Metasar dalit discrimination: ગુજરાતના સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના દસાડા તાલુકામાં આવેલા મેતાસર ગામમાં કૂવેથી પાણી ભરવા જેવી પાયાની બાબતમાં દલિત સમાજના લોકો સાથે ભેદભાવ અને આભડછેટ રાખવામાં આવતી હોવાની ચોંકાવનારી ઘટના સામે આવી છે. આ વિવાદ ત્યારે વધુ વકર્યો જ્યારે ઘટના સાથે જોડાયેલા કેટલાક વીડિયો સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થયા હતા. આ વીડિયોમાં મેતાસર ગામની કેટલીક સ્થાનિક મહિલાઓ દલિત સમાજના લોકોને ગામના જાહેર કૂવા પરથી પાણી ન ભરવા માટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહી રહી છે અને દબાણ કરી રહી હોવાનું દેખાય છે. પીડિત પક્ષનો એવો પણ આક્ષેપ છે કે આ માત્ર પાણી પૂરતો સીમિત મુદ્દો નથી, પરંતુ આખા ગામમાં તેમનો સામાજિક બહિષ્કાર પણ કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે, બીજી તરફ ગામના અન્ય વર્ગો અને કેટલાક સ્થાનિકોનું કહેવું છે કે ગામની અંદર આવી કોઈ આભડછેટ કે ભેદભાવ અસ્તિત્વ ધરાવતા નથી અને આ આખો મામલો ઉપજાવી કાઢેલો છે.
દિલીપભાઈ રાઠોડની એફઆઈઆર: બે મહિલાઓ સહિત છ લોકો સામે એટ્રોસિટી એક્ટ હેઠળ ગુનો નોંધાયો
આ સમગ્ર મામલે કાનૂની કાર્યવાહી હાથ ધરવામાં આવી છે અને દસાડા પોલીસ સ્ટેશનમાં એટ્રોસિટી એક્ટ હેઠળ સત્તાવાર ગુનો નોંધાયો છે. રાજકોટ ખાતે રહેતા અને મૂળ મેતાસર ગામના દલિત યુવાન દિલીપભાઈ ભીખાભાઈ રાઠોડની સત્તાવાર ફરિયાદ (FIR) મુજબ, જ્યારે તેઓ પોતાના વતન ગામે આવ્યા હતા, ત્યારે તેમના પરિવારના બહેન ગામના જાહેર કૂવા પાસે પાણી ભરવા માટે ગયાં હતાં. તે સમયે ગામના દેવુબહેન નારણભાઈ ભરવાડ, રૂકસાનબહેન ફકીર અને પ્રતાપભાઈ સોમાભાઈ વાઘેલા નામના શખ્સોએ તેમને કૂવામાંથી પાણી ભરવાની ચોખ્ખી ના પાડી દીધી હતી. એટલું જ નહીં, આરોપીઓએ તેમને જાતિ પ્રત્યે અપમાનિત કરી, ગરિમા હણાય તેવા અપમાનજનક શબ્દો બોલીને દુર્વ્યવહાર કર્યો હતો. ફરિયાદમાં એવો પણ આક્ષેપ કરાયો છે કે આરોપી કુકાભાઈ ભરવાડે દિલીપભાઈને જાતિસૂચક ગાળો આપીને ભવિષ્યમાં તેમના પગ ભાંગી નાખવાની ગંભીર ધમકી પણ આપી હતી.
દુકાનેથી કરિયાણું ન આપીને સામાજિક બહિષ્કાર કરાયાનો આક્ષેપ, કડક કલમો હેઠળ તપાસ શરૂ
દિલીપભાઈ રાઠોડની ફરિયાદમાં ગામની અંદર લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી આભડછેટનો પર્દાફાશ કરવામાં આવ્યો છે. એફઆઈઆર મુજબ, આરોપી ધરમશીભાઈ એમ. દલવાડી અને મનસુખભાઈ વીરજીભાઈ ઠાકોરે ફરિયાદી દિલીપભાઈને તેમની કરિયાણાની દુકાનેથી રોજબરોજનો સામાન આપવાની સાફ ના પાડી દીધી હતી અને તેમનો સંપૂર્ણ સામાજિક બહિષ્કાર કર્યો હોવાની વાત પણ સામેલ છે. આ ઘટનાથી દલિત સમાજમાં ભારે આક્રોશ ફેલાયો હતો અને પીડિત પરિવારે પુરાવા તરીકે વીડિયો ફૂટેજ પોલીસ સમક્ષ રજૂ કર્યા હતા. દસાડા પોલીસે આ મામલે બે મહિલાઓ સહિત કુલ ૬ લોકો સામે ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) ની કલમ ૩૫૧(૩), ૫૪ તેમજ અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ (અત્યાચાર નિવારણ) અધિનિયમની કલમ ૩(૨)(va), ૩(૧)(y), ૩(૧)(za)A, ૩(૧)(r), અને ૩(૧)(zc) હેઠળ ગુનો નોંધીને તપાસના ચક્રો ગતિમાન કર્યા છે.
સરપંચ પક્ષનો વળતો પ્રહાર: દલિત યુવાન દિલીપ રાઠોડ સામે ૧૦ લાખ રૂપિયાની ખંડણીની વળતી ફરિયાદ
આ વિવાદમાં એક નવો વળાંક ત્યારે આવ્યો જ્યારે સામા પક્ષે દલિત યુવાન દિલીપભાઈ રાઠોડ સામે પણ કાયદાકીય મોરચો ખોલી દીધો. મેતાસર ગામના મહિલા સરપંચ રવિનાબહેનના પતિ કિશનભાઈ ધનજીભાઈ મકવાણાએ પોલીસમાં દિલીપભાઈ વિરૂદ્ધ વળતી ફરિયાદ નોંધાવી છે. કિશનભાઈની એફઆઈઆરના આક્ષેપો મુજબ, દિલીપભાઈ રાઠોડે અગાઉ મેતાસર ગ્રામ પંચાયતમાં થયેલી વિકાસલક્ષી કામગીરીની માહિતી મેળવવા માટે આરટીઆઈ (RTI) હેઠળ અરજી કરી હતી. આ આરટીઆઈના બહાને દિલીપભાઈએ મહિલા સરપંચ અને તેમના પતિ પાસે ગેરકાયદેસર રીતે રૂ. ૧૦ લાખની મસમોટી ખંડણીની માંગણી કરી હતી. કિશનભાઈનો આરોપ છે કે દિલીપભાઈએ એવી ધમકી આપી હતી કે જો તેઓ આ પૈસા નહીં ચૂકવે, તો તેઓ ગામમાં દલિતોના સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ ઉભા કરશે, ગામમાં માનસિક તણાવ ફેલાવશે અને જાનથી મારી નાખશે. આમ, આ કેસમાં આભડછેટની સાથે ખંડણીના આક્ષેપો પણ ભળ્યા છે.
સ્થાનિક પીડિતોની આપવીતી: રિક્ષામાં બેસાડવાની ના પાડી, નોરતામાં દૂધ આપવાનું પણ બંધ કરાયું
આ મામલે ગામના સ્થાનિક દલિતોની મુલાકાત લેતા ચોંકાવનારી આપવીતી બહાર આવી છે. સ્થાનિક હમીરભાઈ બચુભાઈ રાઠોડે જણાવ્યું કે ગામના કરિયાણાના દુકાનદારોએ તેમને સામાન આપવાનું બંધ કરી દીધું હતું અને દુકાનદારો કહેતા હતા કે સરપંચ અને અન્ય ઉચ્ચ જાતિના લોકોએ તેમને સામાન ન આપવા માટે જોગણી માતાના સોગંદ ખવડાવ્યા છે. આ આભડછેટ લગભગ ૧૫ દિવસ સુધી ચાલી હતી, અને જ્યારે સુરેન્દ્રનગરથી પોલીસ આવી ત્યારે જ તેમને સામાન મળ્યો. અન્ય એક પીડિત મહિલા મીનાબહેન રાઠોડે રડતી આંખે જણાવ્યું કે, “અમને કૂવે પાણી ભરવા દેવાતું નથી. અમારે કલાકો સુધી અન્ય લોકો પાણી ભરી આપે તેની રાહ જોવી પડે છે. આજે હું દવાખાને જવા નીકળી તો ગામના રિક્ષાવાળાએ પણ અમને બેસાડવાની ના પાડી દીધી, જેથી મારે ટુકડે-ટુકડે બાઇક પર લિફ્ટ લઈને જવું પડ્યું. નોરતાના તહેવારમાં તો અમારું દૂધ પણ ૨૦ દિવસ સુધી બંધ કરી દેવાયું હતું કારણ કે તેઓ કહેતા કે દલિતોના અડકવાથી તેમના માતાજી અભડાઈ જાય છે.”
ગામના લોકો અને દુકાનદારોએ આક્ષેપો ફગાવ્યા: ‘આ આંતરિક વિવાદને સામાજિક રંગ અપાયો છે’
બીજી તરફ, ગામના બહુમતી લોકો અને વેપારીઓ આ તમામ આરોપોને પાયાવિહોણા ગણાવી રહ્યા છે. કૂવા પર પાણી ભરી રહેલા મહિલાઓ હેતલબહેન ઠાકોર અને અલ્પાબહેન ઠાકોરે જણાવ્યું કે કૂવા પર દરેક સમાજના લોકો સાથે મળીને પાણી ભરે છે અને અહીં કોઈ આભડછેટ નથી. ગામના દુકાનદાર દેવેન્દ્રકુમાર દલવાડીએ કહ્યું કે, “ગામમાં વાયરલ થઈ રહેલા વીડિયો ખોટા છે. દલિત સમાજના લોકો રોજ મારી દુકાને સામાન લેવા આવે છે અને અમે વસ્તુઓ આપવા બંધાયેલા છીએ, અમારી પર ખોટા આક્ષેપો થયા છે.” સરપંચના પતિ કિશનભાઈ મકવાણાએ દાવો કર્યો કે આ કોઈ સામાજિક આભડછેટનો મુદ્દો નથી, પરંતુ આરટીઆઈ બાબતે તેમની વચ્ચે થયેલા અંગત અને આંતરિક વિવાદને સામાજિક મુદ્દો બનાવીને રજૂ કરાયો છે, જેનું અગાઉ તેમના ઘરે સમાધાન પણ થઈ ગયું હતું. દસાડા સામાજિક ન્યાય સમિતિના ચેરમેન ત્રિકમભાઈ સોલંકીએ પણ આ ઘટનાને ઉપજાવી કાઢેલી વાર્તા ગણાવી છે. જોકે, વૃદ્ધ મહિલા રસુબહેન રબારીએ એવું સ્વીકાર્યું કે કૂવામાં માતાજીનો વાસ હોવાથી દલિતો સિવાયના લોકો ભરે છે, પણ જો તેઓ ભરે તો ભરવા દો, આપણે શું કરી શકીએ.
પોલીસ તંત્ર એક્શનમાં: ડીવાયએસપી પાર્થ પરમારે ઓડિયો-વીડિયો તપાસ માટે એફએસએલમાં મોકલ્યા
આ અત્યંત સંવેદનશીલ અને કાયદો-વ્યવસ્થાને પ્રભાવિત કરતા મામલે સુરેન્દ્રનગરના ડીવાયએસપી (DySP) પાર્થ પરમારે સત્તાવાર માહિતી આપતા જણાવ્યું છે કે, અનુસૂચિત જાતિના લોકોને ગામના જાહેર કૂવામાંથી પાણી ન ભરવા દેવા અને સ્થાનિક દુકાનોમાંથી સામાન ન આપીને સામાજિક બહિષ્કાર કરવા અંગેનો વીડિયો સોશિયલ મીડિયામાં વાયરલ થયો હતો. આ બાબતને ગંભીરતાથી લઈને પોલીસે ફરિયાદી દિલીપ રાઠોડની ફરિયાદના આધારે વીડિયોમાં સ્પષ્ટ દેખાતી તમામ છ વ્યક્તિઓ વિરુદ્ધ એટ્રોસિટી એક્ટ હેઠળ ગુનો નોંધી દીધો છે. પોલીસ હાલ ગામમાં વસતા દલિત સમાજના તમામ સભ્યોના રૂબરૂ નિવેદનો લેવાની પ્રક્રિયા ચલાવી રહી છે. સોશિયલ મીડિયા પર જે પણ ઓડિયો અને વીડિયો ફૂટેજ વાયરલ થયા છે, તેની સત્યતા તપાસવા માટે તેને ફોરેન્સિક સાયન્સ લેબોરેટરી (FSL) માં મોકલવામાં આવ્યા છે, જેથી દૂધનું દૂધ અને પાણીનું પાણી થઈ શકે.
સમાજને શર્મસાર કરતી આભડછેટ અને સામે પક્ષે ખંડણીના આ ગંભીર કિસ્સામાં એક જાગૃત પત્રકાર તરીકે તટસ્થ રહીને બંને પક્ષો અને તંત્ર સામે કેટલાક પ્રશ્નો ઉઠાવવા અનિવાર્ય છે: જો ગામના લોકો અને સામાજિક ન્યાય સમિતિના ચેરમેન એમ કહેતા હોય કે ગામમાં કોઈ ભેદભાવ નથી, તો પછી સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થયેલા વીડિયોમાં મહિલાઓ કયા આધારે દલિતોને જાહેર કૂવેથી પાણી ભરતા રોકી રહી છે? શું ડિજિટલ યુગમાં વાયરલ થયેલા પ્રત્યક્ષ પુરાવાઓ (વીડિયો) ને માત્ર ‘આંતરિક વિવાદ’ કહીને નકારી શકાય? પીડિત મહિલાઓએ આરોપ લગાવ્યો કે સુરેન્દ્રનગરથી પોલીસ આવી ત્યારે જ તેમને દુકાનેથી સામાન મળ્યો અને નોરતામાં ૨૦ દિવસ સુધી તેમનું દૂધ બંધ કરાયું હતું. જો આ વાત સાચી હોય, તો સ્થાનિક દસાડા પોલીસ તંત્ર અને ગ્રામ પંચાયત આટલા દિવસો સુધી શું કરી રહ્યા હતા? જ્યારે આભડછેટની ઘટના ચરમસીમાએ પહોંચી અને વીડિયો વાયરલ થયો, ત્યારે જ તંત્ર કેમ જાગ્યું? સરપંચ પક્ષનો આક્ષેપ છે કે દિલીપભાઈએ આરટીઆઈ (RTI) ના નામે રૂ. ૧૦ લાખની ખંડણી માંગી હતી અને અગાઉ ઘરે સમાધાન પણ થયું હતું. અહીં સવાલ એ થાય છે કે, જો કોઈ નાગરિક પંચાયતના ભ્રષ્ટાચારને ખુલ્લો કરવા આરટીઆઈ કરે, તો તેને દબાવવા માટે શું વારંવાર ‘ખંડણી’ કે ‘મારી નાખવાની ધમકી’ જેવા વળતા કેસો કરવાનો નવો ટ્રેન્ડ શરૂ થયો છે? આ ખંડણીના આક્ષેપ પાછળના નક્કર પુરાવા ક્યાં છે?
આ પણ વાંચો:
