Punjab Cancer Train: દરરોજ રાત્રે બરાબર ૯:૦૦ વાગ્યાની આસપાસ ભટિંડા રેલવે સ્ટેશનના પ્લેટફોર્મ પર ૧૨ ડબ્બાવાળી એક ઝાંખા પ્રકાશવાળી ટ્રેન આવીને ઊભી રહે છે, જેમાં લગભગ ૩૦૦ મુસાફરો સવાર થાય છે અને તેમાંથી એક મોટો વર્ગ એવા લોકોનો હોય છે જેમને કેન્સર હોય છે. આ ટ્રેન ૩૨૫ કિલોમીટરનો પ્રવાસ કરીને આગામી સવારે ૬:૦૦ વાગ્યે બીકાનેર પહોંચે છે, જેને આખા દેશમાં ‘ધ કેન્સર ટ્રેન’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ કોઈ સામાન્ય ટ્રેન નથી, પરંતુ તે એક આખા રાજ્યની વેદના અને તેની આત્માનું પ્રતીક છે. આ ટ્રેનનું રહસ્ય પંજાબના ખેતરોમાં વપરાતા અતિશય પેસ્ટિસાઈડ્સ અને ભૂગર્ભ જળમાં ભરાયેલા ઝેરી તત્વો સાથે સીધેસીધું જોડાયેલું છે, જેણે હસતા-રમતા પંજાબને એક ગંભીર સ્વાસ્થ્ય કટોકટીમાં ધકેલી દીધું છે.
ગ્રીન રિવોલ્યુશન અને અનાજમાં આત્મનિર્ભરતાનો ઇતિહાસ
આ દુર્ભાગ્યપૂર્ણ કહાનીને સમજવા માટે આપણે ૧૯૬૦ ના દશકમાં પાછા જવું પડશે, જ્યારે આઝાદ ભારતમાં ગંભીર અનાજ સંકટ સર્જાયું હતું અને લાખો લોકોને ભૂખમરીનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. તે સમયે દેશ વિદેશી અનાજ, ખાસ કરીને અમેરિકાના ઘઉં પર નિર્ભર હતો જેને ‘શિપ ટુ માઉથ’ દોર કહેવામાં આવતો હતો, જે દેશની આઝાદી અને સાર્વભૌમત્વ માટે શરમજનક તેમજ ખતરનાક હતું. આ સમસ્યામાંથી બહાર આવવા માટે સરકારે ‘ગ્રીન રિવોલ્યુશન’ ની શરૂઆત કરી અને વધુ અનાજ આપતી હાઈ યીલ્ડિંગ વેરાયટી (એચ.વાય.વી.) બીજોને પ્રોત્સાહન આપ્યું. પાંચ નદીઓની ફળદ્રુપ ધરતી અને મહેનતુ ખેડૂતો ધરાવતું પંજાબ આ ક્રાંતિ માટે સૌથી ઉત્તમ સાબિત થયું, જેના પરિણામે પંજાબ અને હરિયાણાએ એટલું અનાજ પેદા કર્યું કે ભારત માત્ર અનાજ બાબતે આત્મનિર્ભર જ નહીં બન્યો, પરંતુ દેશના ગોડાઉનો પણ ભરાઈ ગયા અને પંજાબ સત્તાવાર રીતે દેશનો ‘અન્નદાતા’ બની ગયો.
ભૂગર્ભ જળનો અત્યાચાર અને ટ્યુબવેલની અનિયંત્રિત સંખ્યા
હરિયાણા અને પંજાબમાં ગ્રીન રિવોલ્યુશનની સફળતાની સાથે જ એક મોટી ભૌગોલિક અને વહીવટી ભૂલ થઈ ગઈ, જેના પરિણામે ઓછા પાણીવાળા સેમી-એરિડ વિસ્તારમાં પુષ્કળ પાણી માંગતા ‘ધાન’ (ચોખા) અને ઘઉંના પાકને મુખ્ય બનાવવામાં આવ્યો. સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલી એમ.એસ.પી. (મિનિમમ સપોર્ટ પ્રાઇઝ) ની ગેરંટી અને મફત વીજળીના કારણે ખેડૂતોએ ટ્યુબવેલ દ્વારા જમીનમાંથી અંધાધૂંધ પાણી ખેંચવાનું શરૂ કરી દીધું, જેનાથી ભૂગર્ભ જળનું તળ ઝડપથી નીચે જવા લાગ્યું. ૧૯૭૦ ના દશકમાં જે ટ્યુબવેલ્સની સંખ્યા માત્ર ૧,૯૨,૦૦૦ હતી તે વધીને ૨૦૧૯ સુધીમાં ૧૪,૮૦,૦૦૦ પર પહોંચી ગઈ. પાણીનું સ્તર ૩ મીટરથી ઘટીને ૩૦ મીટર કે તેથી પણ નીચે જતું રહેવાથી કુદરતી પાણી ખૂટવા લાગ્યું અને ઊંડાણમાંથી આવતું પાણી વધુ ઝેરી તેમજ ખતરનાક બનતું ગયું.
જમીન અને પાણીમાં યુરેનિયમ તથા પેસ્ટિસાઈડ્સનું પ્રદૂષણ
સેન્ટ્રલ ગ્રાઉન્ડ વોટર બોર્ડના રિપોર્ટ મુજબ પંજાબના ભૂગર્ભ જળના ૬૨.૫ ટકા સેમ્પલોમાં યુરેનિયમ સેફ લિમિટથી ઉપર મળ્યું છે, જે કેન્સર અને કિડનીની ગંભીર બીમારીઓ સાથે સીધેસીધેલું જોડાયેલું છે. માલવા ક્ષેત્ર (ભટિંડા, મંસા, સંગરૂર, ફરીદકોટ) જેવા જિલ્લાઓ એકલા પંજાબના કુલ પેસ્ટિસાઈડ્સના ૭૫ ટકા વપરાશ કરે છે, જે ફ્લડ ઇરિગેશન દ્વારા જમીનમાં ઉતરીને પીવાના પાણીને સંપૂર્ણપણે દૂષિત કરી દે છે. આ ઝેરી રસાયણો પાણીથી શાકભાજી, પ્રાણીઓ અને અંતે દૂધ તેમજ માતાના સ્તનપાન દ્વારા નવજાત બાળકો સુધી પહોંચી રહ્યા છે. વળી, આ ખતરનાક પેસ્ટિસાઈડ્સની બોટલો પર અંગ્રેજી કે હિન્દીમાં ચેતવણીઓ લખેલી હોવાને કારણે પંજાબી ગુરુમુખી લિપિ જાણતા સ્થાનિક ખેડૂતો તેને વગર મોજાએ અને વગર સાવચેતીએ વાપરવા મજબૂર બન્યા, જેના પરિણામે તેઓ જીવલેણ બિમારીઓનો ભોગ બન્યા.
ખેડૂતો પર દેવાનું ભારણ અને બીકાનેર તરફની કેન્સર ટ્રેન
ગ્રીન રિવોલ્યુશને ખેતીને અત્યંત મોંઘી બનાવી દીધી, જેમાં મોંઘા બીજ, કેમિકલ્સ અને મશીનરી પાછળ ખર્ચ વધી ગયો અને પાક નિષ્ફળ જવાની સ્થિતિમાં ખેડૂતો માથે ગ્રામીણ દેવું વધીને આશરે ૮૦,૦૦૦ કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગયું છે. આ ભારે દેવા અને કેન્સર જેવી અસાધ્ય બીમારીના ડુંગર જેવા ખર્ચને પહોંચી વળવા માટે પંજાબના ગરીબ ખેડૂતો પોતાની જમીનો વેચવા મજબૂર બને છે અને અંતે મફત સારવાર અથવા સસ્તી સારવાર માટે આશરે ૩૨૫ કિલોમીટર દૂર રાજસ્થાનના બીકાનેર સ્થિત આચાર્ય તુલસી રિજનલ કેન્સર હોસ્પિટલ તરફ દોટ મૂકે છે. તાજેતરના આંકડાઓ દર્શાવે છે કે બીકાનેરની હોસ્પિટલમાં પંજાબના દર્દીઓનું પ્રમાણ ઘટીને ૨ થી ૬ ટકા સુધી રહ્યું છે તેનો અર્થ એ નથી કે કટોકટી ઘટી છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે આ સ્વાસ્થ્ય કટોકટી હવે એટલી ફેલાઈ ચૂકી છે કે દર્દીઓ દેશની અલગ-અલગ હોસ્પિટલોમાં વહેંચાઈ ગયા છે અને કિડનીની બીમારીઓ તથા જન્મજાત વિકારો પણ ઝડપથી વધી રહ્યા છે.
બદલાવના અંકુર અને અસલી વિકાસની નવી વ્યાખ્યા
આ કાળી વાસ્તવિકતા વચ્ચે હવે સરકાર અને પ્રશાસન દ્વારા પરિસ્થિતિ સુધારવા માટે કેટલાક સકારાત્મક પ્રયાસો શરૂ કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં ખેડૂતોને ધાન છોડીને ઓછા પાણીવાળા પાકો તરફ વાળવા માટે ‘ક્રોપ ડાયવર્સિફિકેશન’ અને ડાયરેક્ટ સીડેડ રાઈસ જેવી ટેકનિક અપનાવવામાં આવી રહી છે. પ્રભાવિત ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં શુદ્ધ પીવાનું પાણી મળી રહે તે માટે આર.ઓ. બેઝ્ડ કોમ્યુનિટી વોટર સિસ્ટમ્સ સ્થાપિત કરવામાં આવી રહી છે તેમજ કેન્સરના દર્દીઓની આર્થિક સહાયતા માટે મુખ્યમંત્રી પંજાબ કેન્સર રાહત કોષ જેવી યોજનાઓ કાર્યરત છે. ૬૦ વર્ષોમાં થયેલું નુકસાન રાતોરાત મટી શકે તેમ નથી, પરંતુ આ ભૂલનો સ્વીકાર કરવો એ જ કોઈપણ સમસ્યાના ઉકેલનું પહેલું પગલું છે. અસલી અન્નદાતા માત્ર વધુ અનાજ ઉગાડનારો નથી હોતો, પરંતુ તે હોય છે જે આવનારી પેઢીઓ માટે જમીન, શુદ્ધ પાણી અને ઉત્તમ સ્વાસ્થ્ય બચાવીને રાખી શકે, કારણ કે આજનું સાચું ડેવલપમેન્ટ ભવિષ્યની સધ્ધરતાથી જ માપવામાં આવે છે.
આ પણ વાંચો:
