
Bilkis Bano SC Order: ગુજરાત રમખાણો દરમિયાન સામૂહિક બળાત્કાર અને પરિવારના સભ્યોની હત્યાનો ભોગ બનેલા બિલકિસ બાનોએ સુપ્રીમ કોર્ટના તાજેતરના નિર્ણય સામે નારાજગી વ્યક્ત કરી છે. 28 ઑક્ટોબરે સુપ્રીમ કોર્ટે આ કેસના બે દોષિતોની આજીવન કેદની સજા સ્થગિત કરી હતી. આ નિર્ણયનો વિસ્તૃત આદેશ 16 નવેમ્બરે જાહેર થયો હતો. હવે બિલકિસ બાનોએ કહ્યું છે કે આ નિર્ણય લેતાં પહેલાં તેમને કોઈ જાણ કરવામાં આવી નહોતી કે તેમનો પક્ષ પણ સાંભળવામાં આવ્યો નહોતો. આ ઘટનાએ તેમના મનમાં ફરીથી પોતાના અને પરિવારની સુરક્ષાને લઈને ડર ઊભો કર્યો છે.
16 નવેમ્બરે બિલકિસ બાનોએ પોતાના વકીલ અને વરિષ્ઠ ધારાશાસ્ત્રી શોભા ગુપ્તા મારફતે નિવેદન જાહેર કર્યું હતું. તેમણે જણાવ્યું કે સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશની જાણ તેમને અદાલત તરફથી નહીં, પરંતુ મીડિયામાં આવેલા સમાચાર દ્વારા થઈ હતી. તેમણે સવાલ કર્યો કે દોષિતોને રાહત આપતાં પહેલાં પીડિતાને પોતાની વાત રજૂ કરવાની તક કેમ આપવામાં આવી નહીં.
બિલકિસે કહ્યું કે સુપ્રીમ કોર્ટે બીજી વખત તેમને બોલાવ્યા વિના અને તેમની વાત સાંભળ્યા વિના આદેશ પસાર કર્યો છે. તેમના મતે, આ નિર્ણયે તેમને ફરીથી એ જ ભય અને અસલામતીના વાતાવરણમાં ધકેલી દીધાં છે, જેમાંથી બહાર આવવા માટે તેમણે વર્ષો સુધી સંઘર્ષ કર્યો હતો.
24 વર્ષનો સંઘર્ષ અને ફરી જાગેલો જૂનો ડર
બિલકિસ બાનોએ પોતાના નિવેદનમાં વર્ષ 2002ની ઘટનાને યાદ કરી હતી. તે સમયે તેમની ઉંમર માત્ર 19 વર્ષ હતી. ગુજરાતમાં થયેલી હિંસા દરમિયાન તેમણે પરિવારના સભ્યો, ઘર અને સુરક્ષાની લાગણી ગુમાવી દીધી હતી. ત્યારબાદ ન્યાય મેળવવા માટે તેમની લાંબી કાનૂની લડાઈ શરૂ થઈ હતી.
તેમણે કહ્યું કે 24 વર્ષના આ સંઘર્ષ દરમિયાન અનેક વખત તેમને લાગ્યું હતું કે કદાચ ન્યાય મળવો શક્ય નહીં બને. જોકે, લોકોના સમર્થન અને સાથથી તેમને હિંમત મળતી રહી. પરિવાર અને મિત્રોની મદદથી તેમણે ધીમે ધીમે પોતાનું જીવન ફરીથી ગોઠવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. તેઓ સામાન્ય જીવન તરફ પાછાં ફરી રહ્યાં હતાં અને તેમને આશા હતી કે હવે જીવનમાં શાંતિ જળવાઈ રહેશે.
પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટના તાજેતરના આદેશથી તેમનો જૂનો ડર ફરી સામે આવ્યો છે. બિલકિસે કહ્યું કે જે ન્યાય મેળવવા માટે તેમણે આટલી મુશ્કેલ લડાઈ લડી હતી, તે ફરીથી ગુમાવી રહ્યાં હોવાની લાગણી થાય છે. હવે તેઓ પોતાના માટે જ નહીં, પરંતુ પરિવાર અને બાળકોની સુરક્ષાને લઈને પણ ચિંતિત છે. તેમને ન્યાય વ્યવસ્થા પરથી ફરી વિશ્વાસ ગુમાવવાનો ડર સતાવી રહ્યો છે.
‘હું આ આદેશ સામે કાનૂની લડાઈ લડીશ’
બિલકિસ બાનોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેઓ સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશને પડકારશે. તેમનો સવાલ છે કે પીડિતાને જાણ કર્યા વિના અને તેનો પક્ષ સાંભળ્યા વિના દોષિતોને રાહત કેવી રીતે આપી શકાય? તેમણે કહ્યું, ‘હું આ આદેશ સામે લડીશ. મારે આવું કરવું જ પડશે.’
તેમણે જણાવ્યું કે તેમની લડાઈ માત્ર પોતાના માટે નથી. તેઓ પોતાનાં બાળકો અને અન્ય મહિલાઓ માટે પણ ન્યાય ઇચ્છે છે. તેમની ત્રણ વર્ષની દીકરી સાલેહાનો ઉલ્લેખ કરતાં તેમણે કહ્યું કે દીકરીને એવું જીવન મળવું જોઈએ, જેમાં તેને પરિવાર સાથે થયેલી હિંસા અને તેના કારણે ઊભા થયેલા ડરના પડછાયા હેઠળ જીવવું ન પડે.
બિલકિસના મતે, કોઈ મહિલા, પીડિતા કે નાગરિકે સમાનતા અને ન્યાય મેળવવા માટે આખી જિંદગી સંઘર્ષ કરવો ન જોઈએ.
સુપ્રીમ કોર્ટે કયા બે દોષિતોની સજા સ્થગિત કરી?
સુપ્રીમ કોર્ટે 28 ઑક્ટોબરે આ કેસના બે દોષિત બિપિનચંદ્ર કનૈયાલાલ જોશી અને પ્રદીપ રામનલાલ મોઢિયાની આજીવન કેદની સજા સ્થગિત કરી હતી. જસ્ટિસ એમએમ સુંદરેશ અને જસ્ટિસ પીબી વરાળેની બેન્ચે તેમની અપીલો પર વિચારણા દરમિયાન આ રાહત આપી હતી.
દોષિતો તરફથી વરિષ્ઠ ધારાશાસ્ત્રી સિદ્ધાર્થ લૂથરાએ દલીલો રજૂ કરી હતી, જ્યારે એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ રાજા ઠાકરેએ તેમની અરજીઓનો વિરોધ કર્યો હતો. રાહત આપવા અંગે અદાલત સમક્ષ દોષિતો 17 વર્ષથી વધુ સમય જેલમાં રહ્યા હોવાની બાબત, તેમાંથી એકની ગંભીર શારીરિક અક્ષમતા અને અપીલમાં વિચારણા કરવાના કાનૂની મુદ્દાઓ રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.
જોકે, આ નિર્ણયનો અર્થ એ નથી કે બંને દોષિતોને નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવ્યા છે અથવા તેમની દોષિત ઠરાવવાની સજા રદ થઈ છે. સુપ્રીમ કોર્ટે માત્ર તેમની આજીવન કેદની સજા સ્થગિત કરી છે. તેમની અપીલો પર અંતિમ નિર્ણય આવવાનો બાકી છે.
બિલકિસ બાનો સાથે 2002માં શું થયું હતું?
આ કેસ 3 માર્ચ, 2002ના રોજ ગુજરાત રમખાણો દરમિયાન બનેલી ઘટનાથી જોડાયેલો છે. ગોધરા ટ્રેન આગકાંડ પછી રાજ્યમાં સાંપ્રદાયિક હિંસા ફાટી નીકળી હતી. તે દરમિયાન બિલકિસ બાનો પોતાના પરિવાર અને અન્ય લોકો સાથે સુરક્ષિત સ્થળે જવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યાં હતાં. પાનીવેલ નજીક એક ટોળાએ તેમના સમૂહ પર હુમલો કર્યો હતો.
આ હુમલામાં બિલકિસના પરિવારના અનેક સભ્યોની હત્યા કરવામાં આવી હતી. તે સમયે ગર્ભવતી રહેલાં બિલકિસ બાના સાથે સામૂહિક બળાત્કાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઘટનાએ સમગ્ર દેશને હચમચાવી દીધો હતો. લાંબી તપાસ અને કાનૂની કાર્યવાહી બાદ આ કેસમાં અનેક આરોપીઓને દોષિત ઠરાવી આજીવન કેદની સજા સંભળાવવામાં આવી હતી.
ગુજરાત સરકારે 11 દોષિતોને આપી હતી સજામાંથી છૂટ
આ કેસમાં ઑગસ્ટ 2022માં મોટો વિવાદ સર્જાયો હતો. ગુજરાત સરકારે આ કેસના 11 દોષિતોને રિમિશન એટલે કે સજામાંથી છૂટ આપીને જેલમાંથી મુક્ત કર્યા હતા. આ નિર્ણય સામે દેશભરમાં સવાલો ઊઠ્યા હતા અને બિલકિસ બાનોએ પણ કાનૂની લડાઈ શરૂ કરી હતી.
8 જાન્યુઆરી, 2024ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે ગુજરાત સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલી રિમિશન મંજૂરી રદ કરી હતી. અદાલતે જણાવ્યું હતું કે કેસની સુનાવણી મહારાષ્ટ્રમાં ખસેડવામાં આવી હોવાથી દોષિતોને સજામાંથી છૂટ આપવાનો અધિકાર ગુજરાત સરકાર પાસે નહોતો. આ અધિકાર મહારાષ્ટ્ર સરકારનો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે તમામ 11 દોષિતોને ફરીથી જેલમાં આત્મસમર્પણ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો.
24 વર્ષ પછી પણ ન્યાયની લડાઈ ચાલુ
2022માં 11 દોષિતોની મુક્તિ અને 2024માં સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા તે નિર્ણય રદ થયા બાદ હવે અન્ય બે દોષિતોની આજીવન કેદની સજા સ્થગિત થવાથી બિલકિસ બાનોનો કેસ ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે.
બિલકિસ માટે આ માત્ર કાનૂની કાર્યવાહીનો મુદ્દો નથી, પરંતુ પોતાના અને પરિવારના સુરક્ષિત જીવન, સન્માન અને ન્યાય સાથે જોડાયેલો સવાલ છે. પીડિતાને સાંભળ્યા વિના દોષિતોને રાહત આપવાના મુદ્દે તેમણે નારાજગી વ્યક્ત કરી છે અને આદેશ સામે કાનૂની લડાઈ ચાલુ રાખવાનો નિર્ણય કર્યો છે. હવે તેમની આગામી અરજી પર અદાલત શું વલણ અપનાવે છે અને બંને દોષિતોની અપીલો પર અંતિમ નિર્ણય ક્યારે આવે છે, તેના પર સૌની નજર રહેશે.







