Pakistan Houthi Conflict: યમનમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્ય સઉદી સમર્થિત સરકાર અને ઈરાન સમર્થિત હૂતી વિદ્રોહીઓ વચ્ચેનો સંઘર્ષ ફરી તીવ્ર બન્યો છે. આ વચ્ચે સઉદી અરેબિયાએ પાકિસ્તાન અને તુર્કી સાથેના મક્કા સંરક્ષણ કરારને સક્રિય કર્યો છે. આ નિર્ણયથી પાકિસ્તાન સામે એક જ સમયે સઉદી અરેબિયા સાથેની સંરક્ષણ પ્રતિબદ્ધતા અને ઈરાન સાથેના સંબંધો જાળવવાનો પડકાર ઊભો થયો છે.
હૂતી સંગઠનને સત્તાવાર રીતે અંસાર અલાહ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તે યમનના ઉત્તર-પશ્ચિમમાં આવેલા સાદા પ્રાંત સાથે જોડાયેલું છે. હૂતી સમુદાય શિયા ઇસ્લામની ઝૈદી શાખાને અનુસરે છે અને યમનની કુલ વસ્તીમાં તેનો હિસ્સો લગભગ એક તૃતીયાંશ છે. 1990ના દાયકામાં ઉત્તર અને દક્ષિણ યમનના એકીકરણ બાદ આ સંગઠનનો ઉદય થયો હતો. 2014માં હૂતીએ સના પર કબજો કર્યો અને ત્યારબાદ યમનમાં ગૃહયુદ્ધ વધુ ગંભીર બન્યું.
સઉદી અરેબિયા સાથે પાકિસ્તાનના જૂના સંરક્ષણ સંબંધો
પાકિસ્તાન સુન્ની બહુમતી ધરાવતો પરમાણુ શક્તિ સંપન્ન દેશ છે અને સઉદી અરેબિયા સાથે તેના લાંબા સમયથી વ્યૂહાત્મક અને સંરક્ષણ સંબંધો છે. પાકિસ્તાન સઉદી સશસ્ત્ર દળોને તાલીમ અને શસ્ત્ર સહાય આપતું મહત્વનું દેશ રહ્યું છે.
સઉદી અરેબિયા પાકિસ્તાન માટે આર્થિક રીતે પણ મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર છે. તાજેતરમાં રિયાદે પાકિસ્તાનને 8 અબજ ડોલરની નાણાકીય સહાય અને રોકાણ આપ્યું છે. પાકિસ્તાનની નબળી અર્થવ્યવસ્થાને ધ્યાનમાં રાખતાં આ સહયોગ ઇસ્લામાબાદ માટે નોંધપાત્ર છે.
1990માં ઇરાકે કુવૈત પર આક્રમણ કર્યા બાદ પાકિસ્તાને સઉદી અરેબિયાની સુરક્ષા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય દળમાં ભાગ લીધો હતો. પાકિસ્તાની સૈનિકોએ સઉદી અરેબિયામાં પવિત્ર સ્થળોની સુરક્ષામાં પણ ભૂમિકા ભજવી હતી.
પરંતુ 2015માં સ્થિતિ અલગ હતી. ત્યારે પાકિસ્તાની સંસદે યમનમાં હૂતી વિદ્રોહીઓ સામે સઉદી નેતૃત્વવાળા સૈન્ય ગઠબંધનમાં જોડાવાનો પ્રસ્તાવ નકારી કાઢ્યો હતો. પાકિસ્તાની સાંસદોએ યમન મુદ્દે તટસ્થ રહેવાની અને રાજદ્વારી ઉકેલમાં ભૂમિકા ભજવવાની તરફેણ કરી હતી.
આ વખતે પાકિસ્તાનની મૂંઝવણ કેમ વધી છે?
મક્કા સંરક્ષણ કરાર સક્રિય થયા બાદ પાકિસ્તાન પર સઉદી અરેબિયાની સુરક્ષા જરૂરિયાતોને પ્રતિસાદ આપવાનું દબાણ વધી શકે છે. પરંતુ સીધી રીતે હૂતી સામે યુદ્ધમાં ઉતરવાથી પાકિસ્તાનના અન્ય મોરચાઓ પણ મુશ્કેલ બની શકે છે.
હાલ પાકિસ્તાન ભારત સાથેના તણાવ, અફઘાનિસ્તાનની સરહદ પરની અથડામણો અને દેશમાં સશસ્ત્ર જૂથોના હુમલાઓનો સામનો કરી રહ્યું છે. ઇસ્લામાબાદના ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ પોલિસી સ્ટડીઝના નિવૃત્ત બ્રિગેડિયર તુગર્લ યામિને પણ પાકિસ્તાની સેનાના પહેલેથી રહેલા આંતરિક અને બાહ્ય દબાણ તરફ ધ્યાન દોર્યું છે.
તુર્કી માટે પણ આ નિર્ણય સરળ નહીં હોય. તેને નાટો સાથેની પોતાની જવાબદારીઓ ઉપરાંત સીરિયા સાથેની સરહદની સુરક્ષા પણ સંભાળવી પડે છે. તેથી સઉદી અરેબિયાની મદદ માટે બંને દેશો કેટલી સૈન્ય ક્ષમતા ફાળવી શકે તે મોટો પ્રશ્ન છે.
ઈરાન સાથેના સંબંધો બગડવાનું જોખમ
પાકિસ્તાનની સૌથી મોટી ભૂરાજકીય મુશ્કેલી ઈરાન સાથે જોડાયેલી છે. હૂતીને ઈરાનનું સમર્થન છે, જ્યારે પાકિસ્તાનને તેહરાન સાથે પોતાના સંબંધો જાળવવાના વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક કારણો છે.
પાકિસ્તાન ઊર્જા જરૂરિયાતો માટે એવા પુરવઠા અને માર્ગો પર પણ નિર્ભર છે, જે હોર્મુઝ જળમાર્ગ અને લાલ સમુદ્રની સુરક્ષા સાથે જોડાયેલા છે. હૂતી સામે સીધી સૈન્ય કાર્યવાહી પાકિસ્તાનને આર્થિક અને રાજદ્વારી જોખમમાં મૂકી શકે છે.
તેનો અર્થ આપમેળે પાકિસ્તાન અને ઈરાન વચ્ચે યુદ્ધ થશે એવો નથી, પરંતુ ઈસ્લામાબાદ માટે સઉદી અને ઈરાન વચ્ચે સંતુલન જાળવવું વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે. કિંગ્સ કોલેજ લંડનની સંરક્ષણ વિશ્લેષક આયશા સિદ્દીકાએ પણ ચેતવણી આપી છે કે પાકિસ્તાન માટે આ નિર્ણયના ગંભીર પરિણામો થઈ શકે છે. પાકિસ્તાનમાં દુનિયાની બીજી સૌથી મોટી શિયા વસ્તી હોવાનું પણ આ સંદર્ભમાં મહત્વ છે અને હૂતી વિરોધી સૈન્ય કાર્યવાહી સામે આંતરિક વિરોધની શક્યતા ઊભી થઈ શકે છે.
હૂતી સામે સઉદી અરેબિયા માટે પણ પડકાર
સઉદી અરેબિયા પાસે અબજો ડોલરના લડાકુ વિમાનો અને આધુનિક યુદ્ધક સાધનો છે, પરંતુ હૂતી સામે લાંબા સમય સુધી જમીની અને અસમતુલ્ય યુદ્ધ લડવાનો અનુભવ મર્યાદિત છે. હૂતીએ અગાઉ પણ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં લાંબા સમય સુધી સૈન્ય પ્રતિકાર કરવાની ક્ષમતા દર્શાવી છે.
પાકિસ્તાનના પાક ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર પીસ સ્ટડીઝના નિર્દેશક મુહમ્મદ આમિર રાણાના જણાવ્યા મુજબ, ઇસ્લામાબાદ યમનની ધરતી પર સીધી સૈન્ય કાર્યવાહીથી દૂર રહેવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે.
સઉદી અરેબિયા માટે હૂતીનો ખતરો માત્ર સુરક્ષા સુધી મર્યાદિત નથી. ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાન ડેટા સેન્ટરથી લઈને ઇલેક્ટ્રિક વાહન ઉત્પાદન સુધીના ક્ષેત્રોમાં અબજો ડોલરનું વિદેશી રોકાણ આકર્ષવા માગે છે. હૂતી હુમલાઓ વધે તો સઉદીના આર્થિક પરિવર્તનના કાર્યક્રમો પર પણ અસર પડી શકે છે.
લાલ સમુદ્રના વેપાર માર્ગ પર હૂતીનો પ્રભાવ
2023માં હૂતી દ્વારા લાલ સમુદ્રમાં જહાજો પર હુમલા શરૂ થયા હતા. હૂતીએ આ હુમલાઓને ગાઝામાં ઇઝરાયલની સૈન્ય કાર્યવાહીનો જવાબ ગણાવ્યો હતો. શરૂઆતમાં ઇઝરાયલ સાથે જોડાયેલા જહાજોને નિશાન બનાવવાની વાત કરવામાં આવી હતી, પરંતુ અન્ય જહાજો પણ હુમલાની ઝપેટમાં આવ્યા હતા.
સુએઝ કેનાલ, લાલ સમુદ્ર અને બાબ અલ-મંદેબનો માર્ગ યુરોપ અને એશિયા વચ્ચેના સમુદ્રી વેપાર માટે મહત્વપૂર્ણ છે. સુરક્ષા જોખમને કારણે કેટલીક શિપિંગ કંપનીઓ હવે આફ્રિકાના દક્ષિણ છેડા મારફતે લાંબો માર્ગ પસંદ કરી રહી છે. આ વિકલ્પ હજારો માઇલ લાંબો છે અને મુસાફરીમાં બે અઠવાડિયા સુધીનો વધારાનો સમય ઉમેરી શકે છે.
2015 કરતાં અલગ છે આજની પરિસ્થિતિ
2015માં પાકિસ્તાને યમનમાં સઉદી નેતૃત્વવાળા હવાઈ હુમલામાં ભાગ લેવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. પરંતુ હવે મક્કા સંરક્ષણ કરાર અને પાકિસ્તાનની આર્થિક નબળાઈને કારણે રિયાદની વિનંતીનો સીધો વિરોધ કરવો ઇસ્લામાબાદ માટે મુશ્કેલ બની શકે છે.
બર્મિંગહામ યુનિવર્સિટીના રિસર્ચ ફેલો ઉમર કરીમના વિશ્લેષણ મુજબ, પાકિસ્તાનની મદદનું સ્વરૂપ એ બાબત પર નિર્ભર રહેશે કે સઉદી અરેબિયા યમનમાં સંપૂર્ણ યુદ્ધ ઇચ્છે છે કે મર્યાદિત સૈન્ય અભિયાન. સંભવિત રીતે પાકિસ્તાન સઉદી પ્રદેશને ડ્રોન હુમલાથી બચાવવા માટે હવાઈ સુરક્ષા પૂરી પાડે અથવા હુમલાના સ્થળોને નિશાન બનાવવામાં મદદ કરી શકે છે.
હૂતીની માંગણીઓ અને આગળની દિશા
હૂતી અને સઉદી અરેબિયા વચ્ચે 2022માં યુદ્ધવિરામ થયો હતો, પરંતુ બાદમાં સંઘર્ષ ફરી વધ્યો. હૂતીએ સઉદી બંદરોની નાકાબંધી અને તેલ ટેન્કરો પર હુમલાની જાહેરાત કરી હતી. સંગઠનની માંગણીઓમાં યમન સરકારના નિયંત્રણવાળા વિસ્તારોમાંથી મળતી તેલ આવક સુધી પહોંચ અને હૂતી નિયંત્રણવાળા બંદરો પરથી માલસામાનની અવરજવર ચાલુ રાખવાની મંજૂરીનો સમાવેશ થાય છે.
આ સમગ્ર સ્થિતિમાં પાકિસ્તાન માટે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે તે સઉદી અરેબિયા સાથેની સંરક્ષણ પ્રતિબદ્ધતા નિભાવે, પરંતુ ઈરાન સાથેના સંબંધો, પોતાની આંતરિક સુરક્ષા અને આર્થિક હિતોને પણ નુકસાન ન પહોંચે. મક્કા સંરક્ષણ કરાર હેઠળ પાકિસ્તાનની વાસ્તવિક સૈન્ય ભૂમિકા કેટલી હશે તે જ આગામી તબક્કામાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન બની શકે છે.
