Chauhan Pellet Gun Controversy: અભિનેતા અજય દેવગનની આગામી બોલિવૂડ એક્શન ફિલ્મ ‘ચૌહાન’ ના ટ્રેલરે કાશ્મીરની ખીણમાં એક નવો વિવાદ છેડી દીધો છે. ફિલ્મમાં પેલેટ ગન અને તેનાથી થતા નુકસાનને ‘મર્યાદિત નુકસાન (limited damage)’ ગણાવતા એક સંવાદે હજારો કાશ્મીરીઓ, જેઓ ભૂતકાળમાં પેલેટ ગનનો શિકાર બન્યા છે, તેમના દર્દને ફરીથી તાજું કરી દીધું છે. ઘણા લોકો માટે, જેઓ આ ગનથી કાયમી અપંગ કે દૃષ્ટિહીન બની ગયા છે, આ વાક્ય માત્ર એક ફિલ્મી સંવાદ નથી, પરંતુ તેમના વ્યક્તિગત અને સામૂહિક દુઃખની મજાક સમાન છે. કાશ્મીરના આધુનિક ઇતિહાસમાં પેલેટ ગનનો ઉપયોગ એક કાળો અધ્યાય માનવામાં આવે છે, અને જ્યારે આટલી મોટી દુર્ઘટનાને ફિલ્મોમાં ‘સામાન્ય’ કે ‘મર્યાદિત’ રીતે દર્શાવવામાં આવે છે, ત્યારે તે પીડિતો માટે અત્યંત અસંવેદનશીલતાનું પ્રતીક બની જાય છે.
પેલેટ ગનનો ભયાનક ઈતિહાસ અને સરકારી આંકડા
વર્ષ 2010 થી 2016 દરમિયાન જમ્મુ-કાશ્મીરમાં થયેલી અશાંતિ અને પ્રદર્શનો દરમિયાન પેલેટ ગનનો વ્યાપક ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. સરકારી આંકડાઓ સાક્ષી પૂરે છે કે 2016 માં બુરહાન વાનીની હત્યા બાદ થયેલા આંદોલનોમાં 10,000 થી વધુ લોકો પેલેટ ગનથી ઘાયલ થયા હતા. આમાંના 782 લોકોએ પોતાની આંખોની ગંભીર ઈજાઓને કારણે આંશિક કે સંપૂર્ણ દૃષ્ટિ ગુમાવી દીધી હતી. હોસ્પિટલોમાં દાખલ થયેલા દર્દીઓની સ્થિતિ એટલી દયાજનક હતી કે આંખોની કીકીઓ ફાટી ગઈ હતી અને રેટિનાને અપરિવર્તનીય નુકસાન થયું હતું. 2020 માં જમ્મુ-કાશ્મીર હાઈકોર્ટે ભલે બળ પ્રયોગને કાયદાકીય માન્યતા આપી હોય, પરંતુ જેણે પોતાની આંખો ગુમાવી છે, તેમના માટે આ કોઈ કાયદાકીય વિવાદ નથી, પરંતુ એક કાયમી શારીરિક અને માનસિક આઘાત છે.
‘આ ઘા ક્યારેય નથી ભરાયો’: પીડિતોની વેદના
મોહમ્મદ અશરફ, જેમણે પેલેટ ગનને કારણે પોતાની જમણી આંખની દૃષ્ટિ ગુમાવી દીધી છે, તેમનો અનુભવ આ આઘાતની ઊંડાઈ દર્શાવે છે. અશરફના મતે, ગોળીના ઘા સમય જતાં ભરાઈ જાય છે, પરંતુ પેલેટના ઘા એવા છે જે જીવનભર સાથે રહે છે. અશરફ જેવા પીડિતોએ 2024 સુધી પેલેટ ગન વિરોધી સંગઠન ચલાવ્યું હતું, પરંતુ સતત દબાણ અને ડરને કારણે તેમને તે બંધ કરવું પડ્યું. બીજી તરફ, 33 વર્ષીય જહાંગીર અહેમદ, જેઓ પોલ્ટ્રી ફાર્મથી પરત ફરતી વખતે આ હિંસાનો શિકાર બન્યા હતા, આજે પણ તે રાતને ભૂલી શકતા નથી. તેમને એમ્બ્યુલન્સમાં માર મારવામાં આવ્યો અને આજે દસ વર્ષ પછી પણ તેઓ અંતરનો અંદાજ લગાવવામાં અને તેજ પ્રકાશમાં જોવામાં અસમર્થ છે. તેમના માટે ‘ચૌહાન’ ફિલ્મનો આ સંવાદ તેમની સાથે થયેલા અન્યાય પર હસવા જેવો છે.
એક માનો સંઘર્ષ અને અધૂરું બચપણ
મહઝબીન, જેમના પુત્રને 2016 ની અશાંતિમાં પેલેટ વાગી હતી, તેમની યાદો આજે પણ એટલી જ તાજી છે. ત્યારે 16 વર્ષના તેમના પુત્રની બંને આંખો બચાવવા માટે ડોક્ટરોએ ભારે મહેનત કરી હતી, પરંતુ એક આંખ હંમેશા માટે નકામી થઈ ગઈ. એક માતા માટે તે ઓપરેશન થિયેટરની બહાર કલાકો સુધી રાહ જોવી અને પછી નિરાશાજનક સમાચાર સાંભળવા એ કોઈ ફિલ્મની વાર્તા નથી, પણ હકીકત છે. આજે તેમના પુત્ર માટે વાંચવું-લખવું કે નોકરી મેળવવી એ એક મોટું પડકાર બની ગયું છે. જ્યારે આ પીડિત પરિવારો ‘મર્યાદિત નુકસાન’ જેવા શબ્દો સાંભળે છે, ત્યારે તેમને નવાઈ લાગે છે કે શું ફિલ્મ બનાવનારાઓને ખરેખર સમજ છે કે કોઈનું જીવનભરનું અંધત્વ એ ‘મર્યાદિત’ હોઈ શકે ખરું?
માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને વૈજ્ઞાનિક સત્ય
ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેન્ટલ હેલ્થ એન્ડ ન્યુરોસાયન્સીસ, શ્રીનગરના એક અભ્યાસ મુજબ, 85 ટકા પેલેટ પીડિતો માનસિક બિમારીઓનો શિકાર બન્યા છે, અને આંખની ઈજાવાળા દર્દીઓમાં આ આંકડો 93 ટકા છે. ડો. એસ. નટરાજન દ્વારા કરવામાં આવેલા અભ્યાસમાં પણ સ્પષ્ટ થયું છે કે સારવાર બાદ પણ 82.4 ટકા દર્દીઓની જોવાની ક્ષમતા આંગળીઓ ગણી શકે તેનાથી વધુ સુધરી શકતી નથી. આમ, પેલેટ ગનનો ઉપયોગ એક ગંભીર મેડિકલ અને માનવીય સમસ્યા છે. વૈજ્ઞાનિક તથ્યોને નકારીને, ફિલ્મો દ્વારા હિંસાના આ હથિયારને ગૌરવવંતું કે સામાન્ય ગણાવવું એ ચિકિત્સકો અને માનવાધિકાર કાર્યકર્તાઓ માટે પણ ચિંતાનો વિષય છે.
કલાત્મક સ્વતંત્રતા કે પ્રોપેગન્ડા?
ફિલ્મ સમીક્ષકો અને સંશોધક ડો. રુચિકા શર્મા માને છે કે જ્યારે કોઈ ફિલ્મ વાસ્તવિક ઘટનાઓ પર આધારિત હોય, ત્યારે તેની જવાબદારી વધી જાય છે. ‘ચૌહાન’ ના આ સંવાદને તેઓ અત્યંત ચિંતાજનક ગણાવે છે, કારણ કે તે પીડિતોની તકલીફોને ઓછી આંકીને વાસ્તવિકતાને તોડી-મરોડીને રજૂ કરે છે. નેશનલ કોન્ફરન્સના પ્રવક્તા ઈમરાન નબી ડારે તો તેને સ્પષ્ટપણે ‘પ્રોપેગન્ડા’ ગણાવ્યો છે, જેનો હેતુ માત્ર નફરત અને ભાગલા વધારવાનો છે. ફિલ્મો સમાજમાં યાદો અને સમજણ બનાવે છે, અને જો તે ખોટી માહિતી કે અસંવેદનશીલતા ફેલાવે છે, તો તેની લાંબા ગાળાની અસર ઘણી ખતરનાક હોઈ શકે છે.
બહુમતીવાદી નેરેટિવ અને કાશ્મીરીઓનું દર્દ
ફિલ્મ નિર્માતા સંજય કાકના મતે, આ સંવાદ માત્ર એક ડાયલોગ નથી, પરંતુ તે વ્યાપક રાજકીય માહોલની સાક્ષી પૂરે છે. કાક કહે છે કે ‘ચૌહાન’ અને ‘પઠાણ’ જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ કરીને જે રીતે ઈતિહાસને મુકવામાં આવી રહ્યો છે, તે પૃથ્વીરાજ ચૌહાનના ગૌરવગાન સાથે જોડાઈને એક નવા ‘હિન્દુ ભારત’ ના સંદેશ તરીકે રજૂ થઈ રહ્યો છે. આ પ્રક્રિયામાં પેલેટ ગનથી ઘાયલ થયેલા અબ્દુલ કયુમ ભટ કે 19 મહિનાની હિબા નિસાર જેવા પીડિતોનું દુઃખ ‘વિજયી નેરેટિવ’ નીચે દબાઈ જાય છે. મિર્ઝા વાહિદ જેવા લેખકો પણ માને છે કે મનોરંજનના નામે પીડિતોના ઘા કોરવા અમાનવીય છે. બોક્સ ઓફિસની સફળતા માટે એક આખા સમુદાયના સંઘર્ષને મજાક બનાવવી એ કલાનું અધઃપતન દર્શાવે છે.
કાશ્મીરના હજારો પીડિતો માટે આ વિવાદ એ વાતનો સંકેત છે કે તેમનો અવાજ હજુ પણ મુખ્યધારાના સિનેમામાં સાંભળવામાં આવતો નથી. તેમની પીડાના આંકડાઓ સરકારી ફાઈલોમાં કદાચ મર્યાદિત હશે, પરંતુ તેમના જીવનમાં તે એક કાયમી અંધકાર છે. જ્યારે કોઈ ફિલ્મી ડાયલોગ તેમના દુઃખને ‘ઓછું’ ગણાવે છે, ત્યારે તે તેમની સાથે થયેલી હિંસાને ફરી એકવાર ન્યાયી ઠેરવવા જેવું લાગે છે. સમાજ અને કલાકારોએ વિચારવું જોઈએ કે શું મનોરંજનની કિંમત માનવીય સંવેદનાઓના વિનાશથી ચૂકવવી યોગ્ય છે? આ સંવાદો માત્ર શબ્દો નથી, તે એવા જખ્મો છે જે ક્યારેય નથી રૂઝાતા, અને તેને મનોરંજનના નામે ખોતરવા એ કોઈ પણ સંસ્કારી સમાજ માટે અમાનવીય છે.
આ પણ વાંચો:
