UGC Equity Regulations 2026: દેશની યુનિવર્સિટીઓ અને ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં જાતિ આધારિત ભેદભાવ અટકાવવા માટે જાહેર કરવામાં આવેલા UGCના નવા નિયમો અંગે કેન્દ્ર સરકાર ફરી વિચારણા કરી શકે છે. ગુરુવારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં કેન્દ્ર સરકારે જણાવ્યું હતું કે આ નિયમોની સમીક્ષા કરવા માટે વિશેષ સમિતિ બનાવવાની વિચારણા ચાલી રહી છે. સરકારના આ નિવેદન બાદ નિયમોમાં ફેરફાર થવાની શક્યતાઓ વધી છે.

યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC)એ 13 જાન્યુઆરી 2026ના રોજ ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં સમાનતા જાળવવા માટે નવા નિયમો જાહેર કર્યા હતા. તેનો મુખ્ય હેતુ કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓમાં જાતિના આધારે થતા ભેદભાવને રોકવાનો અને તમામ વિદ્યાર્થીઓને સમાન તક આપવાનો હતો. જોકે, નિયમોની કેટલીક જોગવાઈઓ સામે સામાન્ય વર્ગનાં સંગઠનોએ વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. આ વિવાદ બાદ 29 જાન્યુઆરી 2026ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે નિયમોના અમલ પર રોક લગાવી દીધી હતી.

દરેક વિદ્યાર્થીને સમાન સુરક્ષા મળવી જોઈએ: સુપ્રીમ કોર્ટ

મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી ત્રણ ન્યાયાધીશોની પીઠે UGCના નિયમોની સમીક્ષા કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવી હતી. આ પીઠમાં જસ્ટિસ જયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહના પણ સામેલ હતાં.

સુનાવણી દરમિયાન મુખ્ય ન્યાયાધીશે કેન્દ્ર સરકારને નિયમો પર ફરી વિચારવા જણાવ્યું હતું. તેમણે ભાર મૂક્યો હતો કે નિયમો એવી રીતે તૈયાર થવા જોઈએ કે આવનારી પેઢીના હિતોનું રક્ષણ થાય અને કોઈપણ વિદ્યાર્થી સાથે અન્યાય ન થાય.

આના જવાબમાં સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે કેન્દ્ર સરકાર નિયમોની સમીક્ષા કરવા માટે એક સમિતિની નિમણૂક કરવાનું વિચારી રહી છે. જોકે, સમિતિની રચનાની તારીખ, તેના સભ્યો અને નિયમોમાં સંભવિત ફેરફારો અંગે હજુ કોઈ સત્તાવાર માહિતી આપવામાં આવી નથી.

જાતિ આધારિત ભેદભાવની વ્યાખ્યા બની વિવાદનું મુખ્ય કારણ

UGCના નવા નિયમોમાં નિયમ 3(1)(c) સૌથી વધુ ચર્ચામાં રહ્યો છે. આ જોગવાઈમાં અનુસૂચિત જાતિ (SC), અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અને અન્ય પછાત વર્ગ (OBC)ના લોકો સામે જાતિ અથવા જનજાતિના આધારે થતા ભેદભાવને જાતિ આધારિત ભેદભાવ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યો છે.

આ જોગવાઈ સામે વાંધો ઉઠાવનારા અરજદારોનું કહેવું છે કે તેમાં સામાન્ય વર્ગના વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોને પૂરતું રક્ષણ મળતું નથી. તેમના મતે, સામાન્ય વર્ગના કોઈ વિદ્યાર્થી કે શિક્ષક સાથે પણ જાતિના આધારે ભેદભાવ થાય તો તેને પણ નિયમો હેઠળ ન્યાય મેળવવાની સમાન તક મળવી જોઈએ.

બીજી તરફ, UGCના નિયમોમાં ભેદભાવની વ્યાપક વ્યાખ્યા પણ આપવામાં આવી છે. તેમાં કોઈપણ સંબંધિત વ્યક્તિ સાથે જાતિના આધારે અયોગ્ય અથવા અલગ વ્યવહાર કરવામાં આવે તો તેને ભેદભાવ ગણવામાં આવે છે. આ બંને જોગવાઈઓ વચ્ચેનો સંબંધ અને તેમનો વાસ્તવિક વ્યાપ કાનૂની ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે નિયમો અંગે ઉઠાવ્યા ચાર મહત્ત્વના સવાલ

29 જાન્યુઆરીએ નિયમોના અમલ પર રોક લગાવતી વખતે સુપ્રીમ કોર્ટે કેટલીક જોગવાઈઓ અંગે ગંભીર પ્રશ્નો પૂછ્યા હતા.

1. ભેદભાવની અલગ વ્યાખ્યાની જરૂર શા માટે?

કોર્ટે સવાલ કર્યો હતો કે જ્યારે નિયમોમાં ભેદભાવની વ્યાપક વ્યાખ્યા પહેલેથી જ આપવામાં આવી છે, ત્યારે જાતિ આધારિત ભેદભાવ માટે અલગ વ્યાખ્યા બનાવવાની જરૂર શા માટે પડી? આ ઉપરાંત, તેના માટે અલગ પ્રક્રિયા નક્કી કરવામાં આવી છે કે નહીં તે અંગે પણ સ્પષ્ટતા માગવામાં આવી હતી.

2. અતિ પછાત સમુદાયોને પૂરતું રક્ષણ મળશે?

અદાલતે પૂછ્યું હતું કે SC, ST અને OBC વર્ગોની અંદર આવતી અતિ પછાત જાતિઓને પણ ભેદભાવ અને સામાજિક અસમાનતા સામે અસરકારક સુરક્ષા મળશે કે નહીં. સામાજિક અને માળખાકીય અસમાનતાનો સામનો કરતા સમુદાયો માટે નિયમો કેટલા ઉપયોગી રહેશે તે મુદ્દે પણ સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો.

3. બંધારણીય સમાનતાના અધિકારનું શું?

નિયમોમાં હોસ્ટેલ, વર્ગખંડો, માર્ગદર્શન જૂથો અને અન્ય શૈક્ષણિક અથવા રહેણાક વ્યવસ્થાઓમાં અલગ વ્યવસ્થાનો ઉલ્લેખ છે. સુપ્રીમ કોર્ટે પૂછ્યું હતું કે આવી વ્યવસ્થાઓથી ‘અલગ પરંતુ સમાન’ જેવી સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે કે નહીં. કોર્ટે બંધારણની કલમ 14 અને 15 હેઠળના સમાનતાના અધિકાર તેમજ બંધારણની પ્રસ્તાવનામાં સમાવિષ્ટ બંધુત્વના સિદ્ધાંતનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

4. રેગિંગનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ કેમ નથી?

સુપ્રીમ કોર્ટે UGCના નિયમોમાં રેગિંગને ભેદભાવના વિશિષ્ટ સ્વરૂપ તરીકે સામેલ ન કરવામાં આવતાં સવાલ ઉઠાવ્યો હતો. અદાલતે પૂછ્યું હતું કે રેગિંગનો ઉલ્લેખ ન કરવાથી વિદ્યાર્થીઓને ન્યાય મેળવવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે કે નહીં અને શું તે બંધારણની કલમ 14 અને 21નું ઉલ્લંઘન બની શકે છે.

પાયલ તડવી અને રોહિત વેમુલાના કેસ બાદ નિયમોની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ

ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં જાતિ આધારિત ભેદભાવના ગંભીર કિસ્સાઓ સામે આવ્યા બાદ આ મુદ્દે કાનૂની કાર્યવાહી શરૂ થઈ હતી. વર્ષ 2019માં પાયલ તડવી અને રોહિત વેમુલાની માતાઓએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી હતી. બંનેના મૃત્યુ કથિત જાતિ આધારિત ભેદભાવ અને ઉત્પીડન બાદ આત્મહત્યાને કારણે થયાં હતાં.

પાયલ તડવીનું મૃત્યુ 2019માં થયું હતું, જ્યારે રોહિત વેમુલાનું મૃત્યુ 2016માં થયું હતું. આ બંને ઘટનાઓએ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં વિદ્યાર્થીઓ સાથે થતા ભેદભાવ અને સંસ્થાઓની જવાબદારી અંગે દેશભરમાં ચર્ચા જગાવી હતી. આ જ પ્રક્રિયાના ભાગરૂપે UGCએ 2026માં નવા સમાનતા નિયમો જાહેર કર્યા હતા.

હવે સરકારના નિર્ણય પર સૌની નજર

કેન્દ્ર સરકાર સમીક્ષા સમિતિ બનાવે છે તો UGCના નિયમોની જોગવાઈઓમાં ફેરફાર થવાની શક્યતા છે. એક તરફ જાતિ આધારિત ભેદભાવ રોકવા માટે મજબૂત વ્યવસ્થાની જરૂરિયાત છે, તો બીજી તરફ દરેક વર્ગના વિદ્યાર્થીઓને સમાન કાનૂની સુરક્ષા મળે તે પણ મહત્ત્વનું છે.

હાલમાં નિયમો સુપ્રીમ કોર્ટના સ્ટે હેઠળ છે. કેન્દ્ર સરકાર તરફથી સમિતિની રચના અને તેની કામગીરી અંગે હજુ અંતિમ નિર્ણય જાહેર થયો નથી. હવે સરકાર ક્યારે સમિતિ બનાવે છે અને તે કયા સુધારા સૂચવે છે તેના પર ઉચ્ચ શિક્ષણ ક્ષેત્રની નજર રહેશે.