RSS BJP Strategy: દેશના રાજકીય પરિપ્રેક્ષ્યમાં જૂનના પ્રથમ અઠવાડિયામાં બનેલી બે મહત્વપૂર્ણ ઘટનાઓએ લાંબા સમય સુધી ચર્ચા જગાવી. એક તરફ અયોધ્યાના રામ જન્મભૂમિ મંદિરના ચઢાવા સંબંધિત ગેરરીતિઓ અને બીજી તરફ યુવા આંદોલનના દબાણ બાદ કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનું રાજીનામું—આ બંને મુદ્દાઓએ સંઘ પરિવાર અને ભાજપના આંતરિક સંબંધો અંગે અનેક સવાલો ઉભા કર્યા. ત્યારબાદ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS)ના સરસંઘચાલક મોહન ભાગવતના નિવેદનોને પણ રાજકીય વિશ્લેષકો અલગ-અલગ રીતે જોતા રહ્યા.

જૂનની બે મોટી ઘટનાઓએ રાજકીય ચર્ચા ગરમાવી

પ્રથમ ઘટનામાં અયોધ્યાના રામ જન્મભૂમિ મંદિરના ચઢાવા સંબંધિત અનિયમિતતાઓ અને ચોરીના આક્ષેપો સામે આવ્યા. આ મામલામાં વિશ્વ હિંદુ પરિષદના વરિષ્ઠ નેતા ચંપત રાય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યા અને બાદમાં મંદિર ટ્રસ્ટમાં તેમની ભૂમિકામાં ફેરફાર થયો. બીજી તરફ, વ્યંગાત્મક રીતે ઓળખાતી કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP)ના નેતૃત્વ હેઠળ શરૂ થયેલા યુવા આંદોલન બાદ કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને પોતાનું પદ છોડ્યું. બંને વ્યક્તિઓ સંઘ પરિવાર સાથે લાંબા સમયથી જોડાયેલા માનવામાં આવે છે.

RSSની પ્રતિક્રિયા કેમ મોડેથી આવી?

આ બંને વિવાદોમાં નોંધપાત્ર બાબત એ રહી કે સંઘના ટોચના નેતાઓએ તરત પ્રતિક્રિયા આપવાને બદલે ઘણા અઠવાડિયા બાદ પોતાનું મંતવ્ય જાહેર કર્યું. શરૂઆતના સમયમાં સંઘ સમર્થક અનેક સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર CJP અને Gen Z યુવાનોના આંદોલનની ટીકા કરવામાં આવી. કેટલાક વર્તુળોમાં આંદોલનને ભારત વિરોધી અથવા અરાજકતા સાથે જોડવાનો પ્રયાસ પણ થયો હતો.

આ પૃષ્ઠભૂમિમાં 6 ઑગસ્ટે મુંબઈમાં મોહન ભાગવતે આપેલું નિવેદન ખાસ ધ્યાન ખેંચનારું રહ્યું.

મોહન ભાગવતનું નિવેદન શું કહે છે?

મોહન ભાગવતે પોતાના સંબોધનમાં કહ્યું કે Gen Z પેઢીની ઘણી ફરિયાદો વાજબી છે અને જો શરૂઆતમાં જ તેમની સાથે સંવાદ થયો હોત તો કદાચ આંદોલનની જરૂર ન પડતી. તેમણે જણાવ્યું કે લોકોની વાત સાંભળવી જોઈએ અને જ્યારે અન્ય તમામ રસ્તાઓ નિષ્ફળ જાય ત્યારે વિરોધ પ્રદર્શન પણ લોકશાહીનો યોગ્ય માર્ગ બની શકે છે.

તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું કે પોતાની માંગણીઓ માટે આંદોલન કરનારા યુવાનોને માત્ર વિરોધ કરવા બદલ રાષ્ટ્રવિરોધી કહી શકાય નહીં.

રાજકીય વિશ્લેષકોના મતે, આ નિવેદનને ભાજપના નેતૃત્વ માટે સંકેતરૂપ સંદેશ તરીકે પણ જોવામાં આવ્યું. ચર્ચા એવી પણ થઈ કે યુવાનો સાથે સંવાદની પ્રક્રિયા શરૂઆતમાં જ શરૂ થઈ હોત તો સ્થિતિ એટલી ગંભીર ન બની હોત.

બે મહિના બાદ આવેલી ટીકા શું દર્શાવે છે?

વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે Gen Z આંદોલન શરૂ થયાના લગભગ બે મહિના બાદ આવી ટીકા આવવી માત્ર ઘટનાની સમીક્ષા નથી, પરંતુ રાજકીય વ્યૂહરચનાનો પણ ભાગ હોઈ શકે છે. જ્યારે કોઈ આંદોલનને સંપૂર્ણપણે નિયંત્રિત કરવું મુશ્કેલ બને, ત્યારે તેની ભાવનાને પોતાની તરફ આકર્ષવાનો પ્રયાસ થતો હોય છે. આવા સમયે સત્તાધારી પક્ષ માટે નુકસાન મર્યાદિત રાખવાનો અને વિરોધ પક્ષને રાજકીય લાભ ન મળે તેની પણ ગણતરી કરવામાં આવે છે.

RSSની જૂની કાર્યપદ્ધતિ અંગે ઉઠતા પ્રશ્નો

ઘણા રાજકીય નિરીક્ષકો વર્ષોથી એવી દલીલ કરતા આવ્યા છે કે RSS માત્ર સામાજિક સંગઠન તરીકે નહીં પરંતુ શિક્ષણ, સંસ્કૃતિ, નીતિનિર્માણ અને અન્ય સંસ્થાઓમાં પણ પોતાના વિચારોનો પ્રભાવ વધારવા ઇચ્છે છે. ક્યારેક પોતાની વિચારધારા સાથે જોડાયેલા શાસકોની જાહેર ટીકા પણ આ વ્યૂહરચનાનો એક ભાગ ગણાય છે, જેથી અસંતોષ ધરાવતા સમર્થકોને સંદેશ આપી શકાય કે સંગઠન સરકારથી સંપૂર્ણપણે અલગ વિચાર રાખી શકે છે.

ટીકા મોટાભાગે નુકસાન થયા પછી જ કેમ જોવા મળે છે?

વાજપેયી સરકારના સમયથી લઈને અત્યાર સુધી અનેક પ્રસંગોમાં એવું જોવામાં આવ્યું છે કે RSS ના કેટલાક વરિષ્ઠ નેતાઓએ સરકારની નીતિઓ અથવા નેતાઓની શૈલી અંગે ટીકા કરી છે. પરંતુ નોંધનીય બાબત એ છે કે આવી ટીકાઓ મોટાભાગે ત્યારે જ સામે આવી છે જ્યારે કોઈ મુદ્દો પહેલેથી જ જાહેર ચર્ચામાં ભારે વિવાદ ઊભો કરી ચૂક્યો હોય અથવા સરકારને રાજકીય નુકસાન થઈ ચૂક્યું હોય.

વિશ્લેષકોના મત પ્રમાણે, જ્યારે નીતિઓ ઘડાતી હોય અથવા નિર્ણયો લેવામાં આવતા હોય ત્યારે જાહેર વિરોધ બહુ ઓછો જોવા મળે છે.

બાંગ્લાદેશના હિંદુઓનો મુદ્દો પણ ચર્ચામાં

રાજકીય ચર્ચાઓમાં બાંગ્લાદેશમાં રહેતા હિંદુઓનો મુદ્દો પણ ઉદાહરણ તરીકે રજૂ થાય છે. અગાઉ કોંગ્રેસ સરકાર દરમિયાન આ મુદ્દે સંઘ સાથે જોડાયેલા સંગઠનો દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રશ્ન ઉઠાવવાની માંગ કરવામાં આવતી હતી, જેમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુધી મુદ્દો લઈ જવાની વાત પણ સામેલ હતી. પરંતુ હાલના સમયમાં આ પ્રકારની માંગણીઓનો જાહેર સ્વર નોંધપાત્ર રીતે ઓછો જોવા મળ્યો હોવાનું કેટલાક નિરીક્ષકો કહે છે.

2024ની લોકસભા ચૂંટણી પછી પણ આવી જ સ્થિતિ જોવા મળી

2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ભાજપે 400થી વધુ બેઠકો મેળવવાનો લક્ષ્યાંક જાહેર કર્યો હતો, પરંતુ અંતે પાર્ટી 240 બેઠકો સુધી મર્યાદિત રહી. ચૂંટણી પરિણામો બાદ કેટલાક સંઘ નેતાઓએ ભાજપના ચૂંટણી પ્રચાર દરમિયાન અપનાવવામાં આવેલી આક્રમક ભાષા અને અતિ આત્મવિશ્વાસ અંગે ટિપ્પણીઓ કરી હતી.

વિશ્લેષકોના મતે, જો ચૂંટણીનું પરિણામ અલગ આવ્યું હોત અને 400થી વધુ બેઠકો મળી હોત તો કદાચ આવી જાહેર ટીકા જોવા ન મળી હોત.

શું આ માત્ર રાજકીય સંતુલનની વ્યૂહરચના છે?

રાજકીય વિશ્લેષણમાં એવી દલીલ કરવામાં આવે છે કે આવી જાહેર ટીકાઓના બે હેતુ હોઈ શકે છે. પ્રથમ, નિરાશ થયેલા સમર્થકોને ફરીથી વિશ્વાસમાં લેવા અને તેમને વિરોધ પક્ષ તરફ જતાં અટકાવવાનો પ્રયાસ. બીજું, ભાજપના શાસનમાં સંઘના પ્રભાવને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે દબાણ ઊભું કરવું, ખાસ કરીને શિક્ષણ, સંસ્કૃતિ અને વિચારધારાત્મક ક્ષેત્રોમાં.

કેટલાક નિરીક્ષકોનું માનવું છે કે સંઘ પોતાના કાર્યકરો અને સંગઠનને વધુ પ્રતિનિધિત્વ મળે તેવી અપેક્ષા પણ રાખે છે.

વિરોધ પક્ષ પ્રત્યેના વલણ અંગે ઉઠતા સવાલો

વિરોધ પક્ષ અને સ્વતંત્ર ટીકાકારો સામે વર્ષોથી અપનાવવામાં આવેલી ભાષા અને રાજકીય વલણ અંગે પણ ચર્ચા થાય છે. વિરોધ પક્ષને લગતા અનેક વિવાદાસ્પદ નિવેદનો જાહેર જીવનમાં જોવા મળ્યા છે. કેટલાક નેતાઓએ રાજકીય પ્રતિસ્પર્ધીઓ માટે અપમાનજનક શબ્દોનો ઉપયોગ કર્યો હતો, જ્યારે કેટલાક નિવેદનોમાં વ્યક્તિગત ટિપ્પણીઓ અને પ્રાદેશિક સમુદાયો અંગે પણ વિવાદ ઊભો થયો હતો.

ટીકાકારોના મતે, જ્યારે આવા નિવેદનોથી રાજકીય લાભ મળતો રહ્યો ત્યારે તેની સામે આંતરિક વિરોધ બહુ ઓછો જોવા મળ્યો.

‘ગુડ કૉપ, બેડ કૉપ’ જેવી રાજકીય પદ્ધતિ?

ઘણા રાજકીય નિરીક્ષકો આ સમગ્ર પ્રક્રિયાની સરખામણી હોલીવુડમાં જાણીતી ‘ગુડ કૉપ, બેડ કૉપ’ પદ્ધતિ સાથે કરે છે. આ પદ્ધતિમાં બે અલગ ભૂમિકાઓ દેખાય છે, પરંતુ અંતિમ હેતુ એક જ રહે છે. એક તરફ કડક વલણ અપનાવવામાં આવે છે અને બીજી તરફ સમાધાનકારી ભાષા બોલવામાં આવે છે. વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે સમયાંતરે RSS અને ભાજપ વચ્ચે દર્શાવવામાં આવતા મતભેદોને પણ કેટલાક લોકો આવી જ વ્યૂહરચનાના ભાગ તરીકે જુએ છે.

જવાબદારી અને નેતૃત્વ અંગેની ચર્ચા

વિશ્વના ઘણા લોકશાહી દેશોમાં જ્યારે નેતૃત્વની ભૂલોથી રાજકીય નુકસાન થાય અથવા ચૂંટણીમાં અપેક્ષા મુજબ પરિણામ ન મળે ત્યારે નેતાઓ રાજીનામું આપે છે અથવા સંગઠનમાં નેતૃત્વ પરિવર્તન થાય છે. કેટલાક વિશ્લેષકોના મતે, આ પ્રક્રિયા નવી વિચારસરણી અને નવી ઊર્જા માટે માર્ગ તૈયાર કરે છે.

ભારતીય રાજકારણમાં, ખાસ કરીને મોટા સંગઠનોમાં, આવી પરંપરા મર્યાદિત પ્રમાણમાં જોવા મળે છે અને ઘણી વખત નેતૃત્વમાં ફેરફાર કરતાં જાહેર સ્પષ્ટીકરણો અથવા વ્યૂહાત્મક નિવેદનો વધુ જોવા મળે છે.

RSS-ભાજપ સંબંધોને લઈને અલગ-અલગ દૃષ્ટિકોણ

વિશ્લેષકોના એક વર્ગનું માનવું છે કે RSS અને ભાજપ વચ્ચે સમયાંતરે દેખાતા મતભેદોને ઘણીવાર વધારે મહત્વ આપવામાં આવે છે. તેમના મતે બંને સંગઠનો વિચારધારાત્મક રીતે નજીકથી જોડાયેલા છે અને જાહેર સ્તરે જોવા મળતી કેટલીક ટિપ્પણીઓ રાજકીય સંદેશાવ્યવહારનો ભાગ હોઈ શકે છે.

બીજી તરફ, કેટલાક લોકોનું માનવું છે કે RSS સમયાંતરે જાહેર ટીકા કરીને પોતાની સ્વતંત્ર ઓળખ જાળવવાનો પ્રયાસ કરે છે અને જરૂરી લાગે ત્યારે સરકારને સંકેત પણ આપે છે.

જૂનની બે મહત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ, 6 ઑગસ્ટે મોહન ભાગવતનું નિવેદન, Gen Z આંદોલન, ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનું રાજીનામું, અયોધ્યા મંદિરનો વિવાદ અને 2024ની લોકસભા ચૂંટણી બાદની આંતરિક ટિપ્પણીઓ—આ તમામ મુદ્દાઓએ RSS અને ભાજપના સંબંધો અંગે નવી ચર્ચા શરૂ કરી છે. એક તરફ તેને આંતરિક આત્મમંથન તરીકે જોવામાં આવે છે, તો બીજી તરફ અનેક રાજકીય વિશ્લેષકો તેને જાહેર છબી સુધારવા, સમર્થકોને સંદેશ આપવા અને રાજકીય નુકસાન ઘટાડવા માટે અપનાવવામાં આવતી વ્યૂહરચના તરીકે પણ જોવે છે.

આ ચર્ચાનો અંતિમ નિર્ણય રાજકીય દૃષ્ટિકોણ પર નિર્ભર છે, પરંતુ એટલું ચોક્કસ છે કે આવી ઘટનાઓ દેશની રાજનીતિમાં સંગઠન અને સત્તા વચ્ચેના સંબંધો અંગે સતત ચર્ચા જાળવી રાખે છે.