Forest Diversion: કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને જળવાયુ પરિવર્તન મંત્રાલયની અધિકૃત સમિતિએ છત્તીસગઢ અને ઓડિશા રાજ્યમાં કોલસા તથા લોખંડ અયસ્ક ખનન યોજનાઓ માટે કુલ ૧,૯૫૪.૩૫ હેક્ટર વન જમીનના ડાયવર્ઝન એટલે કે બિન-વન ઉપયોગમાં પરિવર્તન માટે સૈદ્ધાંતિક અર્થાત્ સ્ટેજ-૧ મંજૂરી આપી દીધી છે. વન મંજૂરી સંબંધિત આ સલાહકાર સમિતિએ વિવિધ યોજનાઓની સમીક્ષા કર્યા બાદ આ મહત્ત્વપૂર્ણ ભલામણો કરી છે. સામાન્ય રીતે વન સંરક્ષણ અધિનિયમ હેઠળ કોઈપણ વિકાસ યોજના માટે વન જમીનનો ઉપયોગ કરવાની પ્રક્રિયા ત્રણ તબક્કામાં પૂર્ણ થતી હોય છે. સ્ટેજ-૧ એ માત્ર સૈદ્ધાંતિક મંજૂરી હોય છે, ત્યારબાદ તમામ નિર્ધારિત શરતોનું પાલન થવા પર અંતિમ કેન્દ્રીય મંજૂરી એટલે કે સ્ટેજ-૨ આપવામાં આવે છે અને છેલ્લે સંબંધિત રાજ્ય સરકાર દ્વારા વન જમીન ડાયવર્ઝનનો અંતિમ આદેશ જાહેર થવાથી યોજનાનો અમલ શરૂ થઈ શકે છે.
હિંદુસ્તાન ટાઇમ્સનો અહેવાલ અને તેર પ્રસ્તાવિત યોજનાઓની વિગતો
‘હિંદુસ્તાન ટાઇમ્સ’ના અહેવાલ મુજબ, કેન્દ્ર સરકારની વન સલાહકાર સમિતિની બેઠકની સત્તાવાર કાર્યવાહી અનુસાર કુલ ૧૩ યોજનાઓને સૈદ્ધાંતિક મંજૂરી આપવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે, જેમાં ૨,૦૦૦ હેક્ટરથી વધુ વન જમીનના ડાયવર્ઝનનો મોટો પ્રસ્તાવ સામેલ છે. ગત ૬ જુલાઈએ યોજવામાં આવેલી સમિતિની આ મહત્ત્વપૂર્ણ બેઠકમાં ઓડિશાની અલકનંદા કોલ માઇન્સ, છત્તીસગઢના પુરુંગા ભૂગર્ભ કોલસા બ્લોક અને પેલમા ઓપન કાસ્ટ કોલસા ખાણ યોજનાને સ્ટેજ-૧ મંજૂરી આપવાની ભલામણ કરાઈ હતી. આ ત્રણેય મોટી યોજનાઓ માટે જ કુલ ૧,૭૩૭ હેક્ટર વન જમીન ડાયવર્ઝનનો પ્રસ્તાવ છે, જે ૧૩ યોજનાઓ માટે પ્રસ્તાવિત કુલ ૨,૦૦૪ હેક્ટર વન જમીનનો એક બહુ મોટો અને નોંધપાત્ર હિસ્સો છે.
ન્યૂ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના અહેવાલ મુજબ રાયગઢ જિલ્લામાં કોલસા ખનન પ્રસ્તાવ
‘ન્યૂ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’ના અહેવાલ અનુસાર, છત્તીસગઢના ઉદ્યોગ પ્રધાન અને કોલસા ખનન માટે જાણીતા રાયગઢ જિલ્લામાં કુલ ૯૮૩.૪૪ હેક્ટર વન જમીનના ડાયવર્ઝનને સ્ટેજ-૧ ની સૈદ્ધાંતિક મંજૂરી આપવામાં આવી છે. સમિતિએ રાજ્ય સરકાર દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા પ્રસ્તાવની ઊંડાણપૂર્વક સમીક્ષા કર્યા પછી અંબુજા સિમેન્ટ્સ લિમિટેડના પક્ષમાં રાયગઢ જિલ્લાના છાલ તાલુકામાં આવેલા પુરુંગા ભૂગર્ભ કોલસા બ્લોક માટે ૬૨૧.૩૩૧ હેક્ટર વન જમીન ડાયવર્ઝનની ભલામણ કરી છે. આ પ્રસ્તાવના અમલીકરણથી સ્થાનિક સ્તરે ઉદ્યોગોને વેગ મળશે પરંતુ સાથે જ વન્ય વિસ્તારો પર તેની ગંભીર અસરો પણ થશે તેવી આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
પુરુંગા અને પેલમા કોલસા બ્લોક
હિંદુસ્તાન ટાઇમ્સના જણાવ્યા મુજબ, સમિતિની કાર્યવાહીમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે છત્તીસગઢના પુરુંગા ભૂગર્ભ કોલસા બ્લોક માટે ૪,૩૬૮ જેટલા વૃક્ષોની કપાત કરવી પડશે. રાજ્ય સરકારે પોતાના અહેવાલમાં જણાવ્યું છે કે પ્રસ્તાવિત વિસ્તાર તેમજ તેની આસપાસના જંગલોમાં ચિત્તા, એશિયાઈ હાથી, ભારતીય પેંગોલિન, સ્લોથ રીંછ અને ભારતીય શિયાળ જેવા સંવેદનશીલ વન્યજીવોની અવરજવર અવારનવાર રહે છે. આ હકીકતને ધ્યાનમાં રાખીને વન્યજીવોની સુરક્ષા માટે ૧૪.૮૧ કરોડ રૂપિયાની માતબર રકમની વન્યજીવ વ્યવસ્થાપન યોજનાને પણ મંજૂરી આપવામાં આવી છે. બીજી તરફ, પેલમા ઓપન કાસ્ટ ખાણ યોજનાનો કુલ ખનન પટ્ટા વિસ્તાર ૨,૦૭૭.૯૩૫ હેક્ટર છે, જેમાં ૩૬૨.૧૦૯ હેક્ટર વન જમીન સામેલ છે અને આ યોજના માટે ૫૨,૫૭૦ વૃક્ષો કાપવાનો પ્રસ્તાવ છે. રાજ્ય વન વિભાગના જણાવ્યા મુજબ આ વિસ્તારમાંથી પણ હાથીઓની અવરજવર થાય છે, જોકે ત્યાં કોઈ સત્તાવાર હાથી કોરિડોર ઉપલબ્ધ નથી.
ઓડિશાની અલકનંદા કોલ માઇન્સ અને આદિવાસી સમુદાયો પર સંભવિત અસર
આ તમામ યોજનાઓમાં સૌથી વધુ વિનાશક અને વ્યાપક અસર ઓડિશાની અલકનંદા કોલ માઇન્સ યોજનાથી થવાની પૂરી આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે, કેમ કે આ યોજના હેઠળ ૩.૩૦ લાખથી વધુ વૃક્ષોની કપાત થવાની સંભાવના છે. પર્યાવરણ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે અલકનંદા કોલ બ્લોક જેવી મોટી યોજનાઓ માત્ર વન વિસ્તારને જ નષ્ટ નહીં કરે પરંતુ સ્થાનિક ગામો અને વન પર નિર્ભર રહેતા આદિવાસી સમુદાયોના વિસ્થાપનનું મોટું કારણ પણ બનશે. પર્યાવરણ મંત્રાલયમાં સેવા આપી ચૂકેલા નિવૃત્ત ભારતીય વન સેવા (IFS) અધિકારી પ્રકૃતિ શ્રીવાસ્તવના હવાલાથી અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે જેમ ઓડિશાની સિજીમાલી બોક્સાઇટ ખનન યોજનામાં આદિવાસીઓના અધિકારોનું ઉલ્લંઘન થયું હતું, તેવી જ રીતે આ યોજના પણ આદિવાસી ક્ષેત્રમાં હોવાથી વનો અને સ્થાનિક જનજીવન પર વિપરીત અસર કરશે.
ટાટા સ્ટીલની ગંધાલપાડા લોખંડ અયસ્ક યોજના અને કડક શરતો
આ ત્રણ મુખ્ય કોલસા યોજનાઓ ઉપરાંત પર્યાવરણ સમિતિએ ઓડિશામાં ટાટા સ્ટીલની ગંધાલપાડા લોખંડ અયસ્ક યોજનાને પણ મંજૂરી આપી છે, જેના અંતર્ગત કેઓંઝર જિલ્લામાં ૨૧૬.૮૭૫ હેક્ટર જમીન લીઝ પર આપવામાં આવી છે. જોકે, આ મંજૂરી આપતી વખતે ઓડિશા સરકારને અત્યંત સ્પષ્ટપણે એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે કહેવામાં આવ્યું છે કે કંપની વન સંરક્ષણ અધિનિયમ હેઠળ અગાઉથી મળતી પૂર્વ મંજૂરી વિના પ્રસ્તાવિત લીઝ વિસ્તારમાં જમીનનું ડાયવર્ઝન કે કોઈપણ પ્રકારનું ખનન કાર્ય શરૂ ન કરે. સરકાર દ્વારા નિયમોનું પાલન કરાવવા માટે કડક દેખરેખ રાખવામાં આવશે જેથી ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ અટકાવી શકાય.
હસદેવ અરણ્યના જંગલો અને વૃક્ષોના પ્રત્યારોપણની નીતિ
ઉલ્લેખનીય છે કે આ અગાઉ ગયા જૂન મહિનામાં જ છત્તીસગઢના પ્રખ્યાત હસદેવ અરણ્યના જંગલોમાં આવેલા કેતે એક્સટેન્શન ઇન્ટિગ્રેટેડ કોલસા બ્લોકમાં ખનન માટે કેન્દ્ર સરકારના પર્યાવરણ મંત્રાલય દ્વારા પર્યાવરણીય મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. સત્તાવાર દસ્તાવેજાત્મક માહિતી અનુસાર, આ વિવાદાસ્પદ યોજના માટે ૧,૭૪૨.૬ હેક્ટર વન જમીનનું ડાયવર્ઝન કરવામાં આવશે અને ૪.૪૮ લાખ વૃક્ષો કાપવાનો પ્રસ્તાવ છે. જોકે, કોલસાની વાસ્તવિક જરૂરિયાત મુજબ આ કામ તબક્કાવાર કરવામાં આવશે. પ્રથમ પાંચ વર્ષમાં અંદાજે ૯૮,૦૦૦ વૃક્ષો અને છઠ્ઠાથી દસમા વર્ષ દરમિયાન અંદાજે ૬૦,૦૦૦ વૃક્ષો કાપવામાં આવશે. આ સાથે જ રાજ્ય સરકારને ૬૦ સેન્ટીમીટરથી ઓછી ઘેરાઈ ધરાવતા ૬૭,૪૧૪ વૃક્ષોનું અન્યત્ર પ્રત્યારોપણ કરવા તથા બાકીના વૃક્ષોની કપાત પણ તબક્કાવાર રીતે પાર પાડવાની કડક સૂચનાઓ આપવામાં આવી છે.
આ પણ વાંચો:
