US Midterm Elections: અમેરિકાની મધ્યસત્ર ચૂંટણીઓમાં ડેમોક્રેટિક પાર્ટીની જીતે રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને રિપબ્લિકન પાર્ટી માટે મોટો રાજકીય પડકાર ઊભો કર્યો છે. ડેમોક્રેટ્સે કોંગ્રેસનાં બંને ગૃહોમાં જીત મેળવી છે અને ટેક્સાસ તથા કેન્સાસ જેવા પરંપરાગત રિપબ્લિકન ગઢમાં પણ પોતાની સ્થિતિ મજબૂત બનાવી છે. જોકે, આ પરિણામનો અર્થ ટ્રમ્પ રાષ્ટ્રપતિ પદની ચૂંટણી હારી ગયા એવો નથી. તેમની પાર્ટી કોંગ્રેસની ચૂંટણી હારી છે. બંને બાબતો વચ્ચે મોટો તફાવત છે.
આ ચૂંટણીનું સૌથી મહત્ત્વનું પરિણામ એ છે કે અમેરિકાની સંસદ હવે રાષ્ટ્રપતિના નિર્ણયો અને સત્તાઓ પર વધુ અસરકારક દેખરેખ રાખી શકે છે. આ સાથે અમેરિકામાં સત્તાના વિભાજન અને લોકશાહી સંસ્થાઓની સ્વતંત્રતા અંગેની જૂની બંધારણીય ચર્ચા ફરી શરૂ થઈ છે.
અમેરિકાની લોકશાહીનો પાયો અને સત્તા પર નિયંત્રણ
અમેરિકાની બંધારણીય વ્યવસ્થાનો મુખ્ય હેતુ કોઈ એક વ્યક્તિના હાથમાં અમર્યાદિત સત્તા કેન્દ્રિત થતી અટકાવવાનો રહ્યો છે. આ વિચારની શરૂઆત 1215ના મેગ્ના કાર્ટાથી જોડાયેલી છે. આ દસ્તાવેજે ઇંગ્લેન્ડના રાજાને પણ કાયદાની મર્યાદામાં રહેવાનો સિદ્ધાંત સ્થાપિત કરવામાં મદદ કરી હતી.
પછી 1689ના ઇંગ્લિશ બિલ ઑફ રાઇટ્સ અને દાર્શનિક જ્હોન લોકના વિચારો દ્વારા મર્યાદિત સરકારની કલ્પના વિકસી. ફ્રેન્ચ વિચારક મોન્ટેસ્ક્યુએ 1748માં પોતાના પુસ્તક ‘ધ સ્પિરિટ ઑફ ધ લૉઝ’માં કાયદા બનાવવાની, તેનો અમલ કરવાની અને ન્યાય કરવાની સત્તા અલગ-અલગ સંસ્થાઓ પાસે હોવી જોઈએ એવી દલીલ કરી હતી. 1789ના ફ્રેન્ચ માનવ અને નાગરિક અધિકારોના ઘોષણાપત્રમાં પણ સત્તાના વિભાજનને લોકશાહી માટે જરૂરી ગણાવાયું હતું.
અમેરિકાના બંધારણના ઘડવૈયા જેમ્સ મેડિસને આ વિચારને વધુ મજબૂત બનાવ્યો. તેમણે ‘ફેડરલિસ્ટ નંબર 51’માં કહ્યું હતું કે મહત્ત્વાકાંક્ષાને બીજી મહત્ત્વાકાંક્ષા દ્વારા નિયંત્રિત કરવી જોઈએ. એટલે કે રાષ્ટ્રપતિ પાસે કાર્યકારી સત્તા હોય, કોંગ્રેસ કાયદા અને ખર્ચ પર નિયંત્રણ રાખે તથા અદાલતો બંધારણીય વિવાદોનો ઉકેલ લાવે.
ટ્રમ્પના કાર્યકાળમાં સંસ્થાઓ સામે પડકાર
છેલ્લા દાયકામાં લોકપ્રિયતાવાદી રાજકારણે વિશ્વની અનેક લોકશાહીઓમાં સંસ્થાઓની ભૂમિકા અંગે સવાલો ઊભા કર્યા છે. અમેરિકામાં પણ MAGA આંદોલન દ્વારા સરકારી સંસ્થાઓ, અદાલતો અને સ્વતંત્ર પત્રકારત્વને ક્યારેક જનતાની ઇચ્છા સામે ઊભેલી વ્યવસ્થા તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે.
ટ્રમ્પના સમર્થકો ચૂંટણીમાં મળેલા જનાદેશને રાષ્ટ્રપતિની સત્તા વધારવાના આધાર તરીકે જુએ છે. બીજી તરફ, બંધારણીય વ્યવસ્થામાં રાષ્ટ્રપતિની સત્તા પર નિયંત્રણ રાખવું પણ એટલું જ જરૂરી છે. 6 જાન્યુઆરી 2021ના રોજ કેપિટલ હિલમાં થયેલી હિંસક ઘૂસણખોરીએ ચૂંટણીનાં પરિણામો અને લોકશાહી સંસ્થાઓ પ્રત્યેના અવિશ્વાસના જોખમને સ્પષ્ટ કર્યું હતું.
ટ્રમ્પે કાર્યકારી સત્તા વધારવા, કોંગ્રેસ દ્વારા મંજૂર થયેલા ખર્ચ પર નિયંત્રણને પડકારવા અને સરકારી સંસ્થાઓ પાસેથી વફાદારીની અપેક્ષા રાખવા જેવા પગલાં લીધા છે. હવે ડેમોક્રેટ્સની જીતથી આ પ્રયાસો સામે વધુ મજબૂત રાજકીય અને સંસ્થાકીય પડકાર ઊભો થઈ શકે છે.
કોંગ્રેસની સત્તા વધશે, પરંતુ ટ્રમ્પ પાસે પણ અધિકારો
ડેમોક્રેટ્સને મળેલી બહુમતીથી કોંગ્રેસની સમિતિઓ, તપાસ અને ખર્ચની સમીક્ષા કરવાની ક્ષમતા વધશે. રાષ્ટ્રપતિની નિમણૂકો સામે પણ તેઓ વધુ અસરકારક રીતે વાંધો ઉઠાવી શકશે. જોકે, ટ્રમ્પ પાસે હજુ પણ વીટોનો અધિકાર છે. રાષ્ટ્રપતિના વીટોને રદ કરવા માટે કોંગ્રેસનાં બંને ગૃહોમાં બે તૃતીયાંશ બહુમતી જરૂરી છે. સેનેટમાં મોટાભાગના વિવાદાસ્પદ કાયદાઓ પસાર કરવા માટે 60 મતોની મર્યાદા પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
આથી, કોંગ્રેસ ટ્રમ્પના નિર્ણયો રોકી શકે છે, પરંતુ પોતાની ઇચ્છા મુજબ તમામ નવા કાયદા પસાર કરવાનું તેના માટે સરળ નહીં હોય. વિદેશ નીતિ અને યુદ્ધના મામલે પણ કોંગ્રેસની દેખરેખ હોવા છતાં રાષ્ટ્રપતિ પાસે કમાન્ડર-ઇન-ચીફ તરીકે નોંધપાત્ર સત્તા રહેશે.
રિપબ્લિકન પાર્ટી માટે પણ આ પરિણામ ચેતવણી સમાન છે. ચૂંટણીમાં હારથી MAGA પ્રત્યેની વફાદારી જ જીતની ગેરંટી છે એવી માન્યતા નબળી પડી છે. ઓહાયોમાં ટ્રમ્પ સમર્થિત વિવેક રામાસ્વામીની હાર પણ આ રાજકીય પરિવર્તનનું ઉદાહરણ છે. બીજી તરફ, J.D. વેન્સ દ્વારા ઈરાન યુદ્ધની ટીકા કરવામાં આવતાં રિપબ્લિકન પાર્ટીની અંદરના મતભેદો પણ ચર્ચામાં આવ્યા છે.
અમેરિકાની ચૂંટણીની અસર ભારત સહિત દુનિયા પર
અમેરિકાની આંતરિક રાજનીતિની અસર અન્ય દેશો પર પણ પડે છે. ડૉલરનું વૈશ્વિક સ્થાન, અમેરિકાની સૈન્ય શક્તિ અને તેની રાજદ્વારી પહોંચને કારણે વૉશિંગ્ટનના નિર્ણયો વિશ્વના અનેક દેશોના હિત સાથે જોડાયેલા છે.
ડેમોક્રેટ્સના નિયંત્રણવાળી કોંગ્રેસ રશિયા પ્રત્યેની નીતિ અને યુક્રેનને મળતી મદદ અંગે ટ્રમ્પ સરકાર પર વધુ દબાણ લાવી શકે છે. યુરોપના સહયોગી દેશોને પણ અમેરિકી સંસદમાં પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવા વધુ તક મળી શકે છે. બીજી તરફ, જર્મનીની AfD જેવા જમણેરી આંદોલનોને MAGA સાથેના સંબંધોના રાજકીય ફાયદા અને નુકસાન અંગે ફરી વિચારવું પડી શકે છે.
ઈરાન સાથેનું યુદ્ધ સૌથી મોટો પડકાર બની શકે છે. ચૂંટણીમાં હાર છતાં ટ્રમ્પ પોતાની ઈરાન નીતિમાં ફેરફાર કરશે તેની ખાતરી નથી. કોંગ્રેસ તેમના વિકલ્પો મર્યાદિત કરી શકે છે, પરંતુ તેમને નિર્ણય બદલવા મજબૂર કરી શકતી નથી. યુદ્ધને કારણે ઊર્જા પુરવઠામાં ઊભા થતા અવરોધોની અસર ભારત સહિત અનેક દેશો પર પડી શકે છે.
અમેરિકાની લોકશાહી સામે હવે મોટો સવાલ
ડેમોક્રેટ્સની જીતથી ટ્રમ્પ સરકાર પર નિયંત્રણ વધવાની શક્યતા છે, પરંતુ રાજકીય ગતિરોધ, બજેટ વિવાદ અને વીટો જેવી સ્થિતિઓ પણ ઊભી થઈ શકે છે. એક ચૂંટણીથી વર્ષોથી ચાલતો રાજકીય અવિશ્વાસ દૂર થતો નથી કે લોકશાહી સંસ્થાઓ સંપૂર્ણપણે સુધરી જતી નથી.
ટ્રમ્પે અમેરિકાને ફરી મહાન બનાવવાનું વચન આપ્યું હતું, પરંતુ મધ્યસત્ર ચૂંટણીનાં પરિણામોએ અમેરિકાની રાજનીતિને ફરી ડેમોક્રેટિક રંગ આપ્યો છે. હવે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે બંને રાજકીય પક્ષો સત્તાની ખેંચતાણથી આગળ વધીને અમેરિકાની લોકશાહી અને શાસનવ્યવસ્થાને ફરી અસરકારક બનાવી શકશે કે નહીં.
