Sagbara Forest Land Protest: નર્મદા જિલ્લાના સાગબારા તાલુકાના ખોપી ગામમાં 2 ઓક્ટોબર, ગાંધી જયંતીના દિવસે ‘પુનઃ વન અધિકાર સત્યાગ્રહ’નો બીજો તબક્કો શરૂ થયો છે. લાંબા સમયથી જંગલ જમીન પર ખેતી કરતા હોવાનો દાવો કરતા આદિવાસી ખેડૂતો વન અધિકારના દાવાઓનો નિકાલ અને જમીનના કાયદેસર હકની માંગ કરી રહ્યા છે. આ મુદ્દે અગાઉ પણ ખેડૂતો લાંબા સમય સુધી ધરણા પર બેઠા હતા અને સરકાર તરફથી આશ્વાસન મળ્યા બાદ આંદોલન સ્થગિત થયું હતું. જોકે, ફરીથી ખેતી કરવામાં અવરોધ અને વન વિભાગ સાથે ઘર્ષણના આક્ષેપો બાદ આંદોલન શરૂ થયું છે. તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર ખોપી ગામમાં 3,000 એકરથી વધુ જંગલ જમીનના હકને લઈને પણ લાંબા સમયથી વિવાદ ચાલી રહ્યો છે.
જમીન પર ખેતી અટકાવવાના આક્ષેપો, સરકારના આશ્વાસન સામે સવાલ
ખેડૂતોનો આક્ષેપ છે કે તેઓ આશરે 20થી 25 વર્ષથી સંબંધિત જમીન પર ખેતી કરી રહ્યા છે, પરંતુ હવે વન વિભાગ દ્વારા તેમને ખેતી કરતા અટકાવવામાં આવી રહ્યા છે. ખેડૂતોનું કહેવું છે કે અગાઉ મંત્રીઓ અને અધિકારીઓની હાજરીમાં તેમને જમીન પરથી દૂર નહીં કરવામાં આવે અને કાયદેસર પ્રક્રિયા દ્વારા હક અંગે નિર્ણય કરવામાં આવશે તેવી ખાતરી આપવામાં આવી હતી. તેમ છતાં ખેતરમાં ફરી પહોંચતા વન વિભાગ દ્વારા રોકવામાં આવતા હોવાનો તેમનો દાવો છે. હવે સરકાર સામે સવાલ છે કે જો ખેડૂતોને લેખિત અથવા સત્તાવાર આશ્વાસન આપવામાં આવ્યું હતું તો તેના અમલની દેખરેખ કોણ કરી રહ્યું છે? અને જો દાવાઓ હજુ પેન્ડિંગ છે તો ત્યાં સુધી ખેતી અંગે સ્પષ્ટ વચગાળાની વ્યવસ્થા કેમ નક્કી કરવામાં આવી?
જંગલ જમીનના દાવાઓના નિકાલમાં 19 વર્ષનો પ્રશ્ન
સભામાં પૂર્વ મુખ્યમંત્રી શંકરસિંહ વાઘેલાએ પણ વન અધિકાર કાયદાના અમલ અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા. તેમના જણાવ્યા મુજબ તેઓ 2009માં કેન્દ્રમાં આદિજાતિ બાબતોના મંત્રી હતા અને તે સમયે જંગલ જમીન અધિકારના કાયદાના અમલની જવાબદારી સાથે જોડાયેલા હતા. તેમણે ગુજરાતમાં કાયદાનો પૂરતો અમલ ન થઈ શક્યો હોવા અંગે અફસોસ વ્યક્ત કર્યો. તેમના ભાષણમાં એવો દાવો પણ કરવામાં આવ્યો કે 2008થી કાયદાના અમલની પ્રક્રિયા શરૂ થયા બાદ લગભગ 19 વર્ષમાં ગુજરાતમાં માત્ર 52 ટકા લોકોને જંગલ જમીનનો હક મળ્યો છે અને 48 ટકા દાવાઓ હજુ પેન્ડિંગ છે. આ આંકડાની સરકાર તરફથી જિલ્લાવાર અને કેટેગરીવાર સત્તાવાર સ્પષ્ટતા જરૂરી બને છે.
શંકરસિંહ વાઘેલા, અમિત ચાવડા અને અનંત પટેલ સહિતના નેતાઓ જોડાયા
ખોપીમાં યોજાયેલી જાહેર સભામાં પૂર્વ મુખ્યમંત્રી શંકરસિંહ વાઘેલા, વિપક્ષના નેતા તુષાર ચૌધરી, ગુજરાત કોંગ્રેસ પ્રમુખ અમિત ચાવડા, ધારાસભ્ય અનંત પટેલ અને મહેશ વસાવા સહિતના નેતાઓ જોડાયા હતા. નેતાઓએ આદિવાસી ખેડૂતોના જળ, જંગલ અને જમીનના અધિકારોનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. કોંગ્રેસના નેતાઓએ સરકાર સમક્ષ માંગ કરી કે પેન્ડિંગ દાવાઓનો ઝડપી નિકાલ કરવામાં આવે અને કાયદેસર હક ધરાવતા પરિવારોને જમીનના અધિકારના દસ્તાવેજો આપવામાં આવે.
જેલભરો અને ગાંધીનગર કૂચની ચીમકી
સભામાં કેટલાક નેતાઓએ આંદોલન વધુ ઉગ્ર બનાવવાની ચીમકી આપી હતી. અનંત પટેલે ખેડૂતો જેલભરો આંદોલન માટે પણ તૈયાર હોવાની વાત કરી હતી. બીજી તરફ અમિત ચાવડાએ જણાવ્યું કે જો આદિવાસી સમાજના જળ, જંગલ અને જમીનના હકો અંગે સરકાર તાત્કાલિક પગલાં નહીં લે તો ગાંધીનગર તરફ કૂચ કરવામાં આવશે. બળદગાડાં સાથે ગાંધીનગર પહોંચીને વિરોધ કરવાની ચીમકી પણ આંદોલન સાથે જોડાયેલા આગેવાનો દ્વારા અગાઉ આપવામાં આવી હતી.
અહીં સરકાર સામે સવાલ એ છે કે સતત ધરણાં, બેઠકો અને આશ્વાસનો પછી પણ જો મૂળ પ્રશ્ન ઉકેલાયો નથી તો કાયમી ઉકેલ માટે સમયમર્યાદા કેમ નક્કી કરવામાં આવતી નથી? દરેક પેન્ડિંગ દાવાની સ્થિતિ જાહેર કરવામાં આવશે કે નહીં?
શાકબારા અને ઉમરપાડાના ખેડૂતો વચ્ચે ભેદભાવનો આક્ષેપ
ખેડૂતો અને સ્થાનિક આગેવાનોનો વધુ એક સવાલ શાકબારા અને ઉમરપાડાના ખેડૂતો સાથેની કાર્યવાહી અંગે છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ બંને વિસ્તારોના ખેડૂતો લાંબા સમયથી ખેતી કરતા આવ્યા છે, પરંતુ શાકબારાના ખેડૂતોને ખેતી કરતા રોકવામાં આવે છે જ્યારે ઉમરપાડાના ખેડૂતોને ખેતી કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવે છે. જો બંને કેસમાં જમીન અને દાવાની સ્થિતિ સમાન હોય તો અલગ વ્યવહાર કેમ? અને જો કાયદાકીય સ્થિતિ અલગ હોય તો સરકાર બંને વિસ્તારોની જમીન અને દાવાની સ્થિતિ જાહેર કેમ કરતી નથી?
ચૈતર વસાવાની ગેરહાજરી વચ્ચે પત્ની સહિત આગેવાનોની હાજરી
જાહેર સભામાં ચૈતર વસાવા સહિત કેટલાક નેતાઓની ગેરહાજરીનો પણ ઉલ્લેખ થયો હતો. ચૈતર વસાવા જંગલ જમીનના પ્રશ્ને અગાઉ અવાજ ઉઠાવતા રહ્યા છે અને હાલમાં જેલમાં હોવાનો સભામાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમના પરિવારજનો અને અન્ય આદિવાસી આગેવાનોની હાજરીમાં આંદોલનને સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું. બીજી તરફ ભાજપના સાંસદ મનસુખ વસાવાની ગેરહાજરી અંગે પણ જાહેર ચર્ચા થઈ હતી અને તેમણે પોતાની ગેરહાજરી અંગે અલગથી સ્પષ્ટતા કરી હોવાનું અહેવાલોમાં આવ્યું છે.
સરકાર પાસે હવે સ્પષ્ટ સમયમર્યાદાની માંગ
ખેડૂતોનું કહેવું છે કે તેમની ફાઇલો અને પુરાવા સંબંધિત કચેરીઓમાં રજૂ કરવામાં આવ્યા હોવા છતાં તપાસ અને ચકાસણીની પ્રક્રિયા આગળ વધી રહી નથી. કેટલાક દાવાઓ નવા છે કે જૂના, તેની બાબતે પણ સ્પષ્ટતા માગવામાં આવી રહી છે. ખેડૂતોનો દાવો છે કે તેઓ 2005 પહેલાંથી જમીન પર ખેતી કરતા હોવાના પુરાવા ધરાવે છે અને તેથી તેમના દાવાઓની કાયદા મુજબ તપાસ થવી જોઈએ.
હવે સરકાર માટે મુખ્ય સવાલો એ છે કે સાગબારા તાલુકાના તમામ પેન્ડિંગ વન અધિકાર દાવાઓની સંખ્યા કેટલી છે? કેટલા દાવા મંજૂર અને કેટલા નામંજૂર થયા છે? નામંજૂરીના કારણો શું છે? છેલ્લા 20-25 વર્ષથી ખેતી કરતા હોવાના દાવાની તપાસ માટે કઈ સત્તાવાર પ્રક્રિયા છે? અને જો સરકાર ખેડૂતોને 90 દિવસમાં સનદ આપવાનું આશ્વાસન આપે છે તો તેની લેખિત સમયમર્યાદા અને જવાબદાર અધિકારી જાહેર કરવામાં આવશે કે નહીં?
ગાંધીનગર કૂચની ચીમકીથી હવે સરકાર પર નિર્ણયનું દબાણ
સાગબારામાં ફરી શરૂ થયેલા સત્યાગ્રહે જંગલ જમીન અને વન અધિકારનો જૂનો મુદ્દો ફરી રાજ્યસ્તરે ચર્ચામાં લાવ્યો છે. અગાઉ 25 દિવસ ચાલેલા આંદોલન બાદ સપ્ટેમ્બરની શરૂઆતમાં વનમંત્રી પ્રવિણ માળીએ લીલાબેન વસાવાને પારણાં કરાવ્યા બાદ ધરણા સમેટાયા હતા, પરંતુ હવે ખેડૂતો ફરીથી આંદોલન પર બેઠા છે.
જો સરકાર પેન્ડિંગ દાવાઓ અંગે સ્પષ્ટ સમયમર્યાદા, પારદર્શક ચકાસણી અને ખેતી અંગે તાત્કાલિક વ્યવસ્થા જાહેર નહીં કરે તો ગાંધીનગર સુધી આંદોલન લઈ જવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે સરકાર ફરી માત્ર આશ્વાસન આપશે કે લાંબા સમયથી પેન્ડિંગ દાવાઓના નિકાલ માટે લેખિત સમયપત્રક સાથે વાસ્તવિક કાર્યવાહી પણ શરૂ કરશે.
