Live In Relationship Law India: એક કપલ વર્ષો સુધી સાથે રહે, સુખ-દુઃખ વહેંચે, આર્થિક બોજ ઉપાડે અને બાળકોની જવાબદારી પણ નિભાવે, છતાં સંબંધ તૂટે ત્યારે આપણી કાનૂની વ્યવસ્થા લાચાર બની જાય છે. બ્રિટિશ કાળના જૂના પુરાણા કાયદાઓ પકડીને બેઠેલી સરકારો એ નક્કી જ નથી કરી શકી કે કાયદાની નજરમાં આ સંબંધ આખરે હતો શું? વિધિ વગરના લગ્ન, બે પુખ્તો વચ્ચેનો ખાનગી કરાર કે માત્ર એક નકામો ભાવનાત્મક સંબંધ? આ સરકારી અનિશ્ચિતતાને કારણે હવે ભરણપોષણ, ઘરેલું હિંસા અને દુષ્કર્મ જેવા ગંભીર કેસોથી અદાલતો ઉભરાઈ રહી છે, કારણ કે શાસકો સમાજના બદલાવને સમજવામાં સદંતર નિષ્ફળ રહ્યા છે.
કાયદાકીય કદમ
ભારતીય સમાજ, ખાસ કરીને શહેરી યુવા વર્ગ, રૂઢિચુસ્ત સરકારી માળખા કરતાં ઘણો આગળ નીકળી ગયો છે. આર્થિક સ્વતંત્રતા અને મોડા લગ્નોના કારણે લિવ-ઇન સંબંધો વાસ્તવિકતા બની ચૂક્યા છે. કાનૂની રીતે ‘લતા સિંહ વિરૂદ્ધ ઉત્તર પ્રદેશ’ (૨૦૦૬) અને ‘એસ. ખુશ્બૂ વિરૂદ્ધ કન્નિયામ્મલ’ (૨૦૧૦) કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્વીકારવું પડ્યું કે પુખ્તોને લગ્ન વગર સાથે રહેવાનો બંધારણીય અધિકાર છે. અદાલતે સામાજિક નૈતિકતાના નામે લિવ-ઇનને ગુનો માનવાનો ઇનકાર કરી દીધો. સરકારે ભલે આને સ્વીકારવો પડ્યો, પણ સંબંધ તૂટ્યા પછીના અધિકારો અંગે કોઈ સ્પષ્ટ કાયદો ન બનાવીને જનતાને અટવાતી મૂકી દીધી છે.
સંબંધોની પ્રકૃતિ
લિવ-ઇન સંબંધો માટે અલગ કાયદો ન હોવાથી, અદાલતોએ જ વહીવટી તંત્રની આળસનો ભોગ બનેલા નાગરિકો માટે વચગાળાના રસ્તા શોધવા પડ્યા છે. ‘ડી. વેલુસામી વિરૂદ્ધ ડી. પચૈઅમ્મલ’ (૨૦૧૦) કેસમાં લાંબા સમયના સાથ અને સમાજમાં પતિ-પત્ની તરીકે ઓળખાવાને “લગ્ન જેવી પ્રકૃતિ” માનવામાં આવી. તેવી જ રીતે, ‘ચનમુનિયા’ (૨૦૧૧) કેસમાં કોર્ટે કહ્યું કે લગ્નનો પાકો પુરાવો ન હોવાના બહાને મહિલાને ભરણપોષણ આપવાનો ઇનકાર ન કરી શકાય. આ જ કારણે પીડિત મહિલાઓ ઘરેલું હિંસા અધિનિયમ ૨૦૦૫ અને BNSS ની કલમ ૧૪૪ હેઠળ હક્કો માંગવા મજબૂર બની છે.
ભાવનાત્મક દગો
જ્યારે લિવ-ઇન પાર્ટનર્સમાંથી કોઈ એક પહેલેથી પરિણિત હોય, ત્યારે કાયદાકીય ગૂંચવણો વધુ ઉગ્ર બને છે. પરિણિત મહિલા જો અન્ય પુરુષ સાથે રહે, તો ટેકનિકલ કારણોસર તેને લગ્ન જેવી સુરક્ષા મળતી નથી. બીજી તરફ, પરિણિત પુરુષ સાથે રહેતી અપરિણિત મહિલાને પણ ‘ઇન્દ્ર શર્મા’ (૨૦૧૩) કેસમાં સર્વોચ્ચ અદાલતે કાનૂની રક્ષણ આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. આ સરકારી ખાલીપો પુરુષો અને મહિલાઓ બંને માટે જોખમી સાબિત થઈ રહ્યો છે, જ્યાં પરસ્પર સંમતિથી બનેલા સંબંધો પાછળથી અદાલતોમાં કડવા ગુનાહિત મુકદ્દમાઓમાં ફેરવાઈ જાય છે.
રેપના કેસો
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અદાલતોએ સંબંધો તૂટવાને આપોઆપ દુષ્કર્મ (રેપ) ના કેસમાં બદલવાની સરકારી વકીલોની નીતિ પર રોક લગાવી છે. ન્યાયતંત્રે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે માત્ર સંમતિ મેળવવા માટે શરૂઆતથી આપેલું ખોટું વચન ગુનો બની શકે છે, પરંતુ દરેક અસફળ સંબંધ કે ભાવનાત્મક દગો એ રેપ નથી. આપણી ફોજદારી ન્યાય વ્યવસ્થાને તૂટેલા સંબંધોના નિકાલ માટે વાપરવામાં આવે છે, કારણ કે સરકાર પાસે સિવિલ વિવાદો ઉકેલવાનું કોઈ આધુનિક માળખું જ નથી.
વ્યભિચાર અને બેડરૂમ
વર્ષ ૨૦૧૮ માં ‘જોસેફ શાઇન’ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે વ્યભિચાર (Adultery) ને ગુનાની શ્રેણીમાંથી હટાવીને સરકારી તંત્રને નાગરિકોના બેડરૂમમાંથી બહાર ધકેલી દીધું હતું. રાજ્ય સત્તા માત્ર એટલા માટે કોઈ વ્યક્તિ પર કેસ ન ચલાવી શકે કે તેનો સંબંધ લગ્નની બહાર છે. જો કે, આ સરકારી મુક્તિ છતાં, ફેમિલી કોર્ટોમાં આજે પણ આ બાબતો છૂટાછેડા, બાળકોની કસ્ટડી અને માનસિક ક્રૂરતાના પુરાવા તરીકે રજૂ થાય છે. કાયદાએ પોલીસને ભલે દૂર કરી, પણ કૌટુંબિક અદાલતોની કનડગત યથાવત છે.
આંતરધાર્મિક જટિલતાઓ
જ્યારે લિવ-ઇન સંબંધો અલગ-અલગ ધર્મના પુખ્તો વચ્ચે હોય, ત્યારે શાસક પક્ષો અને પોલીસ તંત્ર રાજકીય ફાયદા માટે સક્રિય થઈ જાય છે. બંધારણીય અધિકાર હોવા છતાં, આવા આંતરધાર્મિક કપલ્સને જબરદસ્તી ધર્મ પરિવર્તન, અપહરણ અને યૌન શોષણના ખોટા સરકારી કેસોનો સામનો કરવો પડે છે. સત્તાધીશો વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાને દબાવવા માટે સામાજિક વિરોધને ગુનાહિત સ્વરૂપ આપે છે, જેનાથી ઉત્તરાધિકાર અને પર્સનલ લોની સમસ્યાઓ વધુ વણસે છે.
બાળકોના હકો
આ તમામ સરકારી વિવાદો વચ્ચે સૌથી વધુ ભોગ નિર્દોષ બાળકોએ બનવું પડે છે. ‘એસ.પી.એસ. બાલસુબ્રમણ્યમ’ (૧૯૯૨) અને ‘ધન્નૂલાલ’ (૨૦૧૫) કેસોમાં અદાલતોએ લાંબા સમયના લિવ-ઇનથી જન્મેલા બાળકોની કાયદેસરતા અને વારસાના અધિકારોને સુરક્ષિત રાખ્યા છે. માતા-પિતાના સંબંધોના કારણે બાળકોને સજા ન આપી શકાય તેવો માનવીય અભિગમ કોર્ટે અપનાવ્યો છે, પરંતુ પ્રોપર્ટી પરના હક્કો માટે હજુ પણ લાંબી કાનૂની લડાઈઓ લડવી પડે છે કારણ કે કાયદો મૌન છે.
ડિજિટલ પુરાવા
આજના આધુનિક સંબંધો હવે માત્ર ચાર દીવાલો વચ્ચે નથી રહેતા, પરંતુ વ્હોટ્સએપ ચેટ, હોટેલ બુકિંગ, સોશિયલ media સ્ક્રીનશોટ્સ અને બેંક ટ્રાન્ઝેક્શનના સ્વરૂપે ડિજિટલ રેકોર્ડ બની ચૂક્યા છે. જૂના જમાનાના કાયદાઓ આ ફોરેન્સિક તપાસના યુગમાં નકામા સાબિત થઈ રહ્યા છે. સાચો પડકાર એ છે કે સરકારી કાયદો દરેક ભાવનાત્મક વિખવાદને અનંત આર્થિક અને ગુનાહિત લડાઈમાં બદલ્યા વગર, નાગરિકોને જવાબદારીઓનું એક સંતુલિત અને આધુનિક માળખું ક્યારે પૂરું પાડશે.
આ પણ વાંચો:
West Bengal Politics: પશ્ચિમ બંગાળમાં સરકાર પણ ભાજપની અને વિપક્ષ પણ ભાજપનો – thegujaratreport.com
