Allahabad HC Noise Pollution: અલાહાબાદ હાઈકોર્ટે ધ્વનિ પ્રદૂષણના મુદ્દે ગંભીર નોંધ લેતાં એક મામલામાં સ્વતઃ સંજ્ઞાન લઈને કાર્યવાહી શરૂ કરી છે. બલરામપુરની એક શાળામાં ધોરણ-2માં અભ્યાસ કરતી 7 વર્ષની વિદ્યાર્થિનીના મૃત્યુના અહેવાલો સામે આવ્યા બાદ કોર્ટનું ધ્યાન આ સમગ્ર મુદ્દા તરફ ગયું છે. ઘટનાના સમયે શાળાની નજીકથી લાઉડસ્પીકર અને મ્યુઝિક સિસ્ટમથી સજ્જ એક સરઘસ પસાર થઈ રહ્યું હોવાની માહિતી સામે આવી હતી. જોકે, કોર્ટએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બાળકીના મૃત્યુ અને તેજ અવાજ વચ્ચે કોઈ સીધો સંબંધ હોવાનું તેણે હાલ સ્થાપિત કર્યું નથી.
બલરામપુરની શાળામાં બની હતી ઘટના
આ ઘટના 22 સપ્ટેમ્બરે બલરામપુરના ભગવતીગંજ વિસ્તારમાં આવેલી ડિવાઇન પબ્લિક સ્કૂલમાં બની હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. મૃત વિદ્યાર્થિનીની ઓળખ વૈષ્ણવી તિવારી તરીકે થઈ છે. તે શાળામાં ધોરણ-2માં અભ્યાસ કરતી હતી અને તેની ઉંમર 7 વર્ષ હતી. અહેવાલો અનુસાર, ઘટના સમયે ગણપતિ ઉત્સવ સાથે જોડાયેલું એક સરઘસ શાળાની નજીકથી પસાર થઈ રહ્યું હતું. સરઘસમાં લાઉડસ્પીકર અને ડીજે સહિતની મ્યુઝિક સિસ્ટમનો ઉપયોગ થઈ રહ્યો હોવાનું જણાવાયું હતું.
આ ઘટનાના અહેવાલો સામે આવ્યા બાદ ધ્વનિ પ્રદૂષણ અંગેનો મુદ્દો ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યો છે. ખાસ કરીને જાહેર સ્થળો, ધાર્મિક કાર્યક્રમો, સરઘસો અને અન્ય પ્રસંગોમાં મોટા અવાજે સાઉન્ડ સિસ્ટમના ઉપયોગ અંગે લાગુ નિયમોનું પાલન કેટલું થાય છે તે અંગે સવાલો ઉભા થયા છે.
બેન્ચે સ્વતઃ સંજ્ઞાનવાળી PIL દાખલ કરવાનો આપ્યો આદેશ
28 સપ્ટેમ્બરે જસ્ટિસ રાજન રોય અને જસ્ટિસ મંજિવ શુક્લાની ખંડપીઠે આ ઘટનાને ધ્યાનમાં રાખીને સ્વતઃ સંજ્ઞાનવાળી જનહિત અરજી એટલે કે PIL દાખલ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. તે સમયે કોર્ટમાં ધ્વનિ પ્રદૂષણ સાથે જોડાયેલા અન્ય એક મામલાની પણ સુનાવણી ચાલી રહી હતી.
ખંડપીઠે નોંધ્યું કે આ ઘટના જાહેર સ્થળોએ ધ્વનિ પ્રદૂષણની સમસ્યા કેટલી વ્યાપક છે અને તેને નિયંત્રિત કરવા માટે હાલની વ્યવસ્થા કેટલી અસરકારક છે તે અંગે મહત્વપૂર્ણ સવાલો ઊભા કરે છે. જોકે, કોર્ટએ બાળકીના મૃત્યુ અંગે કોઈ કારણાત્મક નિષ્કર્ષ આપ્યો નથી અને અવાજ તથા મૃત્યુ વચ્ચે સીધો સંબંધ હોવાનો દાવો કર્યો નથી.
ધ્વનિ પ્રદૂષણ રોકવા માટેની વ્યવસ્થાની થશે તપાસ
હાઈકોર્ટ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવનારી PILમાં માત્ર બલરામપુરની ઘટના પૂરતી મર્યાદિત તપાસ નહીં થાય, પરંતુ રાજ્યમાં ધ્વનિ પ્રદૂષણ નિયંત્રણની સમગ્ર વ્યવસ્થાની સમીક્ષા કરવામાં આવશે. કોર્ટ એ તપાસશે કે ધ્વનિ પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવાની જવાબદારી ધરાવતા અધિકારીઓ કયા પગલાં લઈ રહ્યા છે અને હાલની કાયદાકીય વ્યવસ્થાનો અમલ કેવી રીતે કરવામાં આવે છે.
સાથે જ કોર્ટ એ પણ વિચારશે કે જાહેર સ્થળોએ ધ્વનિના સ્તરનું નિયમિત નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે કે નહીં અને જો નિયમોના ઉલ્લંઘન જોવા મળે તો જવાબદાર તંત્ર દ્વારા સમયસર કાર્યવાહી થાય છે કે નહીં. આ મુદ્દે સતત દેખરેખ માટે વધુ અસરકારક વ્યવસ્થાની જરૂર છે કે નહીં તે બાબત પણ PILની સુનાવણી દરમિયાન ચર્ચાઈ શકે છે.
2000ના ધ્વનિ પ્રદૂષણ નિયમોના અમલ પર સવાલ
કોર્ટએ ધ્યાન દોર્યું કે દેશમાં ધ્વનિ પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા માટે કાયદાકીય જોગવાઈઓ અને નિયમો પહેલેથી જ અસ્તિત્વમાં છે. ખાસ કરીને ધ્વનિ પ્રદૂષણ (નિયમન અને નિયંત્રણ) નિયમો, 2000 જાહેર સ્થળોએ અવાજના નિયંત્રણ માટે મહત્વપૂર્ણ માળખું પૂરું પાડે છે.
પરંતુ કાયદો અને નિયમો હોવા છતાં જાહેર સ્થળોએ તેના ઉલ્લંઘનના બનાવો વારંવાર સામે આવે છે. આ સ્થિતિમાં માત્ર નિયમો બનાવવાથી સમસ્યાનો ઉકેલ આવે છે કે નહીં અને તેમના અસરકારક અમલ માટે તંત્ર પાસે પૂરતી વ્યવસ્થા છે કે નહીં તે અંગે પણ કોર્ટ વિચાર કરશે.
લોકોમાં જાગૃતિ વધારવાની જરૂરિયાત પર ભાર
હાઈકોર્ટે ધ્વનિ પ્રદૂષણના મુદ્દે સામાન્ય લોકોમાં જાગૃતિ વધારવાની જરૂરિયાત પણ વ્યક્ત કરી છે. કોર્ટના અવલોકન મુજબ, ધ્વનિ પ્રદૂષણથી સંબંધિત નિયમો અને તેના નિયંત્રણ માટેની કાયદાકીય જોગવાઈઓ અંગે પૂરતી જાણકારીનો અભાવ પણ નિયમોના ઉલ્લંઘનનું એક કારણ બની શકે છે.
આથી કાયદાનો અમલ કરાવવાની સાથે લોકોમાં એ અંગે જાગૃતિ ફેલાવવી પણ જરૂરી બની શકે છે કે જાહેર સ્થળોએ લાઉડસ્પીકર, ડીજે અને અન્ય સાઉન્ડ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કયા નિયમો હેઠળ થઈ શકે છે અને કઈ પરિસ્થિતિમાં તેના પર નિયંત્રણ લાગુ પડે છે.
DGPથી લઈને પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ સુધીને પક્ષકાર બનાવાયા
હાઈકોર્ટે આ મામલામાં ઉત્તર પ્રદેશના પોલીસ મહાનિર્દેશક એટલે કે DGP, ઉત્તર પ્રદેશ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ, કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ, લખનઉની સ્થાનિક સંસ્થાઓ અને સંબંધિત મુખ્ય સરકારી વિભાગોના અધિકારીઓને પક્ષકાર બનાવ્યા છે.
આ ઉપરાંત બલરામપુરના જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ, પોલીસ અધિક્ષક અને મુખ્ય તબીબી અધિકારીને પણ કેસમાં પક્ષકાર બનાવવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે. આથી હવે મામલો માત્ર એક ઘટનાની તપાસ સુધી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ રાજ્યમાં ધ્વનિ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટેની સમગ્ર વહીવટી અને કાયદાકીય વ્યવસ્થાની કામગીરી કોર્ટની તપાસ હેઠળ આવી શકે છે.
રાજ્ય સરકારને રિપોર્ટ રજૂ કરવા આદેશ
હાઈકોર્ટે ઉત્તર પ્રદેશ સરકારને બલરામપુરની ઘટનાને લઈને વિગતવાર રિપોર્ટ રજૂ કરવા કહ્યું છે. સાથે જ રાજ્યમાં ધ્વનિ પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા માટે અત્યાર સુધીમાં લેવામાં આવેલા પગલાં અને ભવિષ્યમાં લેવામાં આવનારા સંભવિત પગલાં અંગે પણ કોર્ટને માહિતી આપવાની રહેશે.
આ મામલે કોર્ટ ખાસ કરીને એ જાણવા માંગે છે કે ધ્વનિ પ્રદૂષણ સંબંધિત કાયદાઓ અને નિયમોનો જમીન પર કેટલો અમલ થાય છે, જવાબદાર અધિકારીઓની ભૂમિકા શું છે અને નિયમિત દેખરેખ માટે પૂરતી વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ છે કે નહીં.
12 ઓક્ટોબરે થશે આગામી સુનાવણી
બલરામપુરની 7 વર્ષની વૈષ્ણવી તિવારીના મૃત્યુના અહેવાલો બાદ શરૂ થયેલી આ કાર્યવાહી હવે ઉત્તર પ્રદેશમાં ધ્વનિ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ અંગેની વ્યાપક ન્યાયિક તપાસનું સ્વરૂપ લઈ શકે છે. જોકે, બાળકીના મૃત્યુનું કારણ અને લાઉડસ્પીકર કે ડીજેના અવાજ વચ્ચે કોઈ સીધો સંબંધ છે કે નહીં તે અંગે હાઈકોર્ટે કોઈ નિષ્કર્ષ આપ્યો નથી.
હવે કોર્ટનું ધ્યાન ધ્વનિ પ્રદૂષણ રોકવા માટેના કાયદા, તેમના અમલ, નિયમિત દેખરેખ અને જનજાગૃતિ જેવા મુદ્દાઓ પર રહેશે. આ મામલાની આગામી સુનાવણી 12 ઓક્ટોબરે હાથ ધરાશે.
