય અને આઈસાના વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા અનશન સમાપ્ત
આ હિંસક ઘટનાઓના કારણે પ્રખ્યાત આંદોલનકારી સોનમ વાંગચુકે પોતાનું અનશન તોડવાનો અગાઉનો ઈરાદો બદલી નાખ્યો અને ૨૦ જુલાઈની સાંજે એક હસ્તલિખિત નિવેદન જારી કરીને જણાવ્યું કે પોલીસે શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનકારીઓ વિરુદ્ધ જે રીતે બળપ્રયોગ અને હિંસા કરી છે, તેને જોતા તેમણે પોતાનું અનશન ચાલુ રાખવાનો નિર્ણય કર્યો છે. અગાઉ ૧૯ જુલાઈના નિવેદનમાં રાજીનામાની કોઈ શરત નહોતી, પરંતુ બદલાયેલી પરિસ્થિતિમાં આ લાઇન જોડવામાં આવી છે કે શિક્ષણમંત્રીની જવાબદારી ચોક્કસપણે નક્કી થવી જોઈએ. બીજી તરફ, ઓલ ઈન્ડિયા સ્ટુડન્ટ્સ એસોસિએશન (આઈસા)ના છાત્રો નેહા, અમીન અને મનીષે શબાના આઝમી, યોગેન્દ્ર યાદવ, પ્રશાંત ભૂષણ, મનોજ ઝા, હર્ષ મંદર, અંજલિ ભારદ્વાજ અને પ્રકાશ રાજ જેવા દિગ્ગજ નાગરિકોની ઉપસ્થિતિમાં સવારે જ પોતાનું અનશન સત્તાવાર રીતે પૂરું કર્યું હતું. આ દરમિયાન ‘ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન રાજીનામું દો’ના નારાઓથી વાતાવરણ ગુંજી ઉઠ્યું હતું, જ્યારે દિવસભર સરકાર અને વિરોધ પક્ષો વચ્ચે મંત્રણાઓનો દોર પણ ચાલતો રહ્યો હતો.
સરકાર સાથે બેઠકો અને કનોટ પ્લેસ તેમજ પ્રેસ ક્લબની આસપાસ હિંસાના દ્રશ્યો
દિવસભર સરકાર અને આંદોલનકારીઓ વચ્ચે વાતચીતો થતી રહી, જેમાં સૌરભ દાસ અને આશુતોષ રાંકાએ કેન્દ્રીય મંત્રી જે.પી. નડ્ડા સાથે મુલાકાત પણ કરી, પરંતુ સાંંજ સુધી કોઈ નક્કર પરિણામ કે નિકાલ આવ્યો નહીં. ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને રાજીનામું ન આપ્યું અને નીટ પરીક્ષાથી હતાશ થઈને જીવ ગુમાવનાર બાળકોના પરિવારને એક કરોડના વળતર પર પણ કોઈ નિર્ણય ન થયો. સવારના સમયે જે પ્રદર્શન સંપૂર્ણ શાંતિપૂર્ણ નજરે પડી રહ્યું હતું, તે સાંજ થતા-થતા પોલીસના આંસુ ગેસના ગોળા અને લાઠીચાર્જના કારણે ભાગદોડમાં ફેરવાઈ ગયું. કનોટ પ્લેસ અને પ્રેસ ક્લબની આસપાસના વિસ્તારોમાં પોલીસ દ્વારા કરવામાં આવેલા બળપ્રયોગના અનેક વીડિયો સામે આવ્યા છે, જેમાં યુવાનો આંસુ ગેસથી બચવા માટે દોડતા નજરે પડે છે. પ્રદર્શનકારીઓએ સોશિયલ મીડિયા પર પોતાની પીડા વ્યક્ત કરતા કહ્યું કે સરકાર દ્વારા તેમને દેશભક્તિનો આ કેવો અનોખો પુરસ્કાર મળ્યો છે કે તેમણે લાઠીઓ અને આંસુ ગેસના ગોળા ખાવા પડ્યા છે.
વાયરલ વીડિયોની તથ્યાત્મક તપાસ અને સાદા પોશાકમાં રહેલા લોકો પર સવાલો
સામે આવેલા અલગ-અલગ આઠ વીડિયોનું જો વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો સ્પષ્ટ થાય છે કે કનોટ પ્લેસ અને પ્રેસ ક્લબની આસપાસ અરાજકતાનું વાતાવરણ સર્જાયું હતું. એક વીડિયોમાં તો સ્પષ્ટ દેખાય છે કે પોલીસકર્મીઓ અને રેપિડ એક્શન ફોર્સની સાથે-સાથે સાદા કપડાં અને લીલા રંગની ટી-શર્ટ પહેરેલો એક અજાણ્યો શખ્સ પણ વિદ્યાર્થીઓને ખેંચીને લાઠીઓથી મારી રહ્યો છે, જેની કોઈ ઓળખ સામે આવી નથી. આ અંગે રાષ્ટ્રીય જનતા દળ (RJD) અને અન્ય વિપક્ષી નેતાઓએ ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે કે વરદી વગરના આ સાદા કપડાંવાળા લોકો પોલીસની સાથે શું કરી રહ્યા હતા અને તેમને હિંસા ફેલાવવાની છૂટ કોણે આપી? દિલ્હી પોલીસના ડીસીપી રાકેશ રંજન દ્વારા વિડીયો જારી કરીને એવું કહેવામાં આવ્યું છે કે પોલીસે અત્યંત સંયમ અને પ્રોફેશનલ તરીકાથી કામ લીધું છે અને અફવાઓ પર વિશ્વાસ ન કરવો જોઈએ, પરંતુ જમીની હકીકત અને ઘાયલ વિદ્યાર્થીઓની સ્થિતિ પોલીસના આ દાવાઓ સામે મોટા પ્રશ્નાર્થ ચિહ્નો ઊભા કરે છે.
વિપક્ષી નેતાઓની આક્રમક પ્રતિક્રિયાઓ
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ પર વિપક્ષી નેતાઓએ સરકાર અને પોલીસ પ્રશાસનને આડે હાથ લીધા છે. આમ આદમી પાર્ટીના નેતા સૌરભ ભારદ્વાજે કેટલાક ચોંકાવનારા વીડિયો ટ્વીટ કરતા જણાવ્યું કે તેમના ધારાસભ્ય અખિલ પતિ ત્રિપાઠી પર પણ પોલીસે નિર્દયતાથી હુમલો કર્યો છે. સમાજવાદી પાર્ટીના સાંસદ ડિમ્પલ યાદવ ઘાયલ વિદ્યાર્થીઓને મળીને તેમનો હોંસલો વધાર્યો હતો અને ગુસ્સામાં આરોપ લગાવ્યો કે પોલીસે બાળકોને એટલી નિર્દયતાથી માર્યા છે કે એક દીકરીના કપડાં પણ ફાટી ગયા છે. બીજી તરફ, કોંગ્રેસ નેતા રાહુલ ગાંધીએ પોતાના નિવેદનમાં વડાપ્રધાન મોદીને દેશના ઇતિહાસના સૌથી યુવા-વિરોધી વડાપ્રધાન ગણાવતા કહ્યું કે દિલ્હીની સડકો પર વિરોધ કરી રહેલા યુવાનો કોઈ અપરાધી નથી, પરંતુ તેઓ પોતાની શિક્ષણ વ્યવસ્થા માટે ન્યાય માંગી રહ્યા છે. વિદ્યાર્થીઓ પર આંસુ ગેસ છોડવો અને લાઠીચાર્જ કરવો એ લોકતાંત્રિક માર્ગ નથી, અને આ સરકાર યુવાનોના મૂળભૂત અધિકારોનું સતત અપમાન કરી રહી છે.
આંદોલનનું નેતૃત્વ, ભવિષ્યની રણનીતિ અને કોકરોચ જનતા પાર્ટીની ભૂમિકા
આ સમગ્ર સંસદ માર્ચ અને આંદોલનને જોતા બે બાબતો ખૂબ જ નોંધપાત્ર છે; પ્રથમ એ કે ભલે આ માર્ચનું આહ્વાન કોકરોચ જનતા પાર્ટી દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ દેશના ખૂણે-ખૂણેથી આવેલા સામાન્ય વિદ્યાર્થીઓએ એ વાતની પરવા નથી કરી કે આ આંદોલનનું નેતૃત્વ કોણ કરી રહ્યું છે, કારણ કે તેઓ માત્ર પોતાના ભવિષ્યના મુદ્દાઓને લઈને સડકો પર ઉતર્યા હતા. બીજી બાજુ, સાંંજ થતા-થતા અનુભવ અને સંગઠનની કમી સ્પષ્ટપણે જોવા મળી હતી કારણ કે ઘાયલ યુવાનોને કઈ જગ્યાએ સહાયતા મળશે કે ક્યાં સારવાર માટે જવું તેની કોઈ સ્પષ્ટ વ્યવસ્થા નહોતી. જંતર-મંતર ખાલી કરાવવાના આદેશો છતાં યુવાનોનો જોશ ઓછો થયો નથી. ભલે આ નવી પાર્ટીનો બાયોડેટા નાનો હોય, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક દિવસોના આ પ્રદર્શને વર્ષોથી સૂતેલી શાસનવ્યવસ્થા અને જનતાને જંતર-મંતર પર લાવીને પોતાના સંઘર્ષને એક નવો અને વિશાળ ઇતિહાસ આપી દીધો છે.
આ પણ વાંચો:
