
World Religion Population: વિશ્વમાં ધાર્મિક વસ્તીનું સમીકરણ આગામી વર્ષોમાં બદલાઈ શકે છે. અમેરિકાની સંશોધન સંસ્થા પ્યુ રિસર્ચ સેન્ટરના નવા અહેવાલ મુજબ, વર્ષ 2035 સુધી મુસ્લિમોની વસ્તી ખ્રિસ્તીઓ કરતાં વધી શકે છે અને ઇસ્લામ વિશ્વનો સૌથી મોટો ધર્મ બની શકે છે. હાલમાં ખ્રિસ્તી ધર્મ પ્રથમ અને ઇસ્લામ બીજા ક્રમે છે. જોકે, મુસ્લિમ વસ્તી વધવાની ઝડપ વધુ રહેવાના અંદાજને કારણે આગામી વર્ષોમાં આ સ્થિતિ બદલાઈ શકે છે.
પ્યુ રિસર્ચ સેન્ટરે 18 નવેમ્બર 2026ના રોજ ‘The Future of World Religions: Population Growth Projections, 2020-2070’ નામનો અહેવાલ જાહેર કર્યો છે. તેમાં વિશ્વના 201 દેશો અને પ્રદેશોમાં 2020થી 2070 સુધી ધાર્મિક વસ્તીમાં થઈ શકે તેવા ફેરફારોનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો છે. જન્મદર, મૃત્યુદર, વયનું પ્રમાણ, સ્થળાંતર અને ધર્મ પરિવર્તન જેવા પરિબળોના આધારે આ અંદાજ તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે.
2035 સુધી મુસ્લિમોની વસ્તી ખ્રિસ્તીઓ કરતાં વધી શકે છે
પ્યુ રિસર્ચના અંદાજ મુજબ, 2020માં વિશ્વમાં આશરે 2.27 અબજ ખ્રિસ્તીઓ અને 2.02 અબજ મુસ્લિમો હતા. પરંતુ વર્તમાન વસ્તી વિષયક વલણો ચાલુ રહે તો 2035 સુધી મુસ્લિમોની સંખ્યા ખ્રિસ્તીઓ કરતાં આશરે પાંચ કરોડ વધુ થઈ શકે છે.
અહેવાલ મુજબ, 2070 સુધી મુસ્લિમોની વૈશ્વિક વસ્તી 3.6 અબજથી વધુ થવાનો અંદાજ છે, જ્યારે ખ્રિસ્તીઓની સંખ્યા આશરે ત્રણ અબજ સુધી પહોંચી શકે છે. આ ફેરફાર પાછળ મુસ્લિમ સમુદાયનો ઊંચો જન્મદર અને યુવા વસ્તી મુખ્ય કારણો હોવાનું જણાવાયું છે.
હિન્દુઓની સંખ્યા વધશે, પરંતુ વૈશ્વિક હિસ્સો ઘટી શકે છે
અહેવાલ મુજબ, આગામી દાયકાઓમાં હિન્દુઓની કુલ વસ્તી વધતી રહેશે, પરંતુ વિશ્વની કુલ વસ્તીમાં તેમનો હિસ્સો ઘટી શકે છે. તેનું કારણ અન્ય કેટલાક ધાર્મિક સમુદાયોની વસ્તી વધવાની ગતિ વધુ રહેવાનો અંદાજ છે.
ભારતમાં હિન્દુઓની સંખ્યા વધતી રહેશે. જોકે, ભારતની બહાર કેટલાક દેશોમાં હિન્દુ વસ્તી વધવાનો દર ભારત કરતાં વધુ રહેવાની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી છે. અમેરિકામાં પણ હિન્દુઓની સંખ્યા વધીને 2070 સુધીમાં ત્યાંના પાંચમા સૌથી મોટા ધાર્મિક સમુદાય તરીકે ઊભરી શકે છે.
પાકિસ્તાનમાં મુસ્લિમોની સૌથી મોટી વસ્તી થવાનો અંદાજ
હાલમાં ઇન્ડોનેશિયા વિશ્વમાં સૌથી વધુ મુસ્લિમ વસ્તી ધરાવતો દેશ છે. પરંતુ પ્યુ રિસર્ચના અંદાજ પ્રમાણે, 2070 સુધીમાં પાકિસ્તાન આ યાદીમાં પ્રથમ સ્થાને પહોંચી શકે છે. સંભવિત ક્રમમાં પાકિસ્તાન પછી ભારત, નાઇજીરિયા અને ઇન્ડોનેશિયાનો સમાવેશ થાય છે.
આ ફેરફાર દર્શાવે છે કે આગામી દાયકાઓમાં દક્ષિણ એશિયા અને આફ્રિકા વૈશ્વિક મુસ્લિમ વસ્તીનાં મહત્ત્વનાં કેન્દ્રો બની શકે છે.
ઊંચો જન્મદર મુસ્લિમ વસ્તી વધવાનું મુખ્ય કારણ
પ્યુ રિસર્ચના અહેવાલમાં મુસ્લિમ વસ્તી વધવા પાછળનું મુખ્ય કારણ ઊંચો જન્મદર ગણાવવામાં આવ્યો છે. 2020થી 2025 દરમિયાન મુસ્લિમ મહિલાઓમાં સરેરાશ પ્રજનન દર એક મહિલા દીઠ 3.1 બાળકો હતો. ખ્રિસ્તી મહિલાઓમાં આ દર 2.5 અને અન્ય ધર્મોની મહિલાઓમાં 1.6 બાળકો હતો.
સામાન્ય રીતે એક પેઢીથી બીજી પેઢી સુધી વસ્તીનું પ્રમાણ સ્થિર રાખવા માટે 2.1નો પ્રજનન દર જરૂરી માનવામાં આવે છે. પ્યુના વરિષ્ઠ વસ્તીશાસ્ત્ર નિષ્ણાત કોનરાડ હેકેટે પણ મુસ્લિમ વસ્તી વધવા પાછળ વધુ બાળકોનો જન્મ મુખ્ય કારણ હોવાનું સમજાવ્યું છે.
અહેવાલ મુજબ, 2020થી 2025 દરમિયાન મુસ્લિમ મહિલાઓને ત્યાં આશરે 25.2 કરોડ બાળકોનો જન્મ થયો હતો, જ્યારે ખ્રિસ્તી મહિલાઓને ત્યાં લગભગ 20.8 કરોડ બાળકો જન્મ્યાં હતાં.
ધર્મ પરિવર્તન કરતાં કુદરતી વસ્તી વૃદ્ધિની અસર વધુ
અહેવાલમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે મુસ્લિમ વસ્તીમાં વધારો મુખ્યત્વે ખ્રિસ્તી ધર્મમાંથી મોટા પાયે ધર્મ પરિવર્તન થવાને કારણે નથી. જન્મદર, મૃત્યુદર અને વયની રચના જેવા પરિબળો આ ફેરફારમાં વધુ મહત્ત્વ ધરાવે છે.
પ્યુના ધર્મ સંબંધી સંશોધનના નિર્દેશક એલન કૂપરમેને જણાવ્યું હતું કે મુસ્લિમ અને ખ્રિસ્તી વસ્તીનો મોટાભાગનો વધારો એવા દેશોમાં થશે, જ્યાં આ ધર્મો પહેલેથી જ બહુમતીમાં છે. તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે આ આંકડાઓને બે ધાર્મિક સમુદાયો વચ્ચેના સંઘર્ષ કે એક ધર્મની બીજા પર જીત તરીકે રજૂ કરવું યોગ્ય નથી.
2020થી 2070 દરમિયાન ધર્મ પરિવર્તનને કારણે ખ્રિસ્તી ધર્મને આશરે 10.5 કરોડ લોકોનું નુકસાન થઈ શકે છે. આ સમયગાળામાં ઇસ્લામમાંથી ખ્રિસ્તી ધર્મ અપનાવનારા લોકોની સંખ્યા આશરે 92 લાખ અને ખ્રિસ્તી ધર્મમાંથી ઇસ્લામ અપનાવનારા લોકોની સંખ્યા આશરે 90 લાખ રહેવાનો અંદાજ છે.
આફ્રિકા બનશે ખ્રિસ્તી વસ્તીનું નવું કેન્દ્ર
ખ્રિસ્તી વસ્તીનું ભૌગોલિક કેન્દ્ર પણ બદલાઈ શકે છે. હાલમાં યુરોપ અને અમેરિકામાં ખ્રિસ્તી ધર્મનો પ્રભાવ વધુ છે, પરંતુ આગામી દાયકાઓમાં આફ્રિકાના ઉપ-સહારા વિસ્તારમાં ખ્રિસ્તીઓની સંખ્યા ઝડપથી વધી શકે છે.
અહેવાલ મુજબ, 2070 સુધી વિશ્વના અડધાથી વધુ ખ્રિસ્તીઓ ઉપ-સહારા આફ્રિકામાં રહેતા હોઈ શકે છે. કોંગો લોકશાહી પ્રજાસત્તાકમાં ખ્રિસ્તીઓની સંખ્યા લગભગ ત્રણ ગણી વધીને 27 કરોડ સુધી પહોંચી શકે છે. બીજી તરફ, અમેરિકામાં ખ્રિસ્તીઓની સંખ્યા 2020ના 21.7 કરોડથી ઘટીને 2070માં 17.4 કરોડ થઈ શકે છે.
અમેરિકા અને કેનેડામાં ધાર્મિક ઓળખમાં ફેરફાર
હાલમાં અમેરિકાની આશરે 62 ટકા વસ્તી ખ્રિસ્તી છે. પ્યુના અંદાજ મુજબ, 2065 સુધીમાં આ પ્રમાણ 50 ટકાથી નીચે જઈ શકે છે. કેનેડામાં પણ 2030 સુધી ખ્રિસ્તીઓની વસ્તી કુલ વસ્તીના અડધા કરતાં ઓછી થઈ શકે છે.
આ પાછળનું એક કારણ ‘Religiously Unaffiliated’ એટલે કે કોઈ સંગઠિત ધર્મ સાથે પોતાની ઓળખ ન જોડતા લોકોની વધતી સંખ્યા છે. તેમાં નાસ્તિકો અને અજ્ઞેયવાદીઓનો સમાવેશ થાય છે. અમેરિકામાં 2070 સુધી આવા લોકોની વસ્તી 41 ટકા સુધી પહોંચી શકે છે.
બૌદ્ધ વસ્તીમાં ઘટાડાનો અંદાજ
પ્યુ રિસર્ચના અંદાજ મુજબ, આગામી દાયકાઓમાં બૌદ્ધોની સંખ્યા અને વૈશ્વિક વસ્તીમાં તેમનો હિસ્સો ઘટી શકે છે. ચીન, જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા અને થાઇલેન્ડ જેવા દેશોમાં વસ્તી ઘટવાની અસર બૌદ્ધ સમુદાય પર પડી શકે છે.
ચીનમાં બૌદ્ધોની સંખ્યા 2020માં આશરે 5.3 કરોડ હતી, જે 2070 સુધીમાં ઘટીને 2.6 કરોડ થઈ શકે છે. જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયામાં પણ બૌદ્ધ વસ્તીમાં 50 ટકાથી વધુ ઘટાડાનો અંદાજ છે.
આ અંદાજો નિશ્ચિત ભવિષ્યવાણી નથી
પ્યુ રિસર્ચ સેન્ટરના આ અભ્યાસમાં વિશ્વની લગભગ 99.98 ટકા વસ્તીનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા 201 દેશો અને પ્રદેશોને આવરી લેવામાં આવ્યા છે. જોકે, આ આંકડા ભવિષ્યની નિશ્ચિત સ્થિતિ દર્શાવતા નથી. યુદ્ધ, મહામારી, આર્થિક પરિસ્થિતિ, સ્થળાંતર અને સામાજિક ફેરફારોને કારણે વાસ્તવિક સ્થિતિ અલગ હોઈ શકે છે.
એકંદરે, અહેવાલનો મુખ્ય નિષ્કર્ષ એ છે કે 2035 સુધી ઇસ્લામ વિશ્વનો સૌથી મોટો ધર્મ બની શકે છે. આ બદલાવ પાછળ ધર્મ પરિવર્તન કરતાં ઊંચો જન્મદર અને યુવા વસ્તી વધુ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવશે. બીજી તરફ, ખ્રિસ્તી વસ્તીનું કેન્દ્ર યુરોપ અને અમેરિકામાંથી આફ્રિકા તરફ ખસતું જોવા મળી શકે છે.









