RDI Fund Conflict of Interest: દેશની ડીપ ટેક્નોલોજી ક્ષમતાને મજબૂત બનાવવા માટે કેન્દ્ર સરકારે બનાવેલા ₹1 લાખ કરોડના રિસર્ચ, ડેવલપમેન્ટ એન્ડ ઇનોવેશન (RDI) ફંડને લઈને હિતોના ટકરાવ (Conflict of Interest) અંગે ગંભીર ચર્ચા શરૂ થઈ છે. વિવાદનો મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે ફંડ હેઠળ પ્રારંભિક તબક્કામાં પસંદ કરાયેલી 22 કંપનીઓમાંથી 15 કંપનીઓનો કોઈને કોઈ પ્રકારનો સંબંધ રોકાણ સમિતિ (Investment Committee)ના કુલ 7 સભ્યો સાથે હોવાનું સામે આવ્યું છે. આ સ્થિતિને કારણે ફંડની પસંદગી પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા, નિષ્પક્ષતા અને વિશ્વસનીયતા અંગે સવાલો ઉભા થયા છે.
22માંથી 15 કંપનીઓને લઈને ઉઠ્યા પ્રશ્નો
માહિતી અનુસાર, ફંડ હેઠળ પ્રથમ તબક્કામાં 22 કંપનીઓને રોકાણ માટે પસંદ કરવામાં આવી હતી. તેમાંની 15 કંપનીઓ સાથે રોકાણ સમિતિના સભ્યોના અગાઉના વ્યાવસાયિક અથવા નાણાકીય સંબંધો હોવાનું સામે આવતા ચર્ચા શરૂ થઈ છે. આથી પ્રશ્ન ઊભો થયો છે કે શું આવા સંબંધોના કારણે કેટલીક કંપનીઓને અન્ય કરતાં પ્રાથમિકતા મળી હતી કે નહીં.
હાલમાં કોઈ ગેરકાયદેસર લાભ અથવા ભ્રષ્ટાચાર સાબિત થયો નથી, પરંતુ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આવી સ્થિતિ “પક્ષપાતનો દેખાવ” (Appearance of Bias) ઊભો કરે છે અને સરકારી ફંડની વિશ્વસનીયતા પર અસર કરી શકે છે.
RDI ફંડ શું છે અને શા માટે બનાવવામાં આવ્યું છે?
કેન્દ્ર સરકારે દેશની ટેક્નોલોજીકલ ક્ષમતામાં વધારો કરવા માટે ₹1 લાખ કરોડનું RDI ફંડ બનાવ્યું છે. તેનો મુખ્ય હેતુ ડીપ ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રમાં સંશોધન, વિકાસ અને નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે, જેથી ભારત આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને સ્વદેશી ટેક્નોલોજી વિકસાવી શકે.
આ ફંડ દ્વારા ખાસ કરીને એવી સ્ટાર્ટઅપ્સ અને કંપનીઓને સહાય આપવામાં આવે છે, જેઓ ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતા ટેક્નોલોજી પ્રોજેક્ટ પર કામ કરે છે અને જેમને પરંપરાગત બેંકો સરળતાથી લોન આપતી નથી.
કયા ક્ષેત્રોને મળશે પ્રાથમિકતા?
RDI ફંડ હેઠળ અનેક વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રોને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે. તેમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), ક્વોન્ટમ કમ્પ્યુટિંગ, સ્પેસ ટેક્નોલોજી, ડિફેન્સ ટેક્નોલોજી, રોબોટિક્સ, ક્લીન એનર્જી, સેમિકન્ડક્ટર અને ડિજિટલ હેલ્થકેર જેવા ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છે.
સરકારનું માનવું છે કે આવા ક્ષેત્રોમાં રોકાણથી ભારત ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રમાં વૈશ્વિક સ્પર્ધામાં આગળ વધી શકે છે અને “આત્મનિર્ભર ભારત”, “મેક ઇન ઇન્ડિયા” તથા “ડિજિટલ ઇન્ડિયા” જેવા અભિયાનોને પણ મજબૂતી મળશે.
અનુસંધાન નેશનલ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશનની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા
આ સમગ્ર યોજના અનુસંધાન નેશનલ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન (ANRF) હેઠળ અમલમાં મૂકવામાં આવી રહી છે. વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી મંત્રાલય હેઠળ કાર્યરત આ કાયદાકીય સંસ્થા દેશભરમાં સંશોધન અને નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે રચાઈ છે.
ANRFનો હેતુ યુનિવર્સિટીઓ, સંશોધન સંસ્થાઓ અને ઉદ્યોગો વચ્ચે સહયોગ વધારવાનો તેમજ ટેક્નોલોજી વિકાસ માટે જરૂરી નાણાકીય સહાય ઉપલબ્ધ કરાવવાનો છે.
નાણાં સીધા નહીં, સેકન્ડ લેવલ ફંડ મેનેજર મારફતે મળશે
RDI ફંડમાંથી સીધી કંપનીઓને રકમ આપવામાં આવતી નથી. તેના બદલે સેકન્ડ લેવલ ફંડ મેનેજર (SLFM) દ્વારા લોન સ્વરૂપે સહાય આપવામાં આવે છે.
હાલમાં બે સંસ્થાઓને SLFM તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવી છે. તેમાં ટેક્નોલોજી ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ (TDB), જે વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી વિભાગ હેઠળ કાર્ય કરે છે, તેમજ બાયોટેક્નોલોજી ઇન્ડસ્ટ્રી રિસર્ચ અસિસ્ટન્સ કાઉન્સિલ (BIRAC), જે બાયોટેક્નોલોજી વિભાગ હેઠળ કાર્યરત છે, તેનો સમાવેશ થાય છે.
ભવિષ્યમાં વધુ સંસ્થાઓને પણ SLFM તરીકે સામેલ કરવામાં આવી શકે છે.
રોકાણ સમિતિ કેવી રીતે કરે છે પસંદગી?
કંપનીઓ પાસેથી અરજી પ્રાપ્ત થયા બાદ તેમના પ્રોજેક્ટનું ટેક્નિકલ મૂલ્યાંકન, નાણાકીય મૂલ્યાંકન અને પૃષ્ઠભૂમિ ચકાસણી કરવામાં આવે છે.
તે બાદ રોકાણ સમિતિ પ્રોજેક્ટ અંગે ભલામણ કરે છે. આ ભલામણના આધારે અંતિમ મંજૂરી આપવામાં આવે છે. જો રોકાણ સમિતિ કોઈ કંપનીની ભલામણ ન કરે તો તે કંપની ફંડ મેળવવા માટે પસંદ થઈ શકતી નથી.
આથી સમિતિ પાસે કંપનીઓની પસંદગીમાં મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયકારી ભૂમિકા હોય છે.
124 અરજીઓમાંથી 22 કંપનીઓની પસંદગી
માહિતી અનુસાર, અત્યાર સુધી કુલ 124 અરજીઓ મળી હતી. તેમાંમાંથી 51 પ્રોજેક્ટનું વિગતવાર મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું અને અંતે 22 કંપનીઓની પસંદગી કરવામાં આવી. હવે આમાંથી 15 કંપનીઓને લઈને હિતોના ટકરાવનો મુદ્દો સામે આવ્યો છે.
સેફગાર્ડ્સ હોવા છતાં વિવાદ કેમ?
સરકારે દાવો કર્યો છે કે પસંદગી પ્રક્રિયાને નિષ્પક્ષ બનાવવા માટે અનેક સુરક્ષા ઉપાયો અપનાવવામાં આવ્યા હતા.
પ્રોજેક્ટનું મૂલ્યાંકન IIT અને IISc જેવા પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓના સ્વતંત્ર નિષ્ણાતો દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. ઉપરાંત બહારના સ્વતંત્ર નિષ્ણાતો દ્વારા પણ મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું.
સરકારનું કહેવું છે કે રોકાણ સમિતિના સભ્યો માટે પોતાના નાણાકીય હિતો અને સંભવિત હિતોના ટકરાવ અંગે જાહેર ખુલાસો કરવાની વ્યવસ્થા પણ રાખવામાં આવી છે.
તેમ છતાં, વિવાદ એ મુદ્દે છે કે સંબંધો હોવા છતાં શું પૂરતી પારદર્શિતા જાળવવામાં આવી હતી કે નહીં.
ફંડ હેઠળ કેવા પ્રકારની સહાય મળશે?
RDI ફંડ હેઠળ કંપનીઓને ગીરવે વગર (Collateral-free) લોન આપવામાં આવશે.
લોન પર વ્યાજદર આશરે 2થી 4 ટકા વચ્ચે રહેશે અને તેની અવધિ 15 વર્ષ સુધી હોઈ શકે છે.
કંપની પોતાના પ્રોજેક્ટના કુલ ખર્ચના મહત્તમ 50 ટકા સુધીની સહાય મેળવી શકશે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ પ્રોજેક્ટનો ખર્ચ ₹200 કરોડ હોય તો તેને મહત્તમ ₹100 કરોડ સુધીની લોન મળી શકે છે.
કઈ કંપનીઓ અરજી કરી શકે?
ફંડ હેઠળ માત્ર એવી કંપનીઓ અરજી કરી શકે છે, જેઓની ટેક્નોલોજી ટેક્નોલોજી રેડીનેસ લેવલ (TRL) 4 સુધી પહોંચી ગઈ હોય.
TRL-4નો અર્થ એ છે કે સંબંધિત ટેક્નોલોજી પ્રયોગશાળામાં સફળતાપૂર્વક સાબિત થઈ ચૂકી હોય.
પસંદગી વખતે વૈજ્ઞાનિક ગુણવત્તા, ટેક્નિકલ સક્ષમતા, નાણાકીય વ્યવહારુતા અને બજારમાં ઉત્પાદન લાવવાની ક્ષમતાને મુખ્ય માપદંડ તરીકે જોવામાં આવે છે.
પારદર્શિતા જાળવવી સૌથી મોટો પડકાર
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે દેશને ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભર બનાવવા અને હાઈ-સ્કિલ રોજગારી સર્જવા માટે આવા ફંડ અત્યંત જરૂરી છે.
પરંતુ જાહેર નાણાંના ઉપયોગમાં સંપૂર્ણ પારદર્શિતા, જવાબદારી અને હિતોના ટકરાવથી મુક્ત પસંદગી પ્રક્રિયા જાળવવી એટલી જ જરૂરી છે. જો પસંદગી પ્રક્રિયા અંગે શંકા ઊભી થાય તો સરકારી સંસ્થાઓ પ્રત્યેનો વિશ્વાસ પણ અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે.
હાલમાં આ મુદ્દે કોઈ ગેરરીતિ સત્તાવાર રીતે સાબિત થઈ નથી, પરંતુ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા અને હિતોના ટકરાવને લઈને ઉઠેલા પ્રશ્નોને કારણે RDI ફંડની કામગીરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી છે.
