Gujarat Semiconductor Industry Water Crisis: વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી ફરી એકવાર ગુજરાતની મુલાકાતે આવી રહ્યા છે, અને આ મુલાકાતનું મુખ્ય કેન્દ્રબિંદુ સાણંદમાં સ્થિત નવી માઈક્રોચીપ (સેમીકન્ડક્ટર) ફેક્ટરીનું ઉદ્ઘાટન છે. વડાપ્રધાનની ગુજરાત મુલાકાતો હવે એક રૂટિન જેવી બની ગઈ છે, જ્યાં દર અઠવાડીએ તેઓ કોઈને કોઈ પ્રોજેક્ટનું ઉદ્ઘાટન કે લોકાર્પણ કરવા માટે આવે છે. જોકે, આ પ્રોજેક્ટ્સની પાછળ રહેલા આર્થિક વિકાસના દાવાઓ વચ્ચે એક ગંભીર સવાલ ઉભો થયો છે: શું આ ઉદ્યોગો ગુજરાતની જળ સુરક્ષા માટે મોટો ખતરો બની રહ્યા છે? સાણંદ અને ધોલેરા જેવા વિસ્તારોમાં સ્થાપિત થઈ રહેલા સેમીકન્ડક્ટર પ્લાન્ટ્સ પાછળ પાણીનો જે આંધળો વપરાશ થઈ રહ્યો છે, તે આવનારા સમયમાં રાજ્યના પીવાના પાણીના સ્ત્રોતો પર મોટું દબાણ લાવી શકે છે. સરકાર વિકાસ અને જીડીપીમાં વૃદ્ધિના સપના બતાવી રહી છે, પરંતુ જમીની હકીકત કંઈક અલગ જ ઈશારો કરી રહી છે.
ચીપ મેન્યુફેક્ચરિંગ અને પાણીનો અસીમ વપરાશ
સેમીકન્ડક્ટર ઉદ્યોગમાં પાણીનો વપરાશ કોઈપણ સામાન્ય ઉદ્યોગ કરતા અનેકગણો વધારે હોય છે. એક રિપોર્ટ મુજબ, માત્ર એક નાનકડી માઈક્રોચીપ બનાવવા માટે અંદાજે ૧૦૦ થી ૧૪૦ લીટર પાણીની જરૂર પડે છે. આ પાણી સામાન્ય નથી હોતું, તેને ‘અલ્ટ્રા પ્યોર વોટર’ (Ultra-Pure Water) કહેવામાં આવે છે, જે નળના પાણી કરતા ૧૦૦૦ ગણું શુદ્ધ હોવું જોઈએ. આ શુદ્ધતા મેળવવા માટે હજારો લીટર પાણીને પ્રોસેસ કરવું પડે છે. સેમીકન્ડક્ટર ફેક્ટરીમાં ઉત્પાદન દરમિયાન માઈક્રો-કણો કે ધૂળનો નાનો અંશ પણ ચિપને નકામી બનાવી શકે છે, તેથી તેને વારંવાર સાફ કરવા માટે સતત પાણીનો વપરાશ કરવામાં આવે છે. એક મધ્યમ કદની સેમીકન્ડક્ટર ફેક્ટરી દરરોજ ૧.૫ કરોડથી ૩.૫ કરોડ લીટર પાણી પી જાય છે. જો ગુજરાતમાં સ્થાપિત થઈ રહેલી સાત ફેક્ટરીઓની વાત કરીએ, તો આ ઉદ્યોગો એકલા જ અમદાવાદ અને સુરત જેવા મોટા શહેરોને પૂરું પાડવામાં આવતા પાણીના જથ્થાની બરાબરી કરી રહ્યા છે.
પાણીની અછત વચ્ચે ઉદ્યોગોને પ્રાધાન્ય
ગુજરાત, ખાસ કરીને ધોલેરા અને સાણંદ જેવા વિસ્તારો, પહેલેથી જ પાણીની તંગીનો સામનો કરી રહ્યા છે. જે નર્મદા કેનાલનું પાણી ખેતી અને પીવા માટે વપરાતું હતું, તેનો મોટો હિસ્સો હવે આ ઉદ્યોગો તરફ ડાયવર્ટ કરવામાં આવી રહ્યો છે. ૨૦૩૦ સુધીમાં જ્યારે આ તમામ ફેક્ટરીઓ સંપૂર્ણ ક્ષમતા સાથે કામ કરવાનું શરૂ કરશે, ત્યારે ગુજરાતના ૧૭ મહાનગરોની ૫૦ ટકા વસ્તીને જે પાણી મળે છે, તેટલું જ પાણી માત્ર આ ફેક્ટરીઓ વાપરી નાખશે. સરકાર એક તરફ લોકોને શુદ્ધ પીવાનું પાણી આપવામાં સંઘર્ષ કરી રહી છે, ત્યારે બીજી તરફ ઉદ્યોગોને પાણીના અવિરત જથ્થા આપવા માટે કટિબદ્ધ દેખાય છે. શું આ વિકાસ માનવ જરૂરિયાતોને ભોગે હોવો જોઈએ? આ એક એવો પ્રશ્ન છે જેનો જવાબ સરકાર પાસે પણ સ્પષ્ટ નથી.
આર્થિક સહાય અને વિદેશી ભાગીદારીનું ગણિત
આ ફેક્ટરીઓને સરકાર દ્વારા કરવામાં આવતી આર્થિક મદદ પણ ચર્ચાનો વિષય છે. ભારત સરકાર અને ગુજરાત સરકાર મળીને આ ઉદ્યોગોમાં રોકાણના ૭૦ ટકા સુધીની સહાય આપી રહી છે. જો કોઈ કંપની ૧૦૦૦ કરોડનું રોકાણ કરે, તો સરકારો અંદાજે ૭૦૦ કરોડ રૂપિયા જેવી માતબર રકમ સીધી કે આડકતરી સહાય તરીકે આપે છે. સ્ટેમ્પ ડ્યુટીમાં રાહત, વીજળીમાં સબસિડી અને જમીન ફાળવણી જેવા લાભો તો અલગ છે. નોંધપાત્ર વાત એ છે કે, આ સાતેય ફેક્ટરીઓ વિદેશી ટેકનોલોજી ધરાવતી કંપનીઓની ભાગીદારીમાં છે. ગુજરાત કે ભારતની સ્વદેશી ટેકનોલોજી અહીં ક્યાંય દેખાતી નથી; માત્ર વિદેશી કંપનીઓ ઉત્પાદન કરી રહી છે અને નફો કમાઈ રહી છે.
સ્કિલ્ડ મેનપાવરનો અભાવ અને રોજગારીના દાવા
સરકારનો દાવો છે કે આ ફેક્ટરીઓ ૫૦ હજાર જેટલા યુવાનોને રોજગારી આપશે. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે આ પ્રકારના હાઈ-ટેક ઉદ્યોગો માટે જરૂરી કુશળતા ધરાવતા યુવાનો ગુજરાતમાં અત્યારે પૂરતી સંખ્યામાં ઉપલબ્ધ નથી. એવા સંજોગોમાં બહારના રાજ્યો કે વિદેશથી જ નિષ્ણાતો લાવવા પડશે. સ્થાનિક સ્તરે જે રોજગારી મળશે તે મોટાભાગે લો-સ્કીલની હશે, જેનાથી સ્થાનિક યુવાનોની આકાંક્ષાઓ પૂરી થશે કે કેમ તે મોટો પ્રશ્ન છે. મહિલા સશક્તિકરણની વાત કરતી વખતે પણ આ ઉદ્યોગો કેટલા ટકા મહિલાઓને હાઈ-ટેક પોસ્ટ પર રોજગારી આપશે, તે જોવું બાકી રહ્યું.
પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ અને કાયમી ખતરો
માઈક્રોચીપ બનાવવા માટે માત્ર પાણી જ નહીં, પરંતુ અનેક પ્રકારના કેમિકલ્સ અને દુર્લભ ધાતુઓનો પણ ઉપયોગ થાય છે. ચીન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશોમાં આ ઉદ્યોગોને કારણે ભૂગર્ભ જળ અને આસપાસની જળ પ્રણાલીઓ પ્રદૂષિત થવાના કિસ્સા નોંધાયા છે. ગુજરાતમાં આ પ્લાન્ટ્સ શરૂ થવાથી કેમિકલ યુક્ત પાણીનો નિકાલ કેવી રીતે કરવામાં આવશે અને તે પર્યાવરણને કેટલું નુકસાન પહોંચાડશે, તેનો કોઈ સ્પષ્ટ રોડમેપ જનતા સામે મુકવામાં આવ્યો નથી. જો પાણીને રીસાયકલ કરીને ફરીથી ઉપયોગમાં લેવાની વ્યવસ્થા તાત્કાલિક કરવામાં નહીં આવે, તો ગુજરાતની આ આવનારી ‘સેમીકન્ડક્ટર ક્રાંતિ’ કુદરતી આપત્તિમાં ફેરવાઈ શકે છે.
વડાપ્રધાનની મુલાકાત અને રાજકીય વચનો
વડાપ્રધાન મોદી વિકાસની વાતો કરે છે અને તેમાં કોઈ બેમત નથી કે સેમીકન્ડક્ટર ક્ષેત્રે ગુજરાત દેશનું હબ બની રહ્યું છે. જીડીપીમાં વધારો થશે, ટેકનોલોજી આવશે, અને વિશ્વના નકશા પર ગુજરાતનું નામ ચમકશે, તે સારી બાબત છે. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે શું આ વિકાસની કિંમત ગુજરાતના આગામી દાયકાઓના જળ સંસાધનોના ભોગે ચૂકવવી યોગ્ય છે? શું એ શક્ય નથી કે સરકાર આ ફેક્ટરીઓ પર પાણી રિસાયકલ કરવાની સખત શરતો મૂકે? આજની તારીખે, જ્યારે પીવાના પાણી માટે ગામડાઓ વલખા મારી રહ્યા છે, ત્યારે ઉદ્યોગોને પાણીની અછતવાળા વિસ્તારોમાં સ્થાપિત કરવા એ દૂરદર્શિતા છે કે માત્ર રાજકીય સ્ટંટ?
સંતુલિત વિકાસની જરૂરિયાત
ગુજરાતને ચોક્કસપણે વિકાસ જોઈએ છે, પરંતુ તે ટકાઉ (sustainable) હોવો જોઈએ. વિકાસ એટલે માત્ર ઈમારતો અને ફેક્ટરીઓ નહીં, પરંતુ લોકોની પાયાની જરૂરિયાતોનું જતન પણ છે. જો આપણે આજે જ આ પાણીના વપરાશ અને પ્રદૂષણ પર લગામ નહીં લગાવીએ, તો આવનારી પેઢીઓ આપણને માફ નહીં કરે. વડાપ્રધાનની મુલાકાતો અને ભાષણો આકર્ષક લાગે છે, પરંતુ ગુજરાતની જનતાને જરૂર છે એવા ઠોસ પગલાંઓની, જે ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહિત કરે પણ પર્યાવરણ અને જળ સુરક્ષા સાથે સમાધાન ન કરે. સાણંદ અને ધોલેરાના આ પ્રોજેક્ટ્સ ગુજરાત માટે આશીર્વાદ બને કે અભિશાપ, તે તો સમય જ કહેશે, પણ હાલના સંકેતો ચેતવણી આપી રહ્યા છે.
આ પણ વાંચો:
