JNU PhD Reservation Controversy: જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટી (JNU)માં 2026-27ના PhD પ્રવેશ દરમિયાન અનામતના નિયમોનું યોગ્ય પાલન ન થયું હોવાના આક્ષેપો સામે આવ્યા છે. વિદ્યાર્થી સંગઠનોના જણાવ્યા અનુસાર, અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST)ના ઉમેદવારો માટે નિર્ધારિત પ્રમાણ કરતાં ઓછી બેઠકો ફાળવવામાં આવી છે. આ મુદ્દે યુનિવર્સિટી કેમ્પસમાં છેલ્લા 21 દિવસથી વિરોધ પ્રદર્શન ચાલી રહ્યું છે.

સ્ટુડન્ટ્સ ફેડરેશન ઑફ ઇન્ડિયા (SFI) અને બિરસા આંબેડકર ફૂલે સ્ટુડન્ટ્સ એસોસિયેશન (BAPSA)એ સૌથી પહેલાં આ મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. ફરિયાદો બાદ યુનિવર્સિટીએ તપાસ માટે પાંચ સભ્યોની સમિતિ બનાવી છે. સ્કૂલ ઑફ સોશિયલ સાયન્સિસના ડીન વિવેક કુમાર આ સમિતિના અધ્યક્ષ છે. સમિતિની અત્યાર સુધીમાં એક બેઠક મળી છે, પરંતુ વિરોધ યથાવત્ છે.

BAPSAની માગણી અને અનામત બેઠકોનો વિવાદ

BAPSA 23 ઑક્ટોબરથી અનિશ્ચિત સમયની ધરણાં પર બેઠું છે. સંગઠનની માગણી છે કે 2026-27ના PhD પ્રવેશ માટે STની 15 અને SCની ચાર બેઠકો અંગે નવેસરથી જાહેરનામું બહાર પાડવામાં આવે.

કેન્દ્ર સરકારની અનામત નીતિ મુજબ, કેન્દ્ર સરકાર પાસેથી ભંડોળ મેળવતી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં SC માટે 15 ટકા, ST માટે 7.5 ટકા, OBC માટે 27 ટકા અને EWS માટે 10 ટકા બેઠકો અનામત રાખવાની જોગવાઈ છે. આ ઉપરાંત બેન્ચમાર્ક દિવ્યાંગતા ધરાવતા ઉમેદવારો (PwBD) માટે અલગથી પાંચ ટકા અનામતની જોગવાઈ છે.

BAPSAએ 24 ઑક્ટોબરે જાહેર કરેલા નિવેદનમાં ‘EWS છે, પરંતુ ST નથી’ એવો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. સંગઠનના વિશ્લેષણ મુજબ, JNUના 84 PhD કાર્યક્રમોમાંથી 56માં ST માટે એક પણ બેઠક રાખવામાં આવી નહોતી. તેમાંથી 24 કાર્યક્રમોમાં EWS માટે બેઠકો હતી. સંગઠને દાવો કર્યો કે 2021-22થી 2026-27 સુધી પ્રવેશના વિવિધ તબક્કામાં આવી સ્થિતિ જોવા મળી છે.

બેઠકોની ગણતરીની પદ્ધતિ સામે સવાલ

JNUમાં PhD પ્રવેશ માટે UGC/CSIR-NET, જુનિયર રિસર્ચ ફેલોશિપ (JRF) અને GATE એમ ત્રણ પદ્ધતિઓ છે. BAPSAનો આક્ષેપ છે કે યુનિવર્સિટી દરેક કાર્યક્રમ અને પ્રવેશ પદ્ધતિ માટે અનામત બેઠકોની ગણતરી અલગથી કરે છે. જ્યારે સંગઠનનું કહેવું છે કે તમામ બેઠકોને એકસાથે ગણીને અનામત લાગુ કરવી જોઈએ.

BAPSAના જણાવ્યા અનુસાર, ઓછી બેઠકો ધરાવતા કાર્યક્રમોમાં અલગ-અલગ ગણતરી કરવાથી ST માટે અનામત બેઠક મળતી નથી. ઉદાહરણ તરીકે, છ બેઠકોના જૂથમાં 7.5 ટકા અનામત પ્રમાણે ST માટે બેઠક મળતી નથી. પરંતુ બે જૂથની કુલ 12 બેઠકો એકસાથે ગણવામાં આવે તો સંગઠનની ગણતરી મુજબ ST માટે એક બેઠક ફાળવી શકાય છે.

સેન્ટર ફૉર પૉલિટિકલ સ્ટડીઝના રિસર્ચ સ્કૉલર અને BAPSAના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ અવિચલ વાર્કેએ જણાવ્યું હતું કે બેઠકોને નાના જૂથોમાં વહેંચવાથી ST માટે અનામતની ટકાવારી પ્રમાણે બેઠક મળતી નથી.

સંગઠને સ્કૂલ ઑફ સંસ્કૃત એન્ડ ઇન્ડિક સ્ટડીઝનું ઉદાહરણ આપ્યું હતું. અહીં 2026-27માં PhDની કુલ 12 બેઠકો જાહેર કરવામાં આવી હતી. છ બેઠકો NET અને છ JRF દ્વારા ભરવાની હતી. BAPSAના મતે, તમામ બેઠકો એકસાથે ગણવામાં આવી હોત તો ST માટે એક બેઠક મળી શકી હોત.

BAPSAએ એવો પણ આક્ષેપ કર્યો કે JNUએ કુલ 711 PhD બેઠકોમાંથી ST માટે માત્ર 38 બેઠકો રાખી હતી, જ્યારે 7.5 ટકાના પ્રમાણ પ્રમાણે આશરે 53 બેઠકો હોવી જોઈએ. બીજી તરફ, EWS માટે 10.27 ટકા બેઠકો ફાળવવામાં આવી હતી.

SFI અને AISAએ પણ ઉઠાવ્યા સવાલ

SFIએ 29 સપ્ટેમ્બરે રાષ્ટ્રીય અનુસૂચિત જાતિ આયોગ (NCSC) અને રાષ્ટ્રીય અનુસૂચિત જનજાતિ આયોગ (NCST)માં ફરિયાદ કરી હતી. 28 ઑક્ટોબરે યોજાયેલી પત્રકાર પરિષદમાં સંગઠને જણાવ્યું હતું કે JNUએ SC ઉમેદવારો માટે 103 બેઠકો રાખી છે, જ્યારે 15 ટકા અનામત પ્રમાણે આશરે 107 બેઠકો હોવી જોઈએ. PwBD ઉમેદવારો માટે 17 બેઠકો રાખવામાં આવી હોવાનો પણ આક્ષેપ થયો હતો, જ્યારે પાંચ ટકા પ્રમાણે આશરે 36 બેઠકો હોવી જોઈએ.

JNUSUનાં ઉપપ્રમુખ અને SFIનાં સભ્ય ગોપિકા બાબુએ જણાવ્યું હતું કે સંગઠન ફરી NCSCને પત્ર લખવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. તેમની માગણી છે કે યુનિવર્સિટી બેઠકોની નવી ફાળવણી સાથે સુધારેલો પ્રોસ્પેક્ટસ જાહેર કરે અને PhD પ્રવેશ માટે ફરી ઇન્ટરવ્યૂ યોજે.

AISAએ પણ 31 ઑક્ટોબરે શિક્ષણ મંત્રાલયને પત્ર લખીને સ્વતંત્ર તપાસની માગણી કરી હતી. સંગઠને 2022થી 2026 દરમિયાન જાહેર થયેલી PhDની 4,288 બેઠકોનું વિશ્લેષણ કરીને SCની 42 અને STની 44 બેઠકો ઓછી હોવાનો આક્ષેપ કર્યો હતો.

JNUTAએ વિદ્યાર્થીઓની ઘટતી ભાગીદારીનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો

JNUના શિક્ષક સંગઠન JNUTAએ પણ વંચિત સમુદાયોના વિદ્યાર્થીઓની ઘટતી સંખ્યા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. સંગઠનના જણાવ્યા મુજબ, SC વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા 2021-22માં 1,500 હતી, જે 2024-25માં ઘટીને 1,143 થઈ હતી. ST વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા પણ 741થી ઘટીને 545 થઈ હતી.

JNUTAએ 2 નવેમ્બરે એક્ઝિક્યુટિવ કાઉન્સિલની બેઠકમાં રજૂ થયેલા 2025-26ના વાર્ષિક અહેવાલનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું હતું કે EWSની ભાગીદારી આશરે 15 ટકા હતી, જ્યારે SC, ST અને OBCની ભાગીદારી તેમના માટે નિર્ધારિત અનામતના પ્રમાણ કરતાં ઓછી રહી હતી.

બીજી તરફ, યુનિવર્સિટીએ આક્ષેપોની તપાસ માટે સમિતિ બનાવી છે. જોકે, કુલપતિ અને રજિસ્ટ્રાર કચેરીને મોકલવામાં આવેલા પ્રશ્નોના જવાબ હજુ મળ્યા નથી. સમિતિની તપાસ અને યુનિવર્સિટીનો સત્તાવાર જવાબ આવ્યા બાદ જ અનામત બેઠકોની ફાળવણી અંગેની સ્થિતિ વધુ સ્પષ્ટ થઈ શકશે.