Gurugram HC Circuit Bench: ગુરુગ્રામમાં પંજાબ અને હરિયાણા હાઇકોર્ટની સર્કિટ બેન્ચ સ્થાપવાની વર્ષોથી ચાલી આવતી માંગને ફરી એક વખત રાજકીય અને કાનૂની સ્તરે વેગ મળ્યો છે. ભાજપના રાજ્યસભા સાંસદ સંજય ભાટિયાએ ગુરુવારે રાજ્યસભાના ઝીરો અવર દરમિયાન કેન્દ્ર સરકારને આ મુદ્દે તાત્કાલિક વિચારણા કરવાની અપીલ કરી હતી. તેમણે દલીલ કરી હતી કે દક્ષિણ હરિયાણાના લાખો લોકોને હાઇકોર્ટ સંબંધિત દરેક કામ માટે ચંડીગઢ સુધી જવું પડે છે, જેના કારણે સમય, ખર્ચ અને ન્યાય સુધી પહોંચવામાં મોટી મુશ્કેલી ઊભી થાય છે.

દક્ષિણ હરિયાણાના લાખો લોકોને પડી રહી છે મુશ્કેલી

સંજય ભાટિયાએ જણાવ્યું કે ગુરુગ્રામ, ફરીદાબાદ, નૂંહ, પલવલ, રેવાડી અને મહેન્દ્રગઢ જેવા જિલ્લાઓના નાગરિકો, વકીલો, ઉદ્યોગપતિઓ, MSME ક્ષેત્ર અને મોટી કોર્પોરેટ કંપનીઓને હાઇકોર્ટના કેસોની સુનાવણી માટે ચંડીગઢ જવું પડે છે. તેમણે કહ્યું કે દરેક સુનાવણી માટે લાંબી મુસાફરી કરવી પડતી હોવાથી કેસ લડવાનો ખર્ચ વધે છે, કિંમતી સમય બગડે છે અને ન્યાય મેળવવાની પ્રક્રિયા ધીમી બની જાય છે.

ગુરુગ્રામ હવે દેશના મોટા આર્થિક કેન્દ્રોમાંનું એક

સાંસદે જણાવ્યું કે ગુરુગ્રામ આજે દેશના સૌથી મોટા કોર્પોરેટ, ફાઇનાન્સિયલ અને બિઝનેસ હબમાં સ્થાન ધરાવે છે. અહીંથી મોટી સંખ્યામાં કોમર્શિયલ વિવાદો, આર્બિટ્રેશન કેસો, શ્રમિક કાયદા સંબંધિત વિવાદો, જમીન અધિગ્રહણના કેસો, ટેક્સ વિવાદો તેમજ દિવાળિયા પ્રક્રિયાથી જોડાયેલા કેસો ઊભા થાય છે. આવી પરિસ્થિતિમાં સ્થાનિક સ્તરે હાઇકોર્ટની સર્કિટ બેન્ચ હોવી સમયની માંગ હોવાનું તેમણે જણાવ્યું.

‘ટાવર ઑફ જસ્ટિસ’નો કર્યો ઉલ્લેખ

ભાટિયાએ તાજેતરમાં શરૂ થયેલા ગુરુગ્રામના આધુનિક ન્યાયિક સંકુલ “ટાવર ઑફ જસ્ટિસ”નો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું કે અહીં ડિજિટલ કોર્ટરૂમ, ઈ-કોર્ટ અને આધુનિક ન્યાયિક સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ હોવાથી સર્કિટ બેન્ચનું સંચાલન સરળતાથી થઈ શકે છે. તેમના મત મુજબ જરૂરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પહેલેથી ઉપલબ્ધ હોવાથી હવે માત્ર નીતિગત નિર્ણય લેવાની જરૂર છે.

બંધારણીય જોગવાઈઓનો પણ કર્યો ઉલ્લેખ

રાજ્યસભામાં પોતાના સંબોધનમાં સંજય ભાટિયાએ ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 39Aનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું કે દરેક નાગરિકને સમાન અને સરળ ન્યાય મળે તેની જવાબદારી રાજ્યની છે. સાથે જ તેમણે અનુચ્છેદ 21 હેઠળ મળતા જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના અધિકારમાં સમયસર ન્યાય પણ સામેલ હોવાનું જણાવ્યું. તેમના જણાવ્યા મુજબ ગુરુગ્રામમાં સર્કિટ બેન્ચ સ્થાપવી માત્ર વહીવટી નિર્ણય નહીં પરંતુ બંધારણીય જવાબદારી પણ છે.

ફીઝિબિલિટી સ્ટડી શરૂ કરવાની અપીલ

ભાટિયાએ કેન્દ્ર સરકારને હરિયાણા સરકાર, પંજાબ અને હરિયાણા હાઇકોર્ટ તથા અન્ય સંબંધિત પક્ષો સાથે ચર્ચા કરીને સર્કિટ બેન્ચ સ્થાપવાની સંભાવનાઓ અંગે ફીઝિબિલિટી સ્ટડી શરૂ કરવાની અપીલ કરી હતી.

સર્કિટ બેન્ચ શું હોય છે?

સર્કિટ બેન્ચ હાઇકોર્ટની એવી વધારાની બેઠક હોય છે, જે મુખ્ય હાઇકોર્ટથી અલગ શહેરમાં સમયાંતરે કાર્ય કરે છે. તેનો મુખ્ય હેતુ લોકોને પોતાના કેસોની સુનાવણી માટે મુખ્ય બેઠકસ્થાન સુધી લાંબી મુસાફરી ન કરવી પડે તે છે.

સ્થાયી બેન્ચની સરખામણીએ સર્કિટ બેન્ચ નક્કી કરાયેલા સમયાંતરે કાર્ય કરે છે. મુખ્ય હાઇકોર્ટના ન્યાયાધીશો નિર્ધારિત દિવસોમાં ત્યાં જઈ કેસોની સુનાવણી કરે છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં સમય જતાં સર્કિટ બેન્ચને સ્થાયી બેન્ચમાં પણ રૂપાંતરિત કરવામાં આવી છે.

દેશમાં પહેલેથી અનેક હાઇકોર્ટ બેન્ચ કાર્યરત

ભારતમાં અનેક હાઇકોર્ટોની વધારાની બેન્ચો પહેલેથી જ કાર્યરત છે. બોમ્બે હાઇકોર્ટની નાગપુર, ઔરંગાબાદ અને પણજીમાં બેન્ચ છે. મધ્ય પ્રદેશ હાઇકોર્ટ જબલપુર ઉપરાંત ગ્વાલિયર અને ઇન્દોરમાં પણ કાર્ય કરે છે. રાજસ્થાન હાઇકોર્ટનું મુખ્ય મથક જોધપુરમાં છે જ્યારે તેની એક મહત્વપૂર્ણ બેન્ચ જયપુરમાં આવેલી છે.

સર્કિટ બેન્ચ સ્થાપવાની પ્રક્રિયા સરળ નથી

સર્કિટ બેન્ચ સ્થાપવા માટે ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ, સંબંધિત હાઇકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ, રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્ર સરકાર વચ્ચે વ્યાપક પરામર્શ જરૂરી હોય છે. કારણ કે સર્કિટ બેન્ચ કોઈ નવી અદાલત નથી, પરંતુ હાલની હાઇકોર્ટની વધારાની બેઠક હોય છે.

ત્રણ દાયકાથી ચાલી રહી છે માંગ

ગુરુગ્રામમાં સર્કિટ બેન્ચની માંગ નવી નથી. 1990ના દાયકાના અંતિમ વર્ષોથી અને 2000ની શરૂઆતથી આ મુદ્દો સતત ઉઠતો રહ્યો છે. તે સમયે ગુરુગ્રામ ઝડપથી ઔદ્યોગિક અને વેપારી શહેર તરીકે વિકસી રહ્યું હતું.

ગુરુગ્રામ જિલ્લા બાર એસોસિએશને અનેક વખત ઠરાવો પસાર કરીને હાઇકોર્ટ બેન્ચની માંગ કરી હતી. ત્યારબાદ 2008થી 2012 દરમિયાન જ્યારે ગુરુગ્રામ દેશનું મહત્વનું BPO અને IT હબ બન્યું ત્યારે આ માંગ વધુ મજબૂત બની હતી.

વર્ષો સુધી અનેક રજૂઆતો છતાં પ્રગતિ નહીં

વકીલોના સંગઠનોએ હરિયાણા સરકાર, કેન્દ્રીય કાયદા મંત્રાલય અને પંજાબ-હરિયાણા હાઇકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ સમક્ષ અનેક રજૂઆતો કરી હતી. જોકે, આ મુદ્દે કોઈ સત્તાવાર પ્રક્રિયા શરૂ થઈ નહોતી.

2015માં હરિયાણાના તત્કાલીન ભાજપ અધ્યક્ષ મનોહરલાલ ખટ્ટરે પણ આ માંગને સમર્થન આપ્યું હતું અને દક્ષિણ હરિયાણાના લોકોને દરેક સુનાવણી માટે આશરે 300 કિલોમીટરનું આવન-જાવન કરવું પડતું હોવાનું જણાવ્યું હતું.

2014થી 2019 દરમિયાન હરિયાણા અને કેન્દ્રમાં ભાજપ સરકાર હોવા છતાં ગુરુગ્રામ અને ફરીદાબાદ બાર એસોસિએશન સહિત અનેક સંગઠનોની માંગ છતાં કોઈ ઔપચારિક નિર્ણય લેવાયો નહોતો.

કોવિડ બાદ માંગને મળ્યો નવો આધાર

કોવિડ-19 દરમિયાન વર્ચ્યુઅલ કોર્ટની વ્યવસ્થા સફળ રહી હતી. ત્યારબાદ સમર્થકોએ દલીલ કરી કે જ્યારે ઓનલાઈન સુનાવણી શક્ય છે ત્યારે હાઇકોર્ટનું કામ માત્ર ચંડીગઢ પૂરતું મર્યાદિત રાખવાની જરૂર નથી. આ સમયગાળા દરમિયાન ગુરુગ્રામ બાર એસોસિએશને ફરીથી સર્કિટ બેન્ચની માંગ દોહરાવી હતી.

2024ની હરિયાણા વિધાનસભા ચૂંટણી બાદ પણ અનેક જનપ્રતિનિધિઓએ આ મુદ્દો ઉઠાવ્યો અને દક્ષિણ હરિયાણાની આર્થિક શક્તિને ધ્યાનમાં રાખીને અહીં વધુ ન્યાયિક સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવાની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી હતી.

વકીલોનું કહેવું છે કે હવે આ જરૂરિયાત બની ગઈ છે

ગુરુગ્રામ જિલ્લા બાર એસોસિએશનના પૂર્વ અધ્યક્ષ સંતોક સિંહે જણાવ્યું કે આ માંગ ઘણા વર્ષોથી ચાલી રહી છે અને ગુરુગ્રામના વિકાસ સાથે તેની જરૂરિયાત સતત વધી રહી છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ અત્યાર સુધી બેન્ચ સ્થાપવા માટે કોઈ સત્તાવાર પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી નથી.

સમયસર ન્યાય માટે બેન્ચ જરૂરી: વરિષ્ઠ વકીલ

ગુરુગ્રામ જિલ્લા અદાલતમાં પ્રેક્ટિસ કરતી વરિષ્ઠ વકીલ ઋતુ ભારિયોએ જણાવ્યું કે હવે સર્કિટ બેન્ચ માત્ર માંગ નહીં પરંતુ સમયની જરૂરિયાત બની ગઈ છે.

તેમણે જણાવ્યું કે બંધારણના અનુચ્છેદ 39A અને અનુચ્છેદ 21 બંને નાગરિકોને સરળ અને સમયસર ન્યાયની ખાતરી આપે છે. જો લોકોને માત્ર થોડાક મિનિટની સુનાવણી અથવા નવી તારીખ મેળવવા માટે પણ સેંકડો કિલોમીટર દૂર જવું પડે, તો તે ન્યાય મેળવવાની પ્રક્રિયાને વધુ મુશ્કેલ બનાવે છે.

તેમણે જણાવ્યું કે તેના કારણે પરિવારો પર આર્થિક, માનસિક અને વ્યવસાયિક ભાર વધે છે. ગુરુગ્રામમાં જરૂરી ન્યાયિક માળખું પહેલેથી ઉપલબ્ધ હોવાથી અહીં સર્કિટ બેન્ચ શરૂ થવાથી સામાન્ય નાગરિકો, ઉદ્યોગો અને રોકાણકારોને સીધો લાભ મળશે.

મામલો અત્યાર સુધી આગળ કેમ વધ્યો નથી?

પંજાબ અને હરિયાણા હાઇકોર્ટ બે રાજ્યો અને એક કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ માટે કાર્ય કરતી હોવાથી સર્કિટ બેન્ચ સ્થાપવાનો નિર્ણય જટિલ પ્રક્રિયા છે. ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ, સંબંધિત હાઇકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ, બંને રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્ર સરકાર વચ્ચે સહમતિ જરૂરી બને છે.

કાનૂની નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ તમામ પક્ષોમાં સર્વસંમતિ ન બનવી, હાઇકોર્ટની એકરૂપતા જાળવવાની પરંપરાગત માન્યતા અને મર્યાદિત ન્યાયિક સંસાધનો જેવા કારણોસર દાયકાઓથી ચાલી આવતી માંગ છતાં આ મુદ્દે કોઈ અંતિમ નિર્ણય લેવાઈ શક્યો નથી.

સમર્થકો અને વિરોધીઓની અલગ-અલગ દલીલો

સર્કિટ બેન્ચના સમર્થકોનું કહેવું છે કે તેનાથી કેસ લડવાનો ખર્ચ ઘટશે, મુસાફરીનો સમય બચશે, સામાન્ય લોકોને ન્યાય સુધી સરળ પહોંચ મળશે અને દક્ષિણ હરિયાણામાં રોકાણકારોનો વિશ્વાસ પણ વધશે.

બીજી તરફ વિરોધ કરનારાઓનું માનવું છે કે વધુ બેન્ચો બનવાથી હાઇકોર્ટની એકરૂપતા પર અસર પડી શકે છે, મર્યાદિત ન્યાયિક સંસાધનો પર વધારાનો ભાર પડશે અને વહીવટી ખર્ચમાં પણ વધારો થશે. આ કારણોસર વર્ષોથી આ મુદ્દો રાજકીય ચર્ચાઓ સુધી જ મર્યાદિત રહ્યો છે અને હજુ સુધી અમલીકરણના તબક્કે પહોંચી શક્યો નથી.