Assam Flood: અસમમાં આ વર્ષે આવેલા પૂરે છેલ્લા છ દાયકાનું સૌથી ગંભીર સંકટ ઉભું કર્યું હોવાનું રાજ્ય સરકારે વિધાનસભામાં સ્વીકાર્યું છે. સામાન્ય રીતે ઉપર અસમનો વિસ્તાર ઊંચાઈને કારણે મોટા પૂરની અસરથી બચી જાય છે, પરંતુ આ વખતે શિવસાગર, ચરાઈદેવ, જોરહાટ અને આસપાસના વિસ્તારોમાં પાણીનો એવો પ્રકોપ જોવા મળ્યો કે હજારો ગામો પાણીમાં ગરકાવ થઈ ગયા. હાલમાં કેટલીક જગ્યાએ પાણીનું સ્તર ઘટવા લાગ્યું છે, છતાં નુકસાનનું પ્રમાણ એટલું વિશાળ છે કે સામાન્ય સ્થિતિમાં પાછા ફરવા માટે લાંબો સમય લાગી શકે છે.

ખેડૂતો અને ગ્રામ્ય અર્થતંત્ર પર સૌથી મોટો ફટકો

પૂરના કારણે લોકોના મકાનો, ખેતીની જમીન અને દુકાનોમાં કાદવ અને કાટમાળ ભરાઈ ગયો છે. સૌથી વધુ અસર ખેડૂતો પર પડી છે. 45 હજાર હેક્ટરથી વધુ ખેતીની જમીન પાણીમાં ડૂબી ગઈ છે. ઉપજાઉ જમીનમાં કાદવ ભરાઈ જતાં આગામી અનેક મહિનાઓ સુધી ખેતી શક્ય નહીં બને તેવી સ્થિતિ ઊભી થઈ છે. ઘણા પરિવારો માટે આજીવિકાનો મુખ્ય આધાર જ ખોરવાઈ ગયો છે.

પશુધનને ભારે નુકસાન

ગ્રામ્ય પરિવારો માટે પશુધન આવકનો મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત છે. આ પૂર દરમિયાન અંદાજે 9 લાખ પશુઓ અસરગ્રસ્ત થયા છે, જેમાં લગભગ અઢી લાખ મવેશીઓનો સમાવેશ થાય છે. 26 હજારથી વધુ પશુઓના મોત થયા અથવા તેઓ પૂરમાં તણાઈ ગયા હોવાનું જણાવાયું છે. ખેતી ઉપરાંત પશુપાલન પર પડેલા આ પ્રહારે અનેક પરિવારોને આર્થિક રીતે વધુ નબળા બનાવી દીધા છે.

વરસાદના અસામાન્ય પેટર્ને વધારી મુશ્કેલી

અસમમાં 1 જૂનથી 22 જુલાઈ દરમિયાન સરેરાશ કરતાં 24થી 30 ટકા ઓછો વરસાદ નોંધાયો હતો. તેમ છતાં ઉપર અસમ અને નાગાલેન્ડના કેટલાક વિસ્તારોમાં અતિભારે વરસાદ પડ્યો. ચરાઈદેવ જિલ્લામાં સામાન્ય કરતાં લગભગ 490 ટકા વધુ વરસાદ નોંધાયો હતો, જ્યારે અન્ય વિસ્તારોમાં પણ 435થી 490 ટકા સુધી વરસાદ નોંધાતા નદીઓમાં અચાનક જળસ્તર વધી ગયું. દિખાવ, દિશાંગ, ઝંઝી અને ધનશરી જેવી નદીઓમાં પાણી વધતાં પૂરનું સંકટ વધુ ગંભીર બન્યું.

ક્લાઈમેટ ચેન્જને જવાબદાર ગણતા નિષ્ણાતો

પર્યાવરણ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ઉત્તર-પૂર્વ ભારતમાં આબોહવા પરિવર્તનને કારણે વરસાદનું સ્વરૂપ અનિશ્ચિત બનતું જઈ રહ્યું છે. ઓછા સમયમાં અત્યંત ભારે વરસાદ, પહાડોમાં વૃક્ષોની કપાત, વધતું કાર્બન ઉત્સર્જન અને કુદરતી પ્રણાલીમાં થયેલા ફેરફારોને કારણે આવા પૂર હવે નવા સામાન્ય તરીકે સામે આવી રહ્યા છે.

લાખો લોકો પ્રભાવિત, હજારો ગામો પાણીમાં

રાજ્ય સરકારના આંકડા મુજબ લગભગ 11થી 12 લાખ લોકો પૂરથી પ્રભાવિત થયા છે. 2,185 ગામોમાં પૂરનું પાણી ઘૂસ્યું છે. 71 હજારથી વધુ લોકો રાહત કેમ્પોમાં રહે છે, જ્યારે લગભગ 30 હજાર લોકોને સુરક્ષિત સ્થળે ખસેડવામાં આવ્યા છે. 1,368 મકાનો સંપૂર્ણપણે નાશ પામ્યા છે અને 11 હજારથી વધુ મકાનોને આંશિક નુકસાન થયું છે. હજારો દુકાનો અને નાના વેપારીઓનો વ્યવસાય પણ ઠપ્પ થઈ ગયો છે.

સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત જિલ્લાઓ

અસમના 35માંથી 25 જિલ્લાઓ પૂરથી પ્રભાવિત થયા છે. સૌથી ગંભીર અસર ચરાઈદેવ જિલ્લામાં જોવા મળી છે, જ્યાં અંદાજે બે લાખ લોકો અસરગ્રસ્ત થયા છે. શિવસાગરમાં લગભગ દોઢ લાખ લોકો પૂરથી પ્રભાવિત થયા છે અને 600થી વધુ ગામો પાણીમાં ડૂબી ગયા છે. માત્ર ચરાઈદેવ, શિવસાગર અને જોરહાટમાં જ કુલ અસરગ્રસ્ત વસ્તીના લગભગ 94 ટકા લોકો રહે છે.

મૃત્યુઆંક અને રાહત કામગીરી

રાજ્યમાં અત્યાર સુધી પૂરના કારણે 75 લોકોના મોત થયા હોવાનું જણાવાયું છે, જ્યારે 8 લોકો હજુ પણ લાપતા છે. રાજ્ય સરકાર, જિલ્લા પ્રશાસન, એનડીઆરએફ અને એસડીઆરએફ દ્વારા બચાવ અને રાહત કામગીરી ચાલુ છે. જોકે અસરગ્રસ્ત લોકોનું કહેવું છે કે સહાય પૂરતી નથી અને વાસ્તવિક નુકસાનની સામે સરકારની સહાય ખૂબ ઓછી છે.

₹400ની રાહત સહાય પર પ્રશ્નો

ચાર જિલ્લાઓમાં કેટલાક પૂરગ્રસ્ત પરિવારોને માત્ર ₹400ની રાહત સહાય આપવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. અનેક લોકો અને સ્થાનિક સંગઠનોનું માનવું છે કે આટલી નાની સહાયથી ઘર, ખેતી અને રોજગાર ગુમાવનાર પરિવારોને કોઈ ખાસ મદદ મળી શકે તેમ નથી.

પૂર નિયંત્રણના અગાઉના વચનો ફરી ચર્ચામાં

2021માં ચૂંટણી પ્રચાર દરમિયાન કેન્દ્રના ગૃહમંત્રી અમિત શાહે આગામી પાંચ વર્ષમાં અસમને પૂરમુક્ત બનાવવાનો દાવો કર્યો હતો. તેમણે નદીઓના પાણીનું વૈજ્ઞાનિક સંચાલન, મોટા તળાવોનું નિર્માણ અને આધુનિક જળવ્યવસ્થાપનની વાત કરી હતી. 2026માં ફરી એકવાર આગામી પાંચ વર્ષમાં પૂરમુક્ત અસમનું લક્ષ્ય જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. જોકે હાલની સ્થિતિને જોતા વિરોધ પક્ષો અને અનેક લોકો અગાઉના વચનોની પ્રગતિ અંગે સવાલો ઉઠાવી રહ્યા છે.

ડ્રોન અને ટેક્નોલોજી આધારિત મોનીટરીંગ કેટલું અસરકારક?

સરકારે અગાઉ ડ્રોન, સેટેલાઇટ, રિમોટ સેન્સિંગ અને અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમના ઉપયોગથી પૂરની આગાહી અને નુકસાન ઘટાડવાનો દાવો કર્યો હતો. પરંતુ સ્થાનિક અહેવાલોમાં જણાવાયું છે કે ભારે વરસાદ દરમિયાન ઘણા વિસ્તારોમાં સમયસર ચેતવણી પહોંચાડવામાં મુશ્કેલીઓ આવી. હવે પ્રશ્ન ઊભો થયો છે કે ઉપલબ્ધ ટેક્નોલોજીનો વાસ્તવિક લાભ લોકોને કેટલો મળ્યો.

વાદળ ફાટવાની ચર્ચા અને હવામાન વિભાગનું સ્પષ્ટીકરણ

પૂરની શરૂઆતમાં મુખ્યમંત્રી હેમંત બિસ્વા શર્માએ નાગાલેન્ડમાં વાદળ ફાટવાની શક્યતા દર્શાવી હતી. જોકે બાદમાં ભારતીય હવામાન વિભાગે આવી કોઈ ઘટનાની પુષ્ટિ ન કરતાં મુખ્યમંત્રીએ પોતાના નિવેદનમાં ફેરફાર કર્યો અને જણાવ્યું કે કેટલાક વિસ્તારોમાં સામાન્ય કરતાં 500 ટકા સુધી વધુ વરસાદ પડ્યો હતો.

નદી સંચાલન અને ગેરકાયદે ખનન અંગે ચિંતા

પર્યાવરણ સાથે જોડાયેલી કેટલીક સંસ્થાઓ અને નિષ્ણાતોએ નદીના પટમાં ગેરકાયદે પથ્થર અને કોલસાના ખનન, વધતા ગાદના થર, તટબંધોની નબળી સ્થિતિ અને જંગલોની કપાતને પણ પૂરની ગંભીરતા વધારતા પરિબળો તરીકે ગણાવ્યા છે. તેમના મતે માત્ર ભારે વરસાદ જ નહીં પરંતુ માનવસર્જિત પ્રવૃત્તિઓએ પણ આ આપત્તિને વધુ વિકરાળ બનાવી છે.

પૂર નિયંત્રણ માટે લાંબા ગાળાના ઉકેલની માંગ

નદી વ્યવસ્થાપન, ગાદ દૂર કરવી, મજબૂત તટબંધો, ગેરકાયદે ખનન પર નિયંત્રણ, પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારોનું વૈજ્ઞાનિક આયોજન અને સમયસર ચેતવણી પ્રણાલી મજબૂત કરવાની જરૂરિયાત નિષ્ણાતો લાંબા સમયથી દર્શાવી રહ્યા છે. રાજ્ય સરકારના જ પાણી સંસાધન વિભાગે અગાઉ સ્વીકાર્યું હતું કે લાંબા ગાળાના ઉકેલો કરતાં અત્યાર સુધી મુખ્યત્વે ટૂંકાગાળાની રાહત કામગીરી પર વધુ ભાર મૂકાયો છે.

પુનર્વસન બનશે સૌથી મોટો પડકાર

પૂરના પાણી ઓસર્યા પછી હવે સૌથી મોટો પડકાર લાખો લોકોને ફરી સામાન્ય જીવન તરફ પરત લાવવાનો છે. ઘરો, ખેતી, પશુધન, વેપાર અને રોજગાર ગુમાવનારા પરિવારોને માત્ર તાત્કાલિક રાહત નહીં પરંતુ લાંબા ગાળાના પુનર્વસન અને આર્થિક સહાયની જરૂર પડશે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો નદી વ્યવસ્થાપન, પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને પૂર નિયંત્રણ માટે સ્થાયી પગલાં નહીં લેવાય તો ભવિષ્યમાં આવી આપત્તિઓનું જોખમ વધુ વધી શકે.