Bengal School Mid Day Meal Egg Ban: છેલ્લા કેટલાક સમયથી દેશમાં વિવિધ મુદ્દાઓ પર ગરમાગરમ ચર્ચાઓ થઈ રહી છે, પરંતુ હવે આ વિવાદ ‘ઈંડા’ સુધી પહોંચી ગયો છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં નવી ભાજપ સરકારે રાજ્યની સરકારી શાળાઓના મધ્યાહન ભોજન (મિડ-ડે મીલ) મેનૂમાંથી ઈંડા દૂર કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. આ જવાબદારી હવે ઇસ્કોન સંસ્થાને સોંપવામાં આવી છે, જે શાળાઓમાં સંપૂર્ણ શાકાહારી અને સાત્વિક ભોજન પીરસશે. બંગાળ જેવા રાજ્યમાં, જ્યાં ૯૯% થી વધુ વસ્તી માંસાહારી છે અને માછલી-મટન ત્યાંની સંસ્કૃતિનો અભિન્ન અંગ છે, ત્યાં આ નિર્ણયને ભાજપના ‘હિન્દુત્વ’ના એજન્ડા તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. ટીકાકારોનું કહેવું છે કે આ પગલું માત્ર ખોરાક સુધી સીમિત નથી, પરંતુ તે એક ખાસ પ્રકારની વિચારધારાને સમાજ પર લાદવાનો પ્રયાસ છે.
પોષણનો પ્રશ્ન અને બાળ વિકાસ સાથે ચેડાં
જ્યારે વિશ્વ એઆઈ (AI) અને ક્વોન્ટમ કમ્પ્યુટિંગ જેવી આધુનિક ટેકનોલોજી તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, ત્યારે આપણે શાળાઓમાં ઈંડા આપવા કે નહીં તે મુદ્દે વિવાદ કરી રહ્યા છીએ. વિજ્ઞાનના મતે, ઈંડા પ્રોટીનનો સૌથી સસ્તો અને ઉત્તમ સ્ત્રોત છે. ઈંડામાં રહેલું પ્રોટીન માનવ શરીર દ્વારા ૧૦૦% પચાવી શકાય છે. રાષ્ટ્રીય પરિવાર સ્વાસ્થ્ય સર્વે (NFHS-૬) ના ડેટા દર્શાવે છે કે પશ્ચિમ બંગાળમાં પાંચ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના ૨૦% બાળકો કુપોષિત છે અને ૨૨% બાળકો તેમની ઉંમર કરતા ઠીંગણા છે. આવા ગંભીર આંકડાઓ વચ્ચે, બાળકોની થાળીમાંથી પ્રોટીનનો સૌથી સુલભ સ્ત્રોત છીનવી લેવો તે ગરીબ પરિવારોના બાળકોના ભવિષ્ય સાથે જોખમ ખેડવા જેવું છે. સરકાર સોયાબીન અથવા પનીર જેવા વિકલ્પોની વાત કરે છે, પરંતુ શું તે ઈંડાના પોષણ મૂલ્ય અને સસ્તા દરની સરખામણી કરી શકે છે?
શાકાહાર અને રાજકીય એજન્ડાનો સમન્વય
ભાજપ સરકારનો દાવો છે કે સાત્વિક ભોજન સ્વચ્છ અને આરોગ્યપ્રદ છે. જોકે, પ્રશ્ન એ થાય છે કે શું માંસાહારી ખોરાક ખાવો હિન્દુ ધર્મની વિરુદ્ધ છે? ઇતિહાસ અને શાસ્ત્રો સાક્ષી છે કે મહાભારતના પાત્રોથી લઈને વેદ-ઉપનિષદોમાં પણ માંસાહારનો ઉલ્લેખ મળે છે. અનેક બ્રાહ્મણ સમુદાયો, જેમ કે બંગાળી બ્રાહ્મણો કે કાશ્મીરી પંડિતો, પરંપરાગત રીતે માછલી કે મટનનો ઉપયોગ કરતા આવ્યા છે. વાસ્તવમાં, શુદ્ધ શાકાહારનો ખ્યાલ ઘણીવાર જાતિગત શ્રેષ્ઠતા અને ઉચ્ચ-વર્ણીય બ્રાહ્મણવાદી વિચારધારા સાથે જોડાયેલો રહ્યો છે, જે ખોરાકની શુદ્ધતાને જાતિની શુદ્ધતા સાથે જોડે છે. આ પ્રકારની રાજનીતિ દ્વારા સમાજમાં ‘શુદ્ધ વિરુદ્ધ અશુદ્ધ’ની દીવાલ ઉભી કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
ઐતિહાસિક સંદર્ભ: મધ્યાહન ભોજનનો ઉદ્દેશ્ય
મધ્યાહન ભોજન યોજનાની શરૂઆત ૧૯૨૦માં મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીથી થઈ હતી, જેનો મુખ્ય હેતુ ગરીબ બાળકોને શાળાએ આવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવાનો હતો. સમય જતાં, તેમાં પોષણના તત્વો ઉમેરવામાં આવ્યા. ૧૯૮૯માં તમિલનાડુમાં કરુણાનિધિ સરકારે ઈંડાને ભોજનમાં સામેલ કરીને એક ક્રાંતિકારી પહેલ કરી હતી. આજે તે વિશ્વનો સૌથી મોટો ફીડિંગ પ્રોગ્રામ છે. વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો સાબિત કરી ચૂક્યા છે કે શાળામાં ઈંડા આપવાથી બાળકોના શારીરિક વિકાસ અને મગજના સ્કોર્સમાં નોંધપાત્ર સુધારો જોવા મળ્યો છે. ચીન જેવા દેશોએ પણ શાળાના ખોરાકમાં પ્રોટીનયુક્ત આહાર ઉમેરીને તેમના બાળકોની સરેરાશ ઊંચાઈ અને બૌદ્ધિક ક્ષમતામાં વધારો કર્યો છે. તો પછી ભારતના રાજ્યો શા માટે આ સફળ મોડેલને છોડી રહ્યા છે?
રાજકારણથી પર થઈને વિચારવાની જરૂરિયાત
પશ્ચિમ બંગાળમાં ૮૦ લાખથી વધુ બાળકો મધ્યાહન ભોજન યોજના પર નિર્ભર છે. આ બાળકોના થાળીમાં શું પીરસવું તે નક્કી કરવાનો અધિકાર વિજ્ઞાન અને પોષણશાસ્ત્રીઓને હોવો જોઈએ, કોઈ રાજકીય વિચારધારાને નહીં. ઇસ્કોન જેવી સંસ્થાઓ દ્વારા સરાહનીય ભોજન પીરસવામાં આવે છે, પરંતુ તેમાં બાળકોની પોષણ જરૂરિયાતોને પ્રાથમિકતા મળવી જોઈએ. સરકારે આ અંગે પુનર્વિચાર કરવો જોઈએ અને ઈંડા માટે અલગ ફંડની વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ, જેથી જે બાળકોને ઈંડાની જરૂર છે તેમને તે મળી રહે. ધર્મની રાજનીતિ બાળકોના સ્વાસ્થ્ય અને વિકાસની આડે ન આવવી જોઈએ.
ભવિષ્યના નિર્માણમાં રાજનીતિનો અવરોધ
દેશ જ્યારે વિશ્વ સાથે સ્પર્ધા કરી રહ્યો છે, ત્યારે આવી વાતોમાં સમય વેડફવો એ દુર્ભાગ્યપૂર્ણ છે. સરકારનું ધ્યાન ઈંડા પર પ્રતિબંધ મૂકવાને બદલે શિક્ષણ, કૌશલ્ય વિકાસ (Skilling) અને એઆઈ જેવી નવી ટેકનોલોજી દ્વારા યુવાનોના ભવિષ્યને સુરક્ષિત કરવા પર હોવું જોઈએ. આઉટસ્કિલ જેવા ક્લાઉડ ટ્રેનિંગ પ્રોગ્રામ્સ દ્વારા ટેકનોલોજી શીખવી અને તેમાં નિપુણતા મેળવવી એ આજના સમયની માંગ છે. અંતે, ભારતની ઓળખ વિવિધતામાં છે અને દરેક સમુદાયની પોતાની ખાણી-પીણીની આદતો છે. તેને એકસમાન માળખામાં બાંધવાનો પ્રયાસ રાષ્ટ્રીય વિકાસ માટે નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે.
આ પણ વાંચો:
