Qeshm Island: ઈરાન અને ઈઝરાયેલ-અમેરિકા વચ્ચેના સંઘર્ષના મેદાનમાં હવે એક નવું વ્યૂહાત્મક કેન્દ્ર ચર્ચામાં આવ્યું છે, અને તે છે કેશમ ટાપુ. ફારસની ખાડીના મુખ પર સ્થિત આ ટાપુ કોઈ સામાન્ય પ્રવાસન સ્થળ નથી, પરંતુ ઈરાનનું એક એવું રક્ષણાત્મક કવચ છે જેને તોડવું અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ માટે લોઢાના ચણા ચાવવા સમાન છે. તાજેતરમાં અમેરિકા દ્વારા આ ટાપુ પર કરવામાં આવેલા હુમલાઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે કેશમ હવે આ યુદ્ધની રણનીતિનું કેન્દ્રબિંદુ બની ગયું છે. તેને ‘હોર્મુઝનો કિલ્લો’ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે દુનિયાના સૌથી વ્યસ્ત શિપિંગ રૂટ પર તેનું નિયંત્રણ અત્યંત નિર્ણાયક છે. જ્યારે ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર અને પશ્ચિમી તાકાતો ઈરાનની નાકાબંધી કરવા માંગે છે, ત્યારે કેશમ તેમની રણનીતિ સામે એક પથ્થરની દીવાલની જેમ ઊભો છે.
ભૂગર્ભમાં ધબકતી ઈરાની તાકાત
કેશમ ટાપુની સુંદરતા તો માત્ર ઉપરછલ્લી છે, પણ તેની જમીનની નીચે એક આખી અલગ દુનિયા વસેલી છે. અહેવાલો મુજબ, ઈરાની રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સ (IRGC) એ આ ટાપુને એક વિશાળ ‘ભૂગર્ભ મિસાઈલ સિટી’માં ફેરવી દીધો છે. આ ટનલોમાં એવી બેલેસ્ટિક અને ક્રૂઝ મિસાઈલો ગોઠવવામાં આવી છે જે કોઈપણ મોટામાં મોટા વિમાનવાહક જહાજને પળભરમાં તહસ-નહસ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. કેશમની ભૌગોલિક સ્થિતિ એવી છે કે તેને નિષ્ણાતો ‘ક્યારેય ન ડૂબી શકે તેવું વિમાનવાહક જહાજ’ ગણાવે છે. આ કોઈ સામાન્ય સૈન્ય મથક નથી, પરંતુ એક અદ્રશ્ય નેટવર્ક છે, જ્યાંથી ઈરાન કોઈપણ સમયે સમગ્ર વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થાને ઠપ્પ કરી શકે તેવી ધમકીઓ આપી રહ્યું છે.
ઈરાનની યુદ્ધ રણનીતિમાં કેશમ એકલા નથી, પરંતુ તે અબુ મૂસા, ગ્રેટર ટુંબ, લેસર ટુંબ, હેંગમ અને લારક ટાપુઓ સાથે મળીને ઈરાનની એક અભેદ્ય રક્ષા પંક્તિ તૈયાર કરે છે. હોર્મુઝ જળડમરૂમધ્યમાંથી પસાર થતા તેલ ટેન્કરો આ ટાપુઓની બરાબર નજીકથી નીકળે છે, જે ઈરાનને આ વિસ્તારનો ‘વોચડોગ’ બનાવે છે. ઈરાન પાસે પોતાના મોટા વિમાનવાહક જહાજો નથી, પરંતુ કેશમ ટાપુ આ ઉણપને સંપૂર્ણપણે પૂરી કરે છે. અહીં તૈનાત ડ્રોન, તેજ રફતારની હુમલાખોર બોટ અને બારૂદી સુરંગો એટલી ઘાતક છે કે ઈરાન ગમે ત્યારે આખા રૂટને બ્લોક કરી વૈશ્વિક તેલ સપ્લાયને દેવાળિયા બનાવી શકે છે. આ તાકાત જ અમેરિકાને વિચારવા મજબૂર કરે છે.
રોકાણ અને સ્પર્ધા: વેપારનું નવું હબ બનવા તરફ ડગલાં
માત્ર યુદ્ધ જ નહીં, પણ કેશમ આર્થિક મોરચે પણ અત્યંત મહત્વનું છે. ૧૯૮૯થી આ ટાપુ મુક્ત વેપાર ક્ષેત્ર (Free Trade Zone) તરીકે કાર્યરત છે. ઈરાન અહીં સલાખ બંદરને ફારસની ખાડીનું મુખ્ય બંકરિંગ હબ બનાવવા માંગે છે જેથી UAE ના ફુઝૈરાહ બંદરને ટક્કર આપી શકાય. અહીં નિર્માણાધીન ચાર વિશાળ રિફાઈનરીઓ ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થાને નવી ઊંચાઈઓ આપવા સજ્જ છે. દર વર્ષે અહીંથી ૫૦,૦૦૦થી વધુ જહાજો પસાર થાય છે, જે કેશમને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારનું સૌથી સંવેદનશીલ બિંદુ બનાવે છે. ઈરાનનું આ આર્થિક રોકાણ સાબિત કરે છે કે તે માત્ર લડવા માટે નહીં, પણ આ વિસ્તારના વેપાર પર વર્ચસ્વ જમાવવા માટે પણ ગંભીર છે.
કુદરતી અજાયબી અને માનવ ઈતિહાસની ઓળખ
કેશમ માત્ર સૈન્ય છાવણી નથી, પણ યુનેસ્કોની વિરાસત ધરાવતું એક પ્રકૃતિનું અદભૂત વરદાન છે. ૩૨,૦૦૦ હેક્ટરમાં ફેલાયેલું આ વિસ્તાર મધ્ય પૂર્વનું પહેલું યુનેસ્કો ગ્લોબલ જિયોપાર્ક છે. અહીંની ૭ કિલોમીટર લાંબી સાલ્ટ કેવ (મીઠાની ગુફા) દુનિયાની સૌથી લાંબી ગુફાઓમાંની એક છે. મેન્ગ્રોવના જંગલો અને સ્થળાંતર કરતા પક્ષીઓ આ ટાપુને પર્યાવરણીય રીતે પણ સમૃદ્ધ બનાવે છે. લગભગ ૧.૨૦ લાખની વસ્તી ધરાવતો આ ટાપુ હજારો વર્ષોથી વેપારનું કેન્દ્ર રહ્યો છે. અહીંના માછીમાર સમુદાયનો ઈતિહાસ પ્રાચીન ભારતીય ઉપમહાદ્વીપ સાથે જોડાયેલો છે. આ ટાપુ આજે એક બાજુ યુદ્ધની અણી પર છે, તો બીજી બાજુ કુદરતી સૌંદર્ય અને સંસ્કૃતિને સાચવી બેઠો છે.
ભૂ-રાજકીય હોટસ્પોટ: દુનિયાની નજર આ નાના ટાપુ પર કેમ?
કેશમ ટાપુ હવે દુનિયાના સૌથી ખતરનાક ભૂ-રાજકીય કેન્દ્રોમાંથી એક છે. અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ માટે આ ટાપુ એક એવી ગૂંચ છે જેને ઉકેલવી અશક્ય જેવી છે. ઈરાનનું મિસાઈલ નેટવર્ક અને અહીં રહેલી વ્યૂહાત્મક રક્ષણાત્મક સ્થિતિ તેને દુનિયાનું સૌથી મોટું ‘રિસ્ક ઝોન’ બનાવે છે. જે રીતે ટ્રમ્પ અને પશ્ચિમી સત્તાઓ ઈરાન પર દબાણ વધારી રહી છે, તેમ કેશમનું મહત્વ ઘટવાને બદલે વધતું જાય છે. આ નાના ટાપુ પર ખેલાઈ રહેલો આ ખેલ આખા વિશ્વની સુરક્ષા અને અર્થવ્યવસ્થાના ભવિષ્યને નક્કી કરશે. કેશમ માત્ર ઈરાનનો કિલ્લો નથી, તે હવે આવનારા સમયના સંભવિત વૈશ્વિક સંઘર્ષનું ‘ગ્રાઉન્ડ ઝીરો’ છે.
આ પણ વાંચો:
