Modi vs Nehru: છેલ્લા 12 વર્ષથી પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી અને સત્તાધારી ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP)ના રાજકીય વર્તુળોમાં જવાહરલાલ નેહરુને સતત નિશાન બનાવવામાં આવ્યા છે. દિલ્હીના નેહરુ મેમોરિયલ મ્યુઝિયમ એન્ડ લાઇબ્રેરીનું નામ બદલાયું, જ્યારે 2021ના ‘આઝાદી કા અમૃત મહોત્સવ’ સંબંધિત એક પોસ્ટરમાં સ્વતંત્ર ભારતના સ્થાપકોની યાદીમાંથી નેહરુનું નામ ગાયબ જોવા મળ્યું. સોશિયલ મીડિયા પર ‘Blame It On Nehru’ જેવી મીમ સંસ્કૃતિ પણ આ રાજકીય વલણનું પ્રતીક બની છે. જોકે, નેહરુની ટીકા કરતાં તેમની સંસદીય પરંપરામાંથી શીખવા જેવી બાબતો પર ધ્યાન આપવાની જરૂરિયાત પણ ઉઠી રહી છે.

‘દિમાગી નક્સલ’ શબ્દ અને અસહમતીનો મુદ્દો

આ વર્ષે સ્વતંત્રતા દિવસના 75 મિનિટના ભાષણમાં મોદીએ ‘દિમાગી નક્સલ’ શબ્દનો ઉપયોગ કરીને એક નવા પ્રકારના રાજકીય વિરોધીઓને નિશાન બનાવ્યા. આ લોકો કોણ છે તેની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા તેમણે આપી નહોતી, પરંતુ તેમને વિકસિત ભારતની યાત્રામાં અવરોધરૂપ ગણાવ્યા. અગાઉ ‘આંદોલનજીવી’, ‘ખાન માર્કેટ ગેંગ’ અને ‘અર્બન નક્સલ’ જેવા શબ્દો પણ રાજકીય વિરોધીઓ તથા અસહમતીના અવાજો માટે વપરાયા છે. ટીકા કરનારાઓના મતે આવી ભાષા સમાજમાં સંવાદ અને સહમતી બનાવવાને બદલે રાજકીય અંતર વધારી શકે છે.

સ્વતંત્રતા દિવસના ભાષણમાં સંસદનો અભાવ

મોદીના આ ભાષણમાં ભારતીય લોકશાહીની સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંસ્થાઓમાંની એક સંસદ અને સંસદીય લોકશાહીની ભૂમિકા અંગે કોઈ વિશેષ ઉલ્લેખ થયો નહીં. આ મુદ્દો એટલા માટે પણ ચર્ચામાં આવ્યો છે કારણ કે 2026ના ચોમાસુ સત્ર દરમિયાન મોદી સંસદમાં નિયમિત રીતે હાજર રહ્યા નહોતા. અહેવાલ મુજબ તેઓ સત્રની શરૂઆત અને અંતના ઔપચારિક પ્રસંગો સિવાય સદનમાં દેખાયા નહોતા. વિપક્ષે લગભગ 20 દિવસ સુધી પ્રધાનમંત્રી અને ગૃહમંત્રી અમિત શાહની હાજરીની માંગ કરી હોવા છતાં બંનેની નિયમિત હાજરી જોવા મળી નહોતી.

નેહરુની સંસદીય પરંપરા કેવી હતી

જવાહરલાલ નેહરુના કાર્યકાળની સરખામણી કરવામાં આવે ત્યારે તેમની સંસદ પ્રત્યેની હાજરી અને વિપક્ષને આપવામાં આવેલી જગ્યા ખાસ નોંધપાત્ર ગણાય છે. નેહરુ નિયમિત રીતે સંસદમાં હાજર રહેતા અને વિપક્ષી સાંસદોને પોતાના વિચારો રજૂ કરવાની તક આપતા. ભારતીય જનસંઘના યુવા નેતા અટલ બિહારી વાજપેયી જેવા કટ્ટર વૈચારિક વિરોધીઓને પણ તેમણે સંસદમાં પોતાની ઓળખ બનાવવાની જગ્યા આપી. સમાજવાદી અને કમ્યુનિસ્ટ વિચારધારાના રામ મનોહર લોહિયા તથા હિરેન મુખર્જી જેવા નેતાઓની આકરી ટીકા પણ સંસદીય ચર્ચાનો ભાગ બની શકતી હતી.

વાજપેયીની નેહરુ અંગેની શ્રદ્ધા

નેહરુના 1964માં અવસાન બાદ તેમના લાંબા સમયના વૈચારિક વિરોધી અટલ બિહારી વાજપેયીએ પણ સંસદમાં નેહરુની ભૂમિકા અંગે સન્માન વ્યક્ત કર્યું હતું. વાજપેયીના મત મુજબ નેહરુ સંસદને પવિત્ર મંદિર સમાન માનતા હતા અને તેમની હાજરીથી સદનની ગંભીરતા તથા પ્રતિષ્ઠામાં વધારો થતો હતો. આ ઉદાહરણ દર્શાવે છે કે કડક રાજકીય મતભેદ હોવા છતાં વ્યક્તિગત અને સંસ્થાકીય સન્માન જાળવી રાખવાની પરંપરા ભારતીય સંસદીય લોકશાહીમાં ક્યારેક મજબૂત રહી હતી.

પ્રશ્નકાળ અંગે ઉઠેલો મોટો સવાલ

પ્રધાનમંત્રીની સંસદીય જવાબદારી અંગેનો એક મોટો સવાલ પ્રશ્નકાળને લઈને પણ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. છેલ્લા 12 વર્ષમાં મોદીએ પ્રશ્નકાળ દરમિયાન કોઈ સાંસદના સવાલનો સીધો જવાબ આપ્યો નથી. પ્રશ્નકાળ એવી વ્યવસ્થા છે જેમાં ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ સરકારને સીધા પ્રશ્નો પૂછી શકે છે અને મંત્રીઓને જવાબ આપવા પડે છે. ટીકા કરનારાઓના મતે આ વ્યવસ્થા સરકારને જનતા અને સંસદ સામે જવાબદાર રાખવાની સૌથી અસરકારક પ્રક્રિયાઓમાંની એક છે.

વિપક્ષને મળતી ઘટતી જગ્યા

2014 પછી સંસદમાં વિપક્ષી સાંસદોની ભૂમિકા અંગે પણ સવાલો ઉઠ્યા છે. વિપક્ષી સભ્યોના સસ્પેન્શન, ચર્ચા વિના કાયદા પસાર થવા અને સંસદીય સમિતિઓને મોકલવામાં આવતા ખરડાની સંખ્યા ઘટવા જેવા મુદ્દાઓ વારંવાર ચર્ચામાં રહ્યા છે. ડિસેમ્બર 2023માં ભારતીય ન્યાય સંહિતા સહિતના મહત્વના કાયદાઓ પસાર થયા ત્યારે 146 વિપક્ષી સાંસદો સસ્પેન્ડ હતા. 2026ના ચોમાસુ સત્રમાં 17 દિવસ દરમિયાન 10 ખરડા પસાર થયા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે, એટલે સરેરાશ દરેક ખરડા માટે લગભગ ચાર મિનિટ જેટલો સમય મળ્યો.

સંસદીય સમિતિઓની ઘટતી ભૂમિકા

સંસદીય સમિતિઓ કાયદાઓની વિગતવાર તપાસ માટે મહત્વપૂર્ણ વ્યવસ્થા છે. અગાઉના સમયગાળામાં દર 10માંથી લગભગ છ ખરડા સમિતિઓ પાસે મોકલાતા હતા, જ્યારે હવે આ પ્રમાણ દર 10માંથી બે કરતાં પણ ઓછું હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે. આ પરિવર્તનને કારણે વિપક્ષને કાયદાકીય પ્રસ્તાવો પર વિગતવાર ચર્ચા અને તપાસ કરવાની તક ઘટતી હોવાની ટીકા થઈ છે.

મોદી-શાહ અને વિપક્ષ વચ્ચે વિશ્વાસનું સંકટ

વિપક્ષી પક્ષોમાં વિભાજન, પક્ષપલટા અને અલગ થયેલા જૂથોને સત્તાધારી ગઠબંધનમાં સ્થાન આપવાના મુદ્દાઓએ પણ સરકાર અને વિપક્ષ વચ્ચે વિશ્વાસનો અભાવ વધાર્યો છે. ટીકા કરનારાઓનો સવાલ છે કે જ્યારે સરકારની બહાર રાજકીય પક્ષોને નબળા કરવાની રાજનીતિ ચાલતી હોય ત્યારે સંસદની અંદર સહકાર અને સર્વસંમતિ કેવી રીતે ઊભી થઈ શકે. સંસદીય લોકશાહીમાં વિશ્વાસ માત્ર સત્રની શરૂઆતમાં સહકારની અપીલથી નહીં, પરંતુ સતત સંવાદ અને રાજકીય વિરોધીઓને સન્માન આપવાથી ઊભો થાય છે.

નેહરુની ટીકા કરતાં તેમની પાસેથી શીખવાનો સમય

સંસદ સરકારની નીતિઓને માત્ર મંજૂરી આપતી સંસ્થા નથી, પરંતુ સરકારને સવાલોના જવાબ આપવા માટે મજબૂર કરતી લોકશાહી વ્યવસ્થા છે. વિપક્ષને અવરોધ નહીં પરંતુ લોકશાહીના જરૂરી ભાગ તરીકે સ્વીકારવો સંસદીય પરંપરાની મૂળભૂત ભાવના છે. તેથી નેહરુને સતત નિશાન બનાવવાને બદલે તેમની સંસદીય કાર્યશૈલીમાંથી પાઠ લેવાની જરૂરિયાત પર ચર્ચા થઈ રહી છે. નેહરુના નામવાળી ઇમારતોના નામ બદલી શકાય, ઐતિહાસિક પોસ્ટરમાંથી નામ દૂર કરી શકાય, પરંતુ સંસદને મજબૂત બનાવવા માટેની તેમની સંસ્થાકીય ભૂમિકા અને વારસાને માત્ર નામ બદલવાથી ભૂંસી શકાય નહીં. વિવેચકોના મતે, જો આજની સરકાર સંસદથી દૂર રહેશે અને વિપક્ષના સવાલોથી બચશે, તો તેનાથી નેહરુની સંસદીય વારસાની ચર્ચા વધુ તેજ બની શકે છે.