Bharuch Bhadbhut Barrage: ભરૂચ નજીક નર્મદા નદી પર નિર્માણ પામી રહેલો ભાડભૂત બેરેજ પ્રોજેક્ટ આજે વિકાસની ગાથાને બદલે ભ્રષ્ટાચારના કિસ્સા તરીકે વધુ ચર્ચાઈ રહ્યો છે. આશરે 1.77 કિમી લાંબા આ બેરેજનું નિર્માણ કાર્ય જ્યારે શરૂ થયું ત્યારે તેનો અંદાજિત ખર્ચ 3,200 કરોડ રૂપિયા હતો, જે હવે વધીને 5,000 કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગયો છે. નર્મદા યોજનાના એક ભાગ તરીકે અને કલ્પસર પ્રોજેક્ટના પૂરક તરીકે આ ડેમને અત્યંત મહત્વનો ગણવામાં આવ્યો હતો. જોકે, આ ભવ્ય પ્રોજેક્ટના નિર્માણ પાછળ જે પ્રકારની ગેરરીતિઓ આચરવામાં આવી છે, તે સ્થાનિક ખેડૂતો અને પર્યાવરણ પ્રેમીઓ માટે ચિંતાનો વિષય બન્યો છે. ખાસ કરીને ડેમ સાઈટ અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં માટી ખનનના નામે થયેલી ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓએ નર્મદાના કાંઠાને ક્ષત-વિક્ષત કરી નાખ્યો છે.
માટી ચોરીનું મસમોટું કૌભાંડ અને પુરાવાનો નાશ
આ પ્રોજેક્ટમાં કામ કરી રહેલી દિલીપ બિલ્ડકોન કંપની સામે ગંભીર આરોપો લાગી રહ્યા છે. મનાર ગામના નર્મદા કિનારેથી ગેરકાયદેસર રીતે માટી ખોદીને તેનો ઉપયોગ ભરૂચ-દહેજ હાઈવે અને અન્ય નિર્માણ કાર્યોમાં કરવામાં આવ્યો હોવાની ફરિયાદો ઉઠી છે. જ્યારે સ્થાનિક લોકોએ આ માટી ચોરીનો વિરોધ કર્યો અને મામલો ગરમાયો, ત્યારે કોન્ટ્રાક્ટરે પોતાની ભૂલ છુપાવવા માટે નજીકના વેજલપુર ગામના પટમાંથી પથરાળ અને ખરાબ ગુણવત્તાવાળી માટી લાવીને અહીં પાથરી દીધી. એડવોકેટ કમલેશ મઢીવાલા, જેઓ આ મામલે લાંબા સમયથી લડત આપી રહ્યા છે, તેઓનું સ્પષ્ટ કહેવું છે કે આ માત્ર માટી ચોરી નથી, પરંતુ ચોરી છુપાવવા માટે કરવામાં આવેલું પુરાવાનો નાશ કરવાનું કૃત્ય છે. સરકારના વિવિધ વિભાગો જેમ કે કલ્પસર વિભાગ, જીપીસીબી અને ભૂસ્તર શાસ્ત્રીઓ પાસે વારંવાર રજૂઆત કરવા છતાં, જવાબદાર તંત્ર અત્યાર સુધી મૌન ધારણ કરીને બેઠું છે.
પર્યાવરણીય વિનાશ
નર્મદા નદીના કાંઠે આડેધડ કરવામાં આવેલા ખોદકામને કારણે નદીનો કુદરતી કિનારો સંપૂર્ણપણે નાશ પામ્યો છે. આ વિસ્તારના ખેડૂતો અને માછીમારોની સ્થિતિ અત્યંત દયનીય બની છે. ખોદકામ એટલું ઊંડું છે કે ભરતીના સમયે દરિયાનું ખારું પાણી ખેતીલાયક જમીનમાં ઘૂસી જાય છે, જેના કારણે ફળદ્રુપ જમીન હવે પડતર બની રહી છે. જે ગૌચરની જમીન પર ગામના પશુઓ નિર્ભર હતા, તે ગૌચર પણ આ કોન્ટ્રાક્ટરોની લાલચમાં લૂંટાઈ ગયા છે. માછીમારો માટે માછલી પકડવી દુષ્કર બની ગઈ છે. સીઆરઝેડ (CRZ) ના નિયમોના સરેઆમ ભંગ છતાં પર્યાવરણ વિભાગ કે પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ દ્વારા કોઈ નક્કર પગલાં લેવામાં આવ્યા નથી. સ્થાનિકોની માંગ છે કે જે લોકોએ ગેરકાયદેસર માટી ખનન કર્યું છે, તેમની સામે લેન્ડ ગ્રેબિંગ અને રાષ્ટ્રીય સંપત્તિને નુકસાન પહોંચાડવા બદલ એફઆઈઆર (FIR) નોંધવામાં આવે.
રાજકીય વચનો અને જમીની હકીકત
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ભાજપ સરકાર હંમેશા નર્મદાના નામે ચૂંટણીમાં મત માંગતા રહ્યા છે. “નર્મદાના નીર ઠેઠ કચ્છ સુધી” પહોંચાડવાનો દાવો કરનાર નેતાઓ આજે જ્યારે તેમના જ પ્રોજેક્ટના કારણે સ્થાનિકોની જમીન બરબાદ થઈ રહી છે, ત્યારે ચૂપ કેમ છે? આ પ્રોજેક્ટના કારણે અંદાજે 77થી વધુ ખેડૂતોની જમીન ડૂબમાં ગઈ છે, જેમને હજુ સુધી સંપૂર્ણ વળતર પણ મળ્યું નથી. ચૂંટણી સમયે નર્મદાના ભજન ગાતી સરકાર શું હવે નર્મદાના પટને બચાવવા માટે કોઈ પગલું ભરશે? મનાર અને વેજલપુરના કિનારાઓ પર ખોદાયેલા મોટા ખાડાઓ અને ત્યાં પાથરવામાં આવેલી નકામી માટીના પુરાવા સ્પષ્ટપણે કહે છે કે આ વિકાસની આડમાં ધરતી માતાનું શોષણ થઈ રહ્યું છે.
તંત્રની નિષ્ક્રિયતા અને જવાબદારીના સવાલો
લોકોમાં એવી ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે કે શું ખાણ ખનીજ વિભાગ અને જીપીસીબી જેવી કચેરીઓ કોઈના દબાણ હેઠળ કામ કરી રહી છે? એડવોકેટ કમલેશ મઢીવાલાએ ફોટોગ્રાફ્સ અને વિડિયો પુરાવા સાથે ફરિયાદ કરી હોવા છતાં, હજુ સુધી કોઈ પણ જવાબદાર વ્યક્તિ કે કંપની સામે કોઈ કાર્યવાહી કરવામાં આવી નથી. આ સમગ્ર પ્રકરણમાં પારદર્શિતાનો સદંતર અભાવ છે. લોકો માંગ કરી રહ્યા છે કે કલ્પસર વિભાગ તાત્કાલિક ધોરણે પ્રોજેક્ટના માટી વપરાશના આંકડા જાહેર કરે, ખરીદીની વિગતો આપે અને સ્થાનિકોને સાથે રાખીને એક સ્વતંત્ર પેનલ દ્વારા ઓડિટ કરાવે. જો આટલા મોટા પાયે ભ્રષ્ટાચાર અને માટી ચોરી થઈ હોય, તો કોન્ટ્રાક્ટરને બ્લેકલિસ્ટ કેમ કરવામાં આવતા નથી?
ભરૂચના આ કિસ્સાએ સાબિત કર્યું છે કે વિકાસના પ્રોજેક્ટ્સ જ્યારે માત્ર આંકડા અને કોન્ટ્રાક્ટરોની નફાખોરી સુધી સીમિત થઈ જાય છે, ત્યારે સામાન્ય માનવીનું અસ્તિત્વ જોખમમાં મુકાય છે. રામ મંદિરમાં દાન ચોરીની વાતો કરનારાઓ શું નર્મદાના પટમાં થઈ રહેલી આ માટીની ચોરીને જોઈ શકતા નથી? નર્મદા મૈયાના નામે રાજકારણ કરનારાઓએ એ સમજવાની જરૂર છે કે જો પાયાના કુદરતી સંસાધનો જ સુરક્ષિત નહીં હોય, તો ભવિષ્યના વિકાસનું કોઈ મહત્વ રહેતું નથી. ભરૂચના લોકો અને ખેડૂતો આજે માત્ર ન્યાયની આશામાં છે. શું સરકાર જાગશે? શું જવાબદારો પર કાર્યવાહી થશે? આ પ્રશ્નો આજે હવામાં અધ્ધર છે.
આ પણ વાંચો:
Gujarat Land Conflicts: મોદીના 2011ના વચનો અને 2026ની કડવી વાસ્તવિકતા – thegujaratreport.com
