Youth Political Participation: ગાંધી જયંતીની પૂર્વસંધ્યાએ મુંબઈના ઐતિહાસિક શિવાજી પાર્કમાં ‘જેલ ભરો આંદોલન’ માટે એકત્ર થવાની કોકરોચ જનતા પાર્ટીની અપીલને માત્ર એક દિવસના વિરોધ કાર્યક્રમ તરીકે નહીં, પરંતુ યુવાનોમાં વધતી સંસ્થાકીય અસંતોષની અભિવ્યક્તિ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. આ પ્રકારના આંદોલનો પાછળ બંધારણીય નૈતિકતા અને ડૉ. બી. આર. આંબેડકરના વિચારોનો આધાર હોવો જરૂરી છે.
ECIથી પરીક્ષા વ્યવસ્થા સુધી સંસ્થાઓ અંગે ચિંતા
દેશના યુવાનો ચૂંટણી પંચની સ્વાયત્તતા, ચૂંટણી પ્રક્રિયા અને પરીક્ષા વ્યવસ્થામાં રહેલી કથિત વ્યવસ્થાગત ખામીઓ સહિત અનેક મુદ્દાઓને લઈને ચિંતિત છે. આ સંદર્ભમાં ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસની તપાસનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં ચૂંટણી કમિશનરો સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ 10 મહિનામાં મતદાર યાદીઓના વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ સાથે જોડાયેલા નિર્ણયોમાં 14 વખત ઔપચારિક વાંધા નોંધાવ્યા હોવાનું જણાવાયું હતું. બંધારણીય સંસ્થાની અંદર આવા મતભેદો સામે આવે ત્યારે માત્ર રસ્તા પરના વિરોધ કરતાં વધુ સ્થાયી સંસ્થાગત જવાબની જરૂર પડે છે.
માત્ર વિરોધથી પરિવર્તન શક્ય છે કે નહીં?
રાજકીય આંદોલનોના ઇતિહાસના આધારે રસ્તા પરના વિરોધો કોઈ સમસ્યાને રાષ્ટ્રીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવી શકે છે, પરંતુ લાંબા ગાળે કાયદા બનાવવા અને સરકાર ચલાવવા માટે સંગઠિત રાજકીય માળખું જરૂરી બને છે. તેથી યુવાનોમાં જોવા મળતી અસંતોષની ઊર્જાને સ્થાયી સંગઠન, નીતિ અને શાસનની પ્રક્રિયા તરફ વાળવાની જરૂરિયાત છે.
સિદ્ધેશ ગૌતમની ‘વૈચારિક સ્પષ્ટતા’ પર ભાર
આંબેડકરવાદી કલાકાર અને લેખક સિદ્ધેશ ગૌતમે એક ઇન્ટરવ્યૂમાં મોટા પાયાના જનઆંદોલનોને વિરોધ વ્યક્ત કરવાની અસરકારક રીત ગણાવી હતી, પરંતુ સાથે જ સતત વૈચારિક ચર્ચા અને ચોક્કસ સિદ્ધાંતો પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા વિના કોઈપણ આંદોલન અધૂરું રહી શકે છે તેવી દલીલ કરી હતી. તેમના જણાવ્યા મુજબ મીડિયા કવરેજને આંદોલનની સફળતાનું અંતિમ માપદંડ માનવું યોગ્ય નથી. તેમના મત પ્રમાણે વાસ્તવિક સફળતા ત્યારે છે જ્યારે આંદોલન ભવિષ્ય માટે નવા નેતાઓ તૈયાર કરે.
વૈચારિક આધાર વિના મોટાં આંદોલનો થોડા સમયની ઘટનાઓ બની રહેવાનો ખતરો ધરાવે છે. રાજકીય સમાજશાસ્ત્રી સિડની ટૈરોના અભ્યાસનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં સહિયારા ગુસ્સા પર આધારિત વિકેન્દ્રિત નેટવર્ક લાંબા ગાળે આંતરિક જૂથબાજી અથવા જનતાની ઉદાસીનતામાં ફેરવાઈ શકે છે.
ગાંધીના અસહકાર આંદોલનથી રચનાત્મક કાર્યક્રમ સુધી
1922માં ગાંધીજીએ અસહકાર આંદોલન અચાનક અટકાવ્યું ત્યારે રાષ્ટ્રીય આંદોલનને આંચકો લાગ્યો હતો. ત્યારબાદ તેમણે ‘રચનાત્મક કાર્યક્રમ’ પર ભાર મૂક્યો, જેમાં જમીન સાથે જોડાયેલા સંગઠનો, સામાજિક સુધારા અને ગામડાંના સ્તરે નાગરિક શિસ્ત વિકસાવવાની લાંબી પ્રક્રિયા સામેલ હતી.
આ ઉદાહરણના આધારે કહેવું છે કે આજના યુવાનોને પણ સોશિયલ મીડિયા પર ઝડપથી વાયરલ થતા વિરોધથી આગળ વધીને બૂથ સ્તર સુધી સંગઠન ઊભું કરવાની દિશામાં વિચારવું જોઈએ. તેમના મત મુજબ આ રીતે તાત્કાલિક જનઆક્રોશને લાંબા ગાળાની રાજકીય અને નીતિગત અસર સાથે જોડવાનો પ્રયાસ થઈ શકે છે.
આંબેડકરના બંધારણીય માર્ગ પર ભાર
ડૉ. બી. આર. આંબેડકરના વારસાનો ઉલ્લેખ કરતાં કહેવામાં આવ્યું છે કે સામાજિક ભેદભાવ અને સંસ્થાકીય અસમાનતા સામે લાંબા ગાળાનો માર્ગ લોકશાહી પ્રક્રિયામાં હાંસિયામાં રહેલા વર્ગોની ભાગીદારી વધારવાનો છે. કાયદા બનાવવા, નીતિ ઘડવા અને સંસ્થાઓના અમલમાં ભાગ લેવાની પ્રક્રિયાને આ દૃષ્ટિકોણથી મહત્વપૂર્ણ ગણાવવામાં આવી છે.
આંબેડકરની બંધારણીય પદ્ધતિ અંગેની ચેતવણીઓનો પણ ઉલ્લેખ છે અને દલીલ કરવામાં આવી છે કે જ્યાં કાયદાકીય અને લોકશાહી માધ્યમો ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં સ્થાયી પરિવર્તન માટે સંસ્થાઓની અંદર કામ કરવું જરૂરી બને છે.
મજબૂત સંસ્થાઓ અંગે એસેમોગ્લુ-રોબિન્સનની દલીલ
ડેરોન એસેમોગ્લુ અને જેમ્સ એ. રોબિન્સનના સંસ્થાકીય અર્થશાસ્ત્રના અભ્યાસનો ઉલ્લેખ કરીને કહેવામાં આવ્યું છે કે સ્વતંત્રતા, આર્થિક વિકાસ અને કાયદાના શાસનને ટકાવી રાખવા માટે મજબૂત અને સર્વસમાવેશક સંસ્થાઓ મહત્વપૂર્ણ છે. માત્ર શાસકોની વ્યક્તિગત ઈચ્છા અથવા સમયાંતરે ઊભા થતા જાહેર વિરોધથી લોકશાહી સંસ્થાઓ લાંબા સમય સુધી સુરક્ષિત રહી શકે નહીં.
યુવાનો માટે આગળનો માર્ગ શું?
યુવાનોનો વિરોધ માત્ર પ્રદર્શન પૂરતો સીમિત ન રહે, પરંતુ લાંબા ગાળાની રાજકીય ભાગીદારીમાં બદલાય. તેમાં વૈચારિક સ્પષ્ટતા, જમીની સંગઠન, નેતૃત્વ નિર્માણ અને સંસ્થાકીય ભાગીદારીને મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. મહાત્મા ગાંધીના રચનાત્મક કાર્યક્રમ અને ડૉ. આંબેડકરના બંધારણીય વિચારોને સાથે રાખીને લોકશાહી સંસ્થાઓને મજબૂત કરવાની પ્રક્રિયામાં યુવાનોની સક્રિય રાજકીય ભાગીદારી મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
ઔપચારિક રાજકીય સંગઠનોમાં જોડાવું અથવા નવા સંગઠનો ઊભા કરવું માત્ર વ્યવસ્થા સાથે સમાધાન તરીકે જોવાને બદલે લોકશાહી પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવાનું એક માધ્યમ બની શકે છે. જોકે, આ દિશામાં આગળ વધવા માટે યુવાનો સામે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ રહેશે કે વિરોધની ઊર્જાને કેવી રીતે સ્થાયી સંગઠન, નીતિ અને જવાબદાર શાસનમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે.
