AI data centers India: 6 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ સંસદમાં AI ડેટા સેન્ટર્સને પર્યાવરણીય મંજૂરીની જરૂરિયાત અંગે સવાલ પૂછવામાં આવ્યો હતો. પર્યાવરણ મંત્રાલયે જવાબ આપ્યો કે ડેટા સેન્ટર્સ માટે અલગથી Environmental Clearance જરૂરી નથી અને અન્ય વ્યવસાયોને લાગુ પડતા compliance laws તેમના પર પણ લાગુ થશે. જોકે, મોટા કદના ડેટા સેન્ટર્સ માટે રાજ્ય સ્તરની મંજૂરી જેવી કેટલીક શરતોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો. આ મુદ્દો એવા સમયે સામે આવ્યો છે જ્યારે ભારત AI ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં મોટા રોકાણને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે.
અમેરિકા અને યુરોપમાં ડેટા સેન્ટર્સ સામે વધતો વિરોધ
ભારતમાં ડેટા સેન્ટર્સને AI રેસનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ માનવામાં આવી રહ્યા છે, પરંતુ અમેરિકા અને યુરોપના કેટલાક વિસ્તારોમાં તેની પર્યાવરણીય અને ઊર્જા સંબંધિત અસરને લઈને વિરોધ વધી રહ્યો છે. ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટમાં નવા ડેટા સેન્ટર્સના નિર્માણ પર એક વર્ષના મોરેટોરિયમની વાત સામે આવી છે. ટેક્સાસમાં પાવર ગ્રીડ પર વધતા ભારને કારણે નવા પ્રોજેક્ટ્સ અંગે સાવચેતી રાખવામાં આવી રહી છે, જ્યારે કેલિફોર્નિયાના કેટલાક શહેરોમાં રહેવાસીઓએ ડેટા સેન્ટર્સ અંગે કડક નિયંત્રણોની માંગ કરી છે.
ભારતમાં 250થી વધુ નવા ડેટા સેન્ટર્સની તૈયારી
ભારતમાં આગામી ચાર વર્ષમાં 250થી વધુ નવા ડેટા સેન્ટર્સ પાઇપલાઇનમાં હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. 2032 સુધીમાં તેમની કુલ વીજળીની માંગ 26.3 ગીગાવોટ સુધી પહોંચી શકે છે. આ આંકડો ભારતના અનેક રાજ્યોની વર્તમાન વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા કરતાં પણ મોટો હોવાનું રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. આંધ્રપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, તમિલનાડુ, તેલંગાણા અને ઉત્તર પ્રદેશ જેવા રાજ્યોમાં ડેટા સેન્ટર રોકાણનું પ્રમાણ ખાસ નોંધપાત્ર છે.
વિશાખાપટ્ટનમમાં 2 ગીગાવોટના પ્રોજેક્ટ પર સવાલ
આંધ્રપ્રદેશમાં અદાણી ગ્રુપ અને ગૂગલ દ્વારા 480 એકરમાં હાઇપરસ્કેલ ડેટા સેન્ટર વિકસાવવાની યોજના છે. આ પ્રોજેક્ટને ઓછામાં ઓછી 2 ગીગાવોટ વીજળીની જરૂર પડી શકે છે. રજૂ કરાયેલા આંકડા મુજબ આ માંગ સમગ્ર વિશાખાપટ્ટનમ શહેરની પીક પાવર ડિમાન્ડ કરતાં પણ વધુ છે. શહેરમાં આશરે 17 લાખ ઘરો અને હજારો કોમર્શિયલ એકમો છે, જ્યારે નાની ફેક્ટરીઓ સહિતની કુલ વીજ માંગ 1.376 ગીગાવોટ હોવાનું જણાવાયું છે. પ્રોજેક્ટનું પર્યાવરણીય રીતે સંવેદનશીલ તટીય વિસ્તારમાં હોવું પણ ચર્ચાનો વિષય બન્યું છે.
સરકારના ઇન્સેન્ટિવ અને રોજગારી અંગે ચર્ચા
આંધ્રપ્રદેશ સરકારે પ્રોજેક્ટને આકર્ષવા માટે ગૂગલને આગામી 15 વર્ષ માટે સસ્તી વીજળી આપવાની વ્યવસ્થા અને આશરે ₹4,800 કરોડના ઇન્સેન્ટિવની વાત સામે આવી છે. કેન્દ્ર સરકારે પણ ડેટા સેન્ટર્સને 20 વર્ષની ટેક્સ હોલિડે જેવી નીતિગત રાહતો આપી છે. જોકે, આ પ્રોજેક્ટ્સથી મોટા પાયે રોજગારી સર્જાશે કે નહીં તે અંગે સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યા છે, કારણ કે બાંધકામ બાદ ડેટા સેન્ટર્સના સંચાલન માટે તુલનાત્મક રીતે ઓછા ટેકનિકલ કર્મચારીઓની જરૂર પડે છે.
ડેટા સેન્ટર્સની પાણી અને વીજળીની મોટી જરૂરિયાત
AI ડેટા સેન્ટર્સમાં હજારો ચિપ્સ 24 કલાક કાર્યરત રહે છે અને તેમને ઠંડા રાખવા માટે ઔદ્યોગિક સ્તરની કૂલિંગ વ્યવસ્થા જરૂરી બને છે. તેમાં વીજળી ઉપરાંત મોટા પ્રમાણમાં પાણીનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. ભારત જેવા દેશમાં જ્યાં અનેક વિસ્તારો પાણીની અછતનો સામનો કરે છે, ત્યાં ડેટા સેન્ટર્સ માટે કુદરતી સંસાધનો ફાળવવાના પ્રશ્ને જાહેર ચર્ચા જરૂરી બની છે.
વિશ્વમાં ડેટા સેન્ટર્સ સામે સ્થાનિક નિયમન
અમેરિકાના પેન્સિલવેનિયામાં AI ડેટા સેન્ટર્સને પર્યાવરણીય અને પારદર્શિતા સંબંધિત નિયમોનું પાલન તેમજ સ્થાનિક સમુદાયની મંજૂરી મેળવવાની જરૂરિયાત અંગે પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. ટેક્સાસમાં ગ્રીડ પર વધતા દબાણને લઈને નવા પ્રોજેક્ટ્સ અંગે નિયંત્રણોની ચર્ચા થઈ છે. યુરોપમાં એમ્સ્ટરડમે 2019માં મોરેટોરિયમ લાગુ કર્યું હતું અને એપ્રિલ 2025માં 2030 સુધી નવા ડેટા સેન્ટર્સના વિસ્તરણ પર નિયંત્રણ મૂક્યું હતું. નેધરલેન્ડ્સે 2022માં હાઇપરસ્કેલ ડેટા સેન્ટર્સને બે નિયુક્ત વિસ્તારો સુધી મર્યાદિત કર્યા હતા. ડબલિનમાં પણ ગ્રીડ ક્ષમતાને ધ્યાનમાં રાખીને નવા કનેક્શન્સ પર નિયંત્રણો મૂકાયા હતા.
‘પોલ્યુશન કોલોનિયલિઝમ’નો વ્યાપક મુદ્દો
ડેટા સેન્ટર્સની ચર્ચા સાથે લેખમાં ‘પોલ્યુશન કોલોનિયલિઝમ’નો મુદ્દો પણ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. દાવો એવો છે કે વિકસિત દેશોમાં પર્યાવરણીય નિયમો કડક બન્યા પછી પ્રદૂષણકારક ઉદ્યોગો એવા દેશોમાં ખસેડવામાં આવે છે જ્યાં જમીન, મજૂરી અને નિયમનાત્મક ખર્ચ ઓછો હોય. ભારતના શિપ-બ્રેકિંગ, એસ્બેસ્ટોસ પ્રોસેસિંગ અને કેમિકલ ઉદ્યોગોને આ ચર્ચા સાથે જોડવામાં આવ્યા છે.
PFAS અને Miteni કેસનું ઉદાહરણ
ઇટાલીની Miteni કંપની PFAS એટલે કે ‘ફોરેવર કેમિકલ્સ’ના ઉત્પાદન સાથે જોડાયેલી હતી. કંપનીના પ્રદૂષણથી આશરે 3.5 લાખ લોકો પ્રભાવિત થયાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. જૂન 2025માં કંપનીના ભૂતપૂર્વ અધિકારીઓને સજા થઈ હતી. ત્યારબાદ તેની ટેક્નોલોજી અને મશીનરી ભારતમાં લાવવામાં આવી હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે અને મહારાષ્ટ્રના રત્નાગિરી જિલ્લામાં લક્ષ્મી ઓર્ગેનિક ઇન્ડસ્ટ્રીઝ સાથે જોડાયેલા ઉત્પાદન પ્રોજેક્ટનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
જંતુનાશકો અને આરોગ્ય અંગે ગંભીર સવાલો
પેરાક્વેટ ડાઈક્લોરાઈડનો ઉપયોગ પણ લેખમાં ઉદાહરણ તરીકે રજૂ થયો છે. સ્વિટ્ઝર્લેન્ડે 1989માં, યુકેએ 2007માં અને ચીને 2017માં તેના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. કુલ 74 દેશોમાં તેના પર પ્રતિબંધ હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે, જ્યારે ભારતમાં તેનો ઉપયોગ ચા, બટાકા, કપાસ, ઘઉં, દ્રાક્ષ, ડાંગર, કોફી, રબર અને મકાઈ જેવા નવ પાકોમાં થતો હોવાનું જણાવાયું છે. ભારતમાં દર વર્ષે 100 મેટ્રિક ટનથી વધુ ઉપયોગ થવાનો પણ ઉલ્લેખ છે.
ક્લોરપાયરીફોસ અને ગ્લાયફોસેટ અંગે વિવાદ
ક્લોરપાયરીફોસને બાળકોના મગજના વિકાસ માટે જોખમી ગણાવતા અનેક દેશોમાં તેના પર નિયંત્રણો છે. ગ્લાયફોસેટ અંગે WHOની કેન્સર સંશોધન એજન્સીએ તેને ‘સંભવતઃ કેન્સરકારક’ ગણાવ્યું છે. લેખમાં ભારતમાં તેના ઉપયોગ અને નિયમન અંગે પણ સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે.
ખાદ્ય ઉત્પાદનોમાં અલગ ધોરણોનો આરોપ
લેખમાં ફાસ્ટ ફેશન અને વેસ્ટ નિકાસ બાદ Nestléના Cerelacનું ઉદાહરણ આપવામાં આવ્યું છે. તેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે યુરોપમાં સમાન પ્રોડક્ટમાં ઉમેરેલી ખાંડ શૂન્ય છે, જ્યારે ભારતમાં સરેરાશ પ્રતિ સર્વિંગ 3 ગ્રામ ઉમેરેલી ખાંડ હોવાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આ મુદ્દાને વૈશ્વિક કંપનીઓ દ્વારા અલગ-અલગ દેશોમાં અલગ ધોરણો અપનાવવાના ઉદાહરણ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે.
વિકાસ સાથે પર્યાવરણની જવાબદારી પણ જરૂરી
સમગ્ર ચર્ચાનો મુખ્ય સવાલ એ છે કે ભારતે AI, ડેટા સેન્ટર્સ અને વિદેશી રોકાણને આવકારતા સમયે પાણી, વીજળી, પર્યાવરણ અને જાહેર આરોગ્યની સુરક્ષા માટે પૂરતી તૈયારી કરી છે કે નહીં. ડેટા સેન્ટર્સને સંપૂર્ણપણે નવીનીકરણીય ઊર્જા પર ચલાવવા, શહેરોથી દૂર સ્થાપિત કરવા અને પાવર ગ્રીડ પર વધારાનો બોજ ન પડે તે માટે આયોજન કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. વિકાસ અને રોકાણ આવકાર્ય હોવા છતાં, નાગરિકો માટે સ્વચ્છ પાણી, સ્વસ્થ પર્યાવરણ અને સુરક્ષિત જીવનની કિંમત પર કોઈ પણ પ્રકારનું ઔદ્યોગિક વિસ્તરણ ન થવું જોઈએ—આ જ સમગ્ર ચર્ચાનો મુખ્ય મુદ્દો છે.
