Gujarat Politics: નરેન્દ્ર મોદીએ 7 ઓક્ટોબર 2001માં ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી તરીકે શપથ લીધા હતા. જેના 23 વર્ષ પૂર્ણ થયા છે. જો કે તેમણે આપેલા ગુજરાતને વચનો હજુ પણ અધૂરા છે. તેમના નેતૃત્વ હેઠળ ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)એ 2002ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ‘સંકલ્પપત્ર’ તરીકે ઓળખાતો ચૂંટણી ઢંઢેરો જાહેર કર્યો હતો. આ ઢંઢેરામાં ગુજરાતને 21મી સદીના વિકાસના પાયા પર મજબૂત બનાવવાના અનેક વચનો આપવામાં આવ્યા હતા, જેમાં ભ્રષ્ટાચારનું નિવારણ, રોજગારી, શિક્ષણ અને કૃષિમાં ક્રાંતિ, ગરીબીમુક્તિ, સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટનું સમયબદ્ધ પૂર્ણતા, રમતગમત અને આદિવાસી વિકાસ જેવા મુદ્દાઓનો સમાવેશ થતો હતો.
23 વર્ષ પછી 2025માં આ વચનોની પરીપૂર્તિની સ્થિતિ વિશે વિવાદાસ્પદ ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે. કેટલાક વિરોધીઓ આને ‘અપૂર્ણ વચનો’ તરીકે જુએ છે, જ્યારે સરકારી આંકડા અને અહેવાલોમાં વિકાસના સકારાત્મક પરિણામો દર્શાવવામાં આવે છે. આ લેખમાં 2002ના ઢંઢેરાના મુખ્ય વચનોની આધારે 2025ની વર્તમાન સ્થિતિનું વિગતવાર વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં સરકારી ડેટા, વિરોધી આરોપો અને તટસ્થ સ્ત્રોતોના આધારે સંતુલિત દૃષ્ટિકોણ અપનાવવામાં આવ્યો છે.
ભ્રષ્ટાચારનું નિવારણ અને લોકાયુક્તની નિયુક્તિ
2002ના ઢંઢેરામાં ભ્રષ્ટાચારને દૂર કરવા અને વહીવટને પારદર્શક બનાવવાનું વચન હતું, પરંતુ તેમાં ભ્રષ્ટાચાર વિશે કોઈ સ્પષ્ટ વચન નહોતું. વિરોધીઓના આરોપ મુજબ, મોદીના મુખ્યમંત્રી કાળમાં લોકાયુક્તની નિયુક્તિ 10 વર્ષ સુધી થઈ નહીં, અને ભ્રષ્ટાચારના કેસોમાં વધારો થયો. 2025માં, ટ્રાન્સપરન્સી ઇન્ટરનેશનલના કરપ્શન પર્સેપ્શન ઇન્ડેક્સ (સીપીઆઇ)માં ભારત 96મા ક્રમે છે, અને ગુજરાતમાં ભ્રષ્ટાચારના કેસોમાં ત્રીજા ક્રમનું સ્થાન છે (2019ના એનઆઇટી આયોગના આંકડા મુજબ). તાજેતરમાં, ગુજરાતમાં ભ્રષ્ટાચાર વિરુદ્ધ વિરોધ પ્રદર્શનો થયા છે, જેમાં લોકોને પાણીની સમસ્યા અને અધિકારીઓ પર આરોપ છે. જોકે, સરકારના દાવા મુજબ, ભ્રષ્ટાચારમાં ઘટાડો થયો છે અને ડિજિટલ વહીવટથી પારદર્શિતા વધી છે. 2021થી 2025 સુધીના ‘સ્વાગત ઓનલાઇન’માં 2.40 લાખ ફરિયાદો આવી, જેમાંથી મોટા ભાગનો નિકાલ થયો છે.
ગરીબીમુક્તિ અને આર્થિક વિકાસ
ઢંઢેરામાં ગરીબીની રેખા નીચેના લોકોને મુક્ત કરવાનું વચન હતું. વિરોધીઓ કહે છે કે 2025માં ગુજરાતમાં 33% ગરીબી છે, અને 3.65 કરોડ લોકો મફત અનાજ પર નિર્ભર છે. પરંતુ રાષ્ટ્રીય મલ્ટીડાઇમેન્શનલ પોવર્ટી ઇન્ડેક્સ મુજબ, ગુજરાતમાં 11.66% વસ્તી મલ્ટીડાઇમેન્શનલી ગરીબ છે, જે રાજસ્થાન અને પશ્ચિમ બંગાળ જેવા રાજ્યો સમાન છે. વર્લ્ડ બેંકના અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં ગરીબી 2011-12માં 16.2%થી 2022-23માં 2.3% થઈ છે. ગુજરાતમાં 1.02 કરોડ લોકો ગરીબીની રેખા નીચે છે (2024ના આંકડા). ‘સ્વશક્તિ પરિવાર યોજના’ અને ‘ગ્રામ ત્યાં જ રોજી’ જેવા વચનો પર વિરોધીઓ કહે છે કે ગામડાં ખાલી થઈ રહ્યા છે, અને શહેરી વસ્તી 43%થી 51% થઈ છે. જોકે, ગુજરાતનો બેરોજગારી દર દેશમાં સૌથી ઓછો છે – 2.9% (2023-24માં), અને 2025માં તે 1.7% જેટલો નીચો છે.
સરદાર સરોવર અને સિંચાઈ પ્રોજેક્ટ
સરદાર સરોવર બંધને 2010 સુધી પૂર્ણ કરવાનું વચન હતું, પરંતુ વિરોધીઓ કહે છે કે 2022માં પણ અધૂરો છે અને નર્મદા નહેરોમાં 5,724 કિમી કામ બાકી છે. વાસ્તવમાં, બંધ 2017થી પૂર્ણ છે અને 138.68 મીટરની સંપૂર્ણ ક્ષમતા પર પહોંચ્યો છે (2025માં છઠ્ઠી વખત). નર્મદા મુખ્ય નહેર 458 કિમી સુધી પૂર્ણ છે અને પાણી રાજસ્થાન સુધી પહોંચે છે. જોકે, કુલ 69,800 કિમી નહેરોમાંથી 5,900 કિમી અધૂરા છે (2025ના આંકડા). વોટર સ્પોર્ટ્સ અને પ્રવાસન સેન્ટર્સ જેવા વચનો પર કોઈ મોટા વિકાસ નથી, પરંતુ સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટીએ પ્રવાસનને વેગ આપ્યો છે. આદિવાસીઓ પર અત્યાચારના આરોપો છે, અને 84,580 આદિવાસીઓને જમીનના હક્ક અપાયા નથી.
શિક્ષણ અને આંગણવાડી વિકાસ
શિક્ષણમાં ક્રાંતિનું વચન હતું, પરંતુ વિરોધીઓ કહે છે કે ખાનગી શાળાઓમાં ફી વધી છે, જેમ કે અમદાવાદની આલ્ફા ઇન્ટરનેશનલ સ્કૂલમાં ધોરણ 1-3 માટે રૂ. 1.40 લાખ. 2025માં, ખાનગી શાળાઓમાં ફી રેગ્યુલેશન છે, અને ફી રેગ્યુલેટરી કમિટીએ 6 શાળાઓને દંડ કર્યો છે. આંગણવાડીમાં દરેક ગામમાં મકાનનું વચન હતું, પરંતુ 2025માં 10,000 આંગણવાડી પાસે મકાન નથી, અને 713 કેન્દ્રોમાં યોગ્ય ઇમારત નથી. જોકે, 607 નવા આંગણવાડી-નંદઘરનું નિર્માણ શરૂ થયું છે. કુપોષણમાં 39% બાળકો સ્ટન્ટેડ છે (NFHS-5 મુજબ), જે 53.6%થી ઘટીને 40.8% થયું છે.
રમતગમત, ખાદી અને અન્ય વિકાસ
રમતગમતમાં ઉદ્યોગોને ‘દત્તક’ લેવાનું અને રમતવીરોને નોકરી આપવાનું વચન હતું. 2010થી 2025 સુધી ગુજરાત સરકારે કોઈ નોકરી આપી નથી, જ્યારે કેન્દ્રે 50ને આપી છે. ખાદી ઉદ્યોગને વેગ આપવાનું વચન હતું, પરંતુ વિરોધીઓ કહે છે કે તે બંધ થઈ ગયો છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરે ખાદીનું ટર્નઓવર 2014થી રૂ. 1.70 લાખ કરોડ થયું છે, અને ગુજરાતમાં પણ વૃદ્ધિ છે. શહેરી વિકાસમાં ઝૂંપડપટ્ટીઓને પાકા ઘરો આપવાનું વચન હતું, પરંતુ 2025માં 25,000 ઝૂંપડા તોડાયા છે. જોકે, પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના હેઠળ રીડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ્સ ચાલુ છે. વીજળીમાં ખેડૂતોને 14 કલાક વીજ આપવાનું વચન હતું, પરંતુ વિરોધીઓ કહે છે કે 8 કલાક પણ મળતી નથી. સરકારના દાવા મુજબ, 97% ગામોમાં દિવસે વીજ મળે છે, અને ‘કિસાન સૂર્યોદય યોજના’ હેઠળ પ્રગતિ થઈ છે.
સાંસ્કૃતિક અને સુરક્ષા વચનો
સાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રવાદ હેઠળ કતલખાના બંધ કરવાનું વચન હતું, પરંતુ વિરોધીઓ કહે છે કે વર્ષે 75,000 પશુઓની કતલ થાય છે. આતંકવાદ વિરોધી અભિયાન અને સરહદી વિસ્તારોમાં તાલીમના વચનો પર કોઈ મોટા અમલના અહેવાલ નથી. અલ્પસંખ્યક કલ્યાણમાં શાંતિ અને વિકાસની તકો આપવાનું વચન હતું, જેમાં પ્રગતિ થઈ છે પરંતુ વિવાદો રહ્યા છે.
રોજગારીના વચનો અને વાસ્તવિકતા
2002ના ઢંઢેરામાં રોજગારીના મુદ્દે ઘણા મહત્વાકાંક્ષી વચનો હતા, જેમાં ‘સ્વશક્તિ પરિવાર યોજના’ હેઠળ 33 લાખ ગરીબીની રેખા નીચેના પરિવારોમાંથી એકને રોજગારી, ‘ગ્રામ ત્યાં જ રોજી’ નીતિ, ‘ગ્રામમિત્ર યોજના’ દ્વારા ગામદીઠ પાંચ યુવાનોને પર્યાવરણ અને વોટરશેડ કામોમાં રોજગારી, અને ‘ગ્લોબલ એજ્યુકેશન એન્ડ એમ્પ્લોયમેન્ટ બોર્ડ’ની સ્થાપના દ્વારા યુવાનોને વિદેશમાં લેભાગુ દલાલોના હાથે ન ફસાવાનું આયોજન સામેલ હતું. આ ઉપરાંત, ખાદી અને હસ્તકલા ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપીને વણકરોને રોજગારી આપવાનું અને રમતવીરોને અગ્રિમતાના ધોરણે નોકરીઓ આપવાનું વચન હતું.
2021માં ગુજરાતમાં 4,12,985 બેરોજગારો નોંધાયેલા હતા, અને બે વર્ષમાં માત્ર 1,777 બેરોજગારોને સરકારી નોકરી મળી. ‘સ્વશક્તિ પરિવાર યોજના’ હેઠળ 1.5 લાખ ‘સેલ્ફ હેલ્પ ગ્રૂપ્સ’ની રચનાનું વચન હતું, પરંતુ આવા કોઈ નોંધપાત્ર જૂથો રચાયા નથી. ‘ગ્રામ ત્યાં જ રોજી’ નીતિ નિષ્ફળ ગઈ, કારણ કે ગામડાં ખાલી થઈ રહ્યા છે, અને શહેરી વસ્તી 43%થી વધીને 51% થઈ છે. ‘ગ્રામમિત્ર યોજના’ હેઠળ ગામદીઠ યુવાનોને રોજગારી આપવાનું કોઈ નોંધપાત્ર અમલ થયું નથી. ખાદી ઉદ્યોગ લગભગ બંધ થઈ ગયો છે, અને શુદ્ધ ખાદીનું ઉત્પાદન ઘટ્યું છે. 2002માં 95,000 લોકો બેરોજગાર હતા, અને આજે ખાદી વણકરોની સ્થિતિ ખરાબ છે. રમતવીરોને નોકરી આપવાનું વચન પૂરું થયું નથી; 2010થી 2025 સુધી ગુજરાત સરકારે કોઈ રમતવીરોને નોકરી આપી નથી, જ્યારે કેન્દ્ર સરકારે 50 ખેલાડીઓને નોકરી આપી.
કાળા નાણાં પાછા લાવવાનું વચન ઠાલું
2002ના ઢંડેરામાં કાળું ધન વિશે સ્પષ્ટ વચન નહોતું, પરંતુ ભ્રષ્ટાચાર નિવારણ અને પારદર્શી વહીવટના વચનો હેઠળ તેને જોડી શકાય. મોદીએ 2001-2014 દરમિયાન ગુજરાતમાં ભ્રષ્ટાચાર વિરુદ્ધ કડક કાર્યવાહીની વાત કરી હતી, અને 2014ની લોકસભા ચૂંટણીમાં તેને રાષ્ટ્રીય સ્તરે લઈ જઈને ‘કાળું ધન પાછું લાવીશું, દરેક ખાતામાં 15 લાખ જમા કરીશું’ જેવા વચનો આપ્યા. આ વચનોમાં વિદેશી બેંકોમાંથી કાળું ધન પાછું લાવવા માટે ટાસ્ક ફોર્સ બનાવવાની અને વિદેશી સરકારો સાથે માહિતી વહેંચણીની વાત હતી.
આમ, 2002ના ઢંઢેરાના કેટલાક વચનો જેમ કે સરદાર સરોવર અને વીજળીમાં પ્રગતિ થઈ છે, જ્યારે કુપોષણ, નહેરો અને ભ્રષ્ટાચારમાં પડકારો છે. ગુજરાતના વિકાસને ‘વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, પરંતુ વિરોધીઓ તેને ‘અપૂર્ણ મોડલ’ કહે છે.
જુઓ આ જ મુદ્દે વીડિયો
આ પણ વાંચો:
BJP Manifesto: ભાજપે વર્ષ 2002માં રજૂ કરેલો ચૂંટણી ઢંઢેરો અને 2025ની વાસ્તવિક સ્થિતિ
UP: મુસ્લિમ છોકરીઓની સેના બનાવીને મોહમ્મદ રઝા શું કરવા માંગતો હતો?
Surat: બળાત્કારી આસારામની હોસ્પિટલમાં પૂજા-આરતી, લોકોએ કર્યો ભારે વિરોધ
