Rahul Gandhi Manusmriti: અમિતાભ દુબે કોંગ્રેસના સભ્ય છે. આ લેખમાં તેમના અંગત વિચારો છે. લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ 22 ઑગસ્ટે પુણેમાં યોજાયેલા એક કાર્યક્રમમાં મહિલાઓને પિતૃસત્તાક વ્યવસ્થાનો વિરોધ કરવા અને મનુસ્મૃતિ જેવી વિચારસરણીને નકારવાની અપીલ કરી હતી. તેમના આ નિવેદન બાદ મનુસ્મૃતિ ફરી એક વખત દેશની રાજકીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી છે. એક અઠવાડિયા બાદ રાહુલ ગાંધીએ હલ્દવાનીમાં કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેના ભાષણ બાદ કરવામાં આવેલા ‘શુદ્ધિકરણ’ના અનુષ્ઠાનની પણ ટીકા કરી હતી. ખડગે દલિત સમુદાયમાંથી આવે છે.

BJP-RSSની વિચારસરણી પર કોંગ્રેસ તરફથી આક્ષેપ

આ સમગ્ર ઘટનાક્રમને લઈને કોંગ્રેસ તરફથી એવો આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો છે કે BJP-RSSની વિચારસરણીમાં જાતિ અને સામાજિક અસમાનતાના જૂના માળખાની અસર હજુ પણ જોવા મળે છે. લેખમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે BJPના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ જે.પી. નડ્ડાએ માફી માગી હોવા છતાં પક્ષના કેટલાક વરિષ્ઠ નેતાઓએ હલ્દવાનીની ઘટનાનો બચાવ કર્યો હતો. આ ઉપરાંત, કથિત રીતે કાયદો તોડનારા લોકો સામે કાર્યવાહી કરવાને બદલે રાહુલ ગાંધી વિરુદ્ધ FIR નોંધાવવામાં આવી હોવાનો પણ આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો છે.

મનુસ્મૃતિની સામાજિક અસર અંગે ચર્ચા

મનુસ્મૃતિ લગભગ 2,000 વર્ષ જૂનો ગ્રંથ હોવાનું લેખમાં જણાવવામાં આવ્યું છે. તેના આધારે દાવો કરવામાં આવે છે કે ભલે આજે સામાન્ય લોકોમાં આ ગ્રંથનું વાંચન મર્યાદિત હોય, પરંતુ તેમાં રહેલી ઊંચ-નીચ અને સામાજિક વર્ગીકરણની વિચારસરણી ભારતીય સમાજના કેટલાક ભાગોમાં હજુ પણ પ્રભાવ ધરાવે છે. ગ્રંથમાં અલગ-અલગ વર્ણો માટે અલગ નિયમો અને દંડની વ્યવસ્થા દર્શાવવામાં આવી છે.

લેખમાં એવો દાવો પણ કરવામાં આવ્યો છે કે મનુસ્મૃતિમાં શૂદ્રો, અતિશૂદ્રો અને મહિલાઓને દ્વિજ વર્ણની સેવા સાથે જોડવામાં આવ્યા છે, જ્યારે ચાંડાલોને સમાજની બહાર રાખવાની વાત કરવામાં આવી છે. આ કારણે જ જાતિ વિરોધી આંદોલનોમાં મનુસ્મૃતિ લાંબા સમયથી પ્રતીકાત્મક વિરોધનું કેન્દ્ર રહી છે.

મહાડ સત્યાગ્રહ અને મનુસ્મૃતિ દહન

લગભગ એક સદી પહેલાં ડૉ. બી.આર. આંબેડકરની હાજરીમાં મહાડ સત્યાગ્રહના બીજા સંમેલન દરમિયાન મનુસ્મૃતિનું પ્રતીકાત્મક દહન કરવામાં આવ્યું હતું. લેખમાં આ ઘટનાને ભારતીય સમાજમાં જાતિઆધારિત ભેદભાવ સામેના ઐતિહાસિક સંઘર્ષ સાથે જોડવામાં આવી છે.

લેખકના મતે, સ્વતંત્ર ભારતનું બંધારણ તમામ નાગરિકોને રાજકીય રીતે સમાન માને છે, જ્યારે મનુસ્મૃતિ સાથે જોડાયેલી વર્ણવ્યવસ્થા આ વિચારથી વિપરીત સામાજિક માળખું રજૂ કરે છે. 1949માં RSSના મુખપત્ર ‘ઓર્ગેનાઇઝર’માં ભારતીય બંધારણ અંગે કરવામાં આવેલી ટીકા અને તેમાં મનુસ્મૃતિને સ્થાન ન મળવા અંગેની ફરિયાદનો પણ લેખમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.

મનુની પ્રતિમા અને બંધારણીય સમાનતાનો પ્રશ્ન

રાજસ્થાન હાઈકોર્ટની બહાર મનુની પ્રતિમા હોવાનો ઉલ્લેખ કરતાં લેખમાં પ્રશ્ન કરવામાં આવ્યો છે કે બંધારણ સમાનતાની ખાતરી આપે છે છતાં સમાજમાં જૂની જાતિઆધારિત માનસિકતાઓ કેટલી હદે બદલાઈ છે. લેખકના મતે, આ પ્રશ્ન માત્ર ઐતિહાસિક ગ્રંથ પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ આજના સામાજિક અને સંસ્થાકીય માળખામાં પણ તેની અસર તપાસવાની જરૂર છે.

જાતિ વસ્તી ગણતરી અંગે પણ લેખમાં રાજકીય દલીલ કરવામાં આવી છે. તેમાં એવો અભિપ્રાય વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે કે વસ્તીગણતરીથી સમાજમાં વિવિધ જૂથોની વાસ્તવિક સ્થિતિ અને સત્તા તથા તકોના વિતરણ અંગે વધુ સ્પષ્ટ આંકડા સામે આવી શકે છે.

મહિલાઓની સ્વતંત્રતા અને ‘સુરક્ષા’નો વિવાદ

લેખમાં મનુસ્મૃતિમાં મહિલાઓની ભૂમિકા અંગેના ઉલ્લેખોને આધારે પિતૃસત્તાક વ્યવસ્થાની ટીકા કરવામાં આવી છે. રાહુલ ગાંધીએ પુણેમાં મનુસ્મૃતિના શ્લોક 5.147, 5.148 અને 9.3નો સંદર્ભ આપતાં કહ્યું હતું કે બાળપણમાં મહિલા પિતાના, યુવાનીમાં પતિના અને પતિના મૃત્યુ બાદ પુત્રોના આધિન રહે તેવી વ્યવસ્થા દર્શાવવામાં આવી છે.

રાહુલ ગાંધીનો મુખ્ય સંદેશ એ હતો કે મહિલાઓને પોતાની જિંદગી અંગે સ્વતંત્ર નિર્ણય લેવાનો અધિકાર હોવો જોઈએ. લેખમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે મહિલાઓની સ્વતંત્રતાને બદલે માત્ર ‘સુરક્ષા’ની ભાષા વાપરવાથી તેમની સ્વાયત્તતાનો પ્રશ્ન પાછળ ધકેલાઈ શકે છે.

મહિલાઓ અંગેની સામાજિક માનસિકતા પર સવાલ

લેખમાં 2013ના દિલ્હી ગેંગરેપ બાદ RSS પ્રમુખ મોહન ભાગવતની ટિપ્પણીનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. તેમાં ‘ભારત’ અને ‘ઇન્ડિયા’ વચ્ચે તફાવત દર્શાવતી તેમની વાતને લેખક મહિલાઓની સ્વતંત્રતા અંગેની રૂઢિચુસ્ત માનસિકતા સાથે જોડે છે.

તાજેતરમાં રક્ષાબંધનના એક જાહેરાતમાં અભિનેત્રીના કપડાં અંગે દક્ષિણપંથી વર્ગોમાં થયેલા વિરોધનો ઉલ્લેખ કરીને લેખમાં પ્રશ્ન કરવામાં આવ્યો છે કે મહિલાના કપડાં અને શરીર અંગે નિર્ણય લેવાનો અધિકાર અંતે કોનો હોવો જોઈએ.

યોગી આદિત્યનાથના નિવેદનનો પણ ઉલ્લેખ

લેખમાં ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથના મહિલાઓ અંગેના અગાઉના નિવેદનનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. તેમાં મહિલાઓને બાળપણમાં પિતા, યુવાનીમાં પતિ અને વૃદ્ધાવસ્થામાં પુત્રના રક્ષણ હેઠળ રહેવાની વાત કરવામાં આવી હતી. લેખક આ વિચારને મહિલાઓની સ્વતંત્રતાના વિરોધ સાથે જોડે છે અને તેને ‘ભારતીય મૂલ્યો’ તથા ‘સંસ્કાર’ના નામે રજૂ થતી સામાજિક માનસિકતા તરીકે વર્ણવે છે.

BJP-RSSની વિચારસરણી અંગે સીધો રાજકીય પ્રહાર

લેખમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે પિતૃસત્તા કોઈ એક ધર્મ કે સમુદાય સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ BJP-RSSને મનુસ્મૃતિ આધારિત વિચારસરણીના સૌથી સ્પષ્ટ રાજકીય પ્રતિનિધિ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. વી.ડી. સાવરકરે મનુસ્મૃતિને હિંદુ કાયદા અને હિંદુ સંસ્કૃતિના આધાર સાથે જોડ્યાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. RSSના બીજા સરસંઘચાલક એમ.એસ. ગોલવલકરના મનુસ્મૃતિ અને વર્ણવ્યવસ્થા અંગેના વિચારોનો પણ લેખમાં સંદર્ભ આપવામાં આવ્યો છે.

બંધારણ અને મનુસ્મૃતિ વચ્ચેના વિચારધારાત્મક સંઘર્ષની દલીલ

લેખનો મુખ્ય રાજકીય તર્ક એ છે કે બંધારણ વ્યક્તિની સમાનતા અને અધિકારો પર આધારિત છે, જ્યારે મનુસ્મૃતિ સાથે જોડાયેલી વર્ણવ્યવસ્થા જન્મઆધારિત સામાજિક અસમાનતાને સ્થાન આપે છે. લેખકના મતે, મહિલાઓ, દલિતો, શૂદ્રો, અતિશૂદ્રો અને લોકશાહી તથા બંધારણીય સમાનતામાં વિશ્વાસ ધરાવતા લોકો માટે આ બે વિચારસરણી વચ્ચેનો સંઘર્ષ આજે પણ પ્રાસંગિક છે.

આ કારણે રાહુલ ગાંધી દ્વારા મનુસ્મૃતિ અને પિતૃસત્તા અંગે કરવામાં આવેલી ટિપ્પણી માત્ર એક રાજકીય નિવેદન નથી, પરંતુ ભારતીય સમાજમાં સમાનતા, મહિલાઓની સ્વતંત્રતા, જાતિવ્યવસ્થા અને બંધારણીય મૂલ્યો અંગેની જૂની તથા નવી ચર્ચાને ફરીથી સામે લાવનાર મુદ્દો બની છે.