Justice Nagarathna Labour Law: સુપ્રીમ કોર્ટની નવ ન્યાયાધીશોની બંધારણીય પીઠના મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયમાં જસ્ટિસ B.V. નાગરત્નાએ બહુમતીના નિર્ણયથી અસહમતિ વ્યક્ત કરતાં શ્રમિકોના અધિકારો અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમણે ચેતવણી આપી છે કે જો ‘Industry’ એટલે કે ‘ઉદ્યોગ’ની વ્યાખ્યાને અગાઉની વ્યાપક વ્યાખ્યાની સરખામણીમાં મર્યાદિત કરવામાં આવશે, તો તેનો સૌથી મોટો ફટકો મજૂરોને પડી શકે છે અને ખાનગી કંપનીઓ તથા કોર્પોરેટ ક્ષેત્રની સોદાબાજીની શક્તિ વધુ વધી શકે છે.

147 પાનાની અસહમતિ નોંધમાં શું કહ્યું?

જસ્ટિસ નાગરત્નાએ પોતાના 147 પાનાના વિસ્તૃત અસહમતિ નિર્ણયમાં જણાવ્યું કે શ્રમ કાયદાઓનો હેતુ માત્ર ઉદ્યોગોને વ્યવસાયિક સુવિધા આપવાનો નથી, પરંતુ કર્મચારીઓના અધિકારો અને કલ્યાણનું રક્ષણ કરવાનો પણ છે. તેમના અનુસાર, મજૂરો અને મોટી ખાનગી કંપનીઓ વચ્ચે પહેલેથી જ આર્થિક તથા વહીવટી શક્તિમાં અસમાનતા છે. આવી સ્થિતિમાં કાયદાકીય સુરક્ષા નબળી પડશે તો કર્મચારીઓ માટે પોતાના અધિકારોનું રક્ષણ કરવું વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે.

1978ના ઐતિહાસિક નિર્ણયનો મુદ્દો શું છે?

સુપ્રીમ કોર્ટની નવ જજોની પીઠ સમક્ષ મુખ્ય સવાલ 1978ના ઐતિહાસિક નિર્ણય Bangalore Water Supply and Sewerage Board vs R. Rajappa સાથે જોડાયેલો હતો. આ ચુકાદામાં ‘Industry’ શબ્દને વ્યાપક અર્થ આપવામાં આવ્યો હતો. હવે સવાલ એ હતો કે Industrial Relations Code, 2020 લાગુ થયા બાદ આ જૂની વ્યાખ્યા ભવિષ્યના કેસોમાં કેટલી પ્રાસંગિક રહેશે.

બહુમતીના નિર્ણય મુજબ નવા Industrial Relations Code, 2020 હેઠળ ‘Industry’ની વ્યાખ્યાને નવા કાયદાના સંદર્ભમાં જોવાની રહેશે અને 1978નો નિર્ણય ભવિષ્યની વ્યાખ્યાઓ માટે આપમેળે બંધનકર્તા રહેશે નહીં. જોકે જસ્ટિસ નાગરત્ના આ અભિગમ સાથે સહમત થયા નથી.

‘1978નો ચુકાદો મજૂરો માટે ઢાલ હતો’

જસ્ટિસ નાગરત્નાએ પોતાના નિર્ણયમાં જણાવ્યું કે 1978નો ચુકાદો લગભગ પાંચ દાયકાથી શ્રમિકોના અધિકારો માટે મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સુરક્ષા તરીકે કામ કરતો આવ્યો છે. તેમના મતે, દેશમાં આર્થિક ઉદારીકરણ, ખાનગીકરણ અને વૈશ્વિકીકરણના સમયગાળા દરમિયાન પણ આ ચુકાદાએ મજૂરોને કાયદાકીય રક્ષણ આપ્યું અને સરકારને શ્રમિક કલ્યાણ અંગેની જવાબદારીઓથી સંપૂર્ણપણે દૂર થવાથી રોકવામાં ભૂમિકા ભજવી.

તેમણે ચેતવણી આપી કે જો આ ચુકાદાની ઉપયોગિતા સમાપ્ત માનવામાં આવશે તો ભવિષ્યમાં શ્રમિકોના અધિકારોને મળતી સુરક્ષા નબળી પડી શકે છે.

કોર્પોરેટની સોદાબાજીની શક્તિ વધવાની ચિંતા

જસ્ટિસ નાગરત્નાએ ખાસ કરીને ખાનગી ક્ષેત્ર અને મોટા કોર્પોરેટ હાઉસિસની આર્થિક શક્તિનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, કંપનીઓ પાસે સામાન્ય કર્મચારીઓની સરખામણીમાં પહેલેથી જ વધુ આર્થિક અને વહીવટી શક્તિ હોય છે. જો ‘Industry’ની કાનૂની વ્યાખ્યા મર્યાદિત થશે, તો આ અસમાન સોદાબાજીની સ્થિતિ વધુ એકતરફી બની શકે છે.

તેમના મત પ્રમાણે, આવી સ્થિતિમાં કર્મચારીઓ માટે વેતન, કામની શરતો, સુરક્ષા અને અન્ય કાનૂની અધિકારો અંગે પોતાના હિતોની રક્ષા કરવી મુશ્કેલ બની શકે છે.

નવો કાયદો આવ્યો એટલે જૂનો ચુકાદો અપ્રાસંગિક નહીં

જસ્ટિસ નાગરત્નાએ પોતાના અસહમતિ નિર્ણયમાં એક મહત્વપૂર્ણ કાનૂની દલીલ કરી છે. તેમણે કહ્યું કે માત્ર નવો કાયદો બનાવવામાં આવ્યો છે એટલા માટે અગાઉના મહત્વપૂર્ણ ન્યાયિક નિર્ણયને સંપૂર્ણપણે અપ્રાસંગિક ગણી શકાય નહીં. જો નવા કાયદાની ભાષા, હેતુ અને મૂળભૂત માળખું અગાઉના કાયદા સાથે નોંધપાત્ર રીતે સમાન હોય, તો જૂના ચુકાદાઓ હજુ પણ કાનૂની માર્ગદર્શન આપી શકે છે.

આ સંદર્ભમાં તેમણે 1880ના બ્રિટનના એક નિર્ણયનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમનો તર્ક હતો કે કાયદાની વ્યાખ્યા કરતી વખતે માત્ર કાયદાનું નામ કે નવી જોગવાઈ જોવાને બદલે તેની ભાષા અને હેતુ પણ ધ્યાનમાં લેવો જરૂરી છે.

Industrial Relations Code, 2020 પર નજર

આ સમગ્ર ચર્ચાનો કેન્દ્ર Industrial Relations Code, 2020 છે. ભવિષ્યમાં આ કોડ હેઠળ શ્રમ વિવાદો અદાલતો સુધી પહોંચશે ત્યારે ‘Industry’ની વ્યાખ્યા ખૂબ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. કઈ સંસ્થા ઉદ્યોગની વ્યાખ્યામાં આવશે અને કયા કર્મચારીઓને શ્રમ કાયદાઓનું રક્ષણ મળશે, તેના આધારે હજારો નહીં પરંતુ મોટા પ્રમાણમાં કર્મચારીઓના અધિકારો પર અસર પડી શકે છે.

જસ્ટિસ નાગરત્નાએ સંકેત આપ્યો કે શ્રમ કાયદાઓની વ્યાખ્યા કરતી વખતે માત્ર ઉદ્યોગની સુવિધા નહીં, પરંતુ કર્મચારીઓની કાનૂની સુરક્ષા અને કલ્યાણને પણ કેન્દ્રમાં રાખવું જરૂરી છે.

બહુમતી અને અસહમતિ વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત

નવ જજોની પીઠના બહુમતી અભિપ્રાય મુજબ Industrial Relations Code, 2020એ ‘Industry’ની વ્યાખ્યાને નવા કાયદાકીય માળખામાં રજૂ કરી છે. તેથી 1978નો ચુકાદો ભવિષ્યના કેસોમાં આપમેળે લાગુ થશે એવું કહી શકાય નહીં. બીજી તરફ, જસ્ટિસ નાગરત્નાનું માનવું છે કે જૂના ચુકાદાની કાનૂની અસરને સંપૂર્ણપણે નકારી શકાય નહીં અને નવા કાયદાની ભાષા તથા હેતુને ધ્યાનમાં લઈને તેના સિદ્ધાંતોની પ્રાસંગિકતા તપાસવી પડશે.

આ મતભેદ દર્શાવે છે કે શ્રમ કાયદાઓની આગામી ન્યાયિક વ્યાખ્યાઓમાં ‘Industry’ શબ્દની સીમા અને કર્મચારીઓના અધિકારો વચ્ચેનું સંતુલન મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો બની શકે છે.

The Modi Government’s Industrial Relations Code, 2020 significantly weakens essential safeguards for our workers.

Against this backdrop, a narrow 5:4 majority of the Supreme Court, in State of Uttar Pradesh v. Jai Bir Singh delivered on 20 August 2026, has “hypothesised” a…

— Jairam Ramesh (@Jairam_Ramesh) August 22, 2026

કોંગ્રેસે પણ મજૂરોના અધિકારો અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી

સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણય બાદ કોંગ્રેસે પણ મજૂરોના અધિકારોને લઈને ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. કોંગ્રેસના નેતા જયરામ રમેશે આરોપ લગાવ્યો કે મોદી સરકારનો Industrial Relations Code, 2020 મજૂરોને મળતા કેટલાક જરૂરી સુરક્ષા ઉપાયોને નબળા બનાવે છે. તેમણે X પર કહ્યું કે ‘Industry’ની વ્યાખ્યા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તેના આધારે કાયદાકીય રીતે કઈ સંસ્થા અને કયા કર્મચારીઓ શ્રમ કાયદાઓના રક્ષણ હેઠળ આવશે તે નક્કી થઈ શકે છે.

આગામી સમયમાં નિર્ણયની અસર શું થઈ શકે?

બંધારણીય પીઠનો બહુમતી નિર્ણય કાયદાકીય રીતે લાગુ રહેશે, જ્યારે જસ્ટિસ નાગરત્નાની અસહમતિ અલગ કાનૂની દૃષ્ટિકોણ રજૂ કરે છે. જોકે તેમની 147 પાનાની નોંધે શ્રમ કાયદાના મૂળ હેતુ, મજૂરોની સુરક્ષા અને કોર્પોરેટ શક્તિ વચ્ચેના સંતુલન અંગે મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા ઊભી કરી છે. હવે Industrial Relations Code, 2020 હેઠળ આવતા ભવિષ્યના શ્રમ વિવાદોમાં ‘Industry’ની વ્યાખ્યા કેવી રીતે લાગુ કરવામાં આવે છે અને કર્મચારીઓના અધિકારોને કેટલી સુરક્ષા મળે છે, તેના પર આ ચુકાદાની અસર ખાસ મહત્વની રહેશે.