Bihar Caste Politics: બિહારની રાજનીતિ અત્યારે એક એવા વળાંક પર છે જ્યાં લોકશાહીના મૂલ્યો જાતિવાદના કાદવમાં ગરકાવ થઈ રહ્યા છે. રાજ્યમાં ગમે તે ઘટના બને, પછી તે વહીવટી કાર્યવાહી હોય, પોલીસ એન્કાઉન્ટર હોય કે મુખ્યમંત્રીનું કોઈ નિવેદન—તેને ત્વરિત જાતીય આવરણ પહેરાવી દેવામાં આવે છે. બિહારમાં હવે મુદ્દાઓ ગૌણ બની ગયા છે અને ‘કઈ જાતિનો શિકાર થયો’ અને ‘કોણે કર્યું’ તે જ ચર્ચાનો મુખ્ય વિષય છે. આ જાતીય રાજનીતિએ રાજ્યના વિકાસ અને સામાન્ય માણસની સમસ્યાઓને ગૌણ બનાવી દીધી છે. પ્રતિક્રિયાવાદી તત્વો દરેક મામલાને જાતિના ચશ્માથી જોવાની ટેવ પાડી રહ્યા છે, જેના કારણે સત્ય અને ન્યાય આ જાતીય ગોલબંધી પાછળ ક્યાંક ખોવાઈ ગયા છે.
PMCH આચાર્ય પ્રકરણ: વહીવટી કાર્યવાહી કે જાતિ આધારિત ‘ષડયંત્ર’?
પટના મેડિકલ કોલેજ એન્ડ હોસ્પિટલ (PMCH) ના પૂર્વ આચાર્ય ડો. નરેન્દ્ર પ્રતાપ સિંહને હટાવવાની વહીવટી કાર્યવાહીને જે રીતે જાતીય રંગ આપવામાં આવ્યો છે, તે બિહારની વિકૃત રાજકીય માનસિકતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. જ્યારે સ્વાસ્થ્ય મંત્રી નિશાંત કુમારે આ પગલું ભર્યું, ત્યારે ડો. સિંહ તેને ‘સરમુખત્યારશાહી’ ગણાવીને મંત્રી અને સચિવ સામે આરોપોનો મારો ચલાવ્યો. પરંતુ ખેલ ત્યારે શરૂ થયો જ્યારે સોશિયલ મીડિયા પર આ મુદ્દાને એક ખાસ જાતિના અધિકારીને ટાર્ગેટ કરવાના ષડયંત્ર તરીકે પ્રચારિત કરવામાં આવ્યો. આ મામલે ડો. સતીશ સિંહ જેવા અન્ય વિવાદિત પાત્રોની એન્ટ્રી કરાવીને આખું વાતાવરણ જાતીય સમીકરણોમાં ગૂંચવી દેવામાં આવ્યું છે. અહીં પ્રશ્ન એ છે કે શું વહીવટી નિષ્ફળતા કે કાર્યક્ષમતાના માપદંડો હવે ગૌણ છે અને માત્ર ‘જાતિ’ જ અધિકારીઓનું સુરક્ષા કવચ બની ગઈ છે?
ભરત તિવારી એન્કાઉન્ટર
ભોજપુરમાં થયેલું ભરત તિવારીનું એન્કાઉન્ટર બિહારની જાતિવાદી માનસિકતાનું અત્યંત ક્રૂર અને દર્દનાક ઉદાહરણ છે. એક સામાન્ય ગુનેગારના એન્કાઉન્ટરને હવે ‘સવર્ણ વિરુદ્ધ દલિત-પછાત’ની પરંપરાગત રાજનીતિના સાધન તરીકે ઉછાળવામાં આવી રહ્યું છે. વાસ્તવિકતા એ છે કે જે બિલોટી ગામમાં આ ઘટના બની, ત્યાંના પછાત અને દલિત યુવકો ભરત તિવારીની કરતૂતોથી વાકેફ હોવા છતાં, માત્ર તે બ્રાહ્મણ સમુદાયનો હોવાના કારણે તેને જાતિવાદી પ્રતીક બનાવવામાં આવ્યું છે. કેટલાક સવર્ણ સંગઠનો આ એન્કાઉન્ટરને બનાવટી ગણાવીને રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા છે, જે દર્શાવે છે કે બિહારમાં કાયદો અને વ્યવસ્થા કરતાં જાતિનો અહંકાર વધુ મોટો થઈ ગયો છે. ન્યાયની વ્યાખ્યા હવે પુરાવાઓ પર નહીં, પરંતુ મૃતક કઈ જાતિનો છે તેના પરથી નક્કી થાય છે.
‘લીલા ગમછા’નો વિવાદ
એક આઈટી (AI) સમિટ દરમિયાન મુખ્યમંત્રી સમ્રાટ ચૌધરીએ ગુનેગારોને પકડવા માટે જે તકનીકી ઉદાહરણ આપ્યું, તેને એક ખાસ જાતિ કે પક્ષ દ્વારા નિશાન બનાવવામાં આવ્યું. મુખ્યમંત્રીએ માત્ર ‘લીલા ગમછા’નો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જે સામાન્ય રીતે ગુનેગારોના ચિહ્ન તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ તરત જ તેને જાતિગત અપમાન ગણાવીને સીએમ પર હુમલા શરૂ કરી દેવાયા. આ શું દર્શાવે છે? શું આપણી રાજકીય પાર્ટીઓ એટલી સંવેદનશીલ અને જાતિવાદી બની ગઈ છે કે તેઓ સામાન્ય તર્કને પણ પોતાની જાતિ સાથે જોડીને પીડિત કાર્ડ રમવા લાગે છે? આ પ્રકારની પ્રતિક્રિયાઓ એ વાતની પુષ્ટિ કરે છે કે બિહારની રાજનીતિમાં તર્ક અને વિકાસ માટે કોઈ જગ્યા નથી, માત્ર જાતિવાદનું આંધળું સમર્થન જ સર્વોપરી છે.
એન્કાઉન્ટરની રાજનીતિ અને તેજસ્વી યાદવનો આરોપ
બિહારમાં ગુનેગારો સામેના પોલીસ અભિયાનને પણ હવે ‘જાતિ વિશેષનું એન્કાઉન્ટર’ ગણાવવામાં આવી રહ્યું છે. તેજસ્વી યાદવ જેવા નેતાઓ જ્યારે સરકાર પર ચોક્કસ યાદવ ગુનેગારોને જ ટાર્ગેટ કરવાનો આરોપ લગાવે છે, ત્યારે તેઓ અજાણતામાં એ જ સ્વીકારે છે કે ગુનાખોરીમાં પણ જાતિનું વર્ચસ્વ હોય છે. ભાઈ વીરેન્દ્ર દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલી યાદી આ વાતનું પ્રમાણ છે કે રાજનીતિમાં હવે ગુનેગારોને પણ જાતિના નામે પ્રોટેક્શન આપવાની રમત શરૂ થઈ ગઈ છે. પોલીસ જ્યારે કાર્યવાહી કરે છે ત્યારે તે ગુનેગારને જુએ છે, પરંતુ આ નેતાઓ તેને કઈ જાતિનો છે તે જોઈને જ વિરોધ કરે છે. આ પ્રકારની માનસિકતા બિહારના પોલીસ તંત્રને નબળું પાડી રહી છે અને ગુનેગારોને જાતિના નામે અભયદાન આપી રહી છે.
શોર્ટકટની રાજનીતિ
બિહાર હજુ પણ જાતીય તુષ્ટિકરણની રાજનીતિના ચક્રવ્યૂહમાં ફસાયેલું છે. ટિકિટ મેળવવી હોય કે મંત્રી બનવું હોય, જાતિનું બળ બતાવવું એ બિહારનો સૌથી ટૂંકો રસ્તો (શોર્ટકટ) બની ગયો છે. જ્યારે યોગ્યતા કે વિઝનની વાત આવે ત્યારે નેતાઓ પાસે કંઈ હોતું નથી, ત્યારે તેઓ જાતિનું કાર્ડ ખેલે છે. સોશિયલ મીડિયાએ આ પ્રક્રિયાને વધુ વેગ આપ્યો છે, જ્યાં દરેક વ્યક્તિ પોતાની જાતિના ગુણગાન ગાઈને અથવા બીજાને ટાર્ગેટ કરીને લાઈક્સ અને સમર્થન મેળવે છે. આ કોઈ રાજનીતિ નથી, પરંતુ બિહારની ભાવિ પેઢીના ભવિષ્ય સાથેનો ખતરનાક ખેલ છે. જે રાજ્યને જ્ઞાન અને ક્રાંતિની ભૂમિ માનવામાં આવતી હતી, તે આજે જાતિવાદની પ્રયોગશાળા બનીને રહી ગઈ છે.
આ પણ વાંચો:
