SIR Form 6 Controversy: Special Intensive Revision એટલે કે SIR દરમિયાન મતદાર યાદીમાંથી નામ બહાર થઈ ગયેલા લોકોને ફરીથી મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવા માટે Form 6 ભરાવવાના ચૂંટણી પંચના નિર્ણય સામે પૂર્વ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર એસવાય કુરેશીએ ગંભીર વાંધો ઉઠાવ્યો છે. કુરેશીના જણાવ્યા અનુસાર Form 6 મૂળભૂત રીતે પ્રથમ વખત મતદાર તરીકે નોંધણી કરાવવા માટેનું ફોર્મ છે. તેથી જે લોકો અગાઉથી મતદાર યાદીમાં હતા અને SIR દરમિયાન તેમના નામ બહાર થઈ ગયા છે, તેમને પણ આ જ ફોર્મ ભરાવવા અને પ્રથમ વખત મતદાર તરીકે નોંધણીની જાહેરાત કરાવવા અંગે તેમણે સવાલ કર્યો છે.

‘જૂના મતદારો પાસેથી ખોટી જાહેરાત કરાવાઈ રહી છે’

કુરેશીનો મુખ્ય વાંધો એ છે કે પહેલેથી મતદાર રહેલી વ્યક્તિ Form 6માં પ્રથમ વખત મતદાર તરીકે નોંધણી માટે અરજી કરી રહી હોવાની જાહેરાત કેવી રીતે કરી શકે? તેમના મતે આવી પ્રક્રિયા જૂના મતદારોને તેમના વાસ્તવિક મતદાર ઇતિહાસથી વિરુદ્ધ જાહેરાત કરવા માટે મજબૂર કરી શકે છે. તેમણે તો એવો પણ આરોપ મૂક્યો છે કે આવી રીતે Form 6 ભરવા માટે મજબૂર કરાયેલા લોકો એક વર્ષ સુધીની જેલની સજાને પાત્ર એવા અપરાધના દાયરામાં આવી શકે છે અને તેમને આવું કરાવવા માટે દબાણ કરનારા અધિકારીઓની ભૂમિકા પણ તપાસવા જેવી છે. આ કાનૂની વ્યાખ્યા અંગે અંતિમ નિર્ણય સંબંધિત કાયદા અને સક્ષમ અદાલતના અર્થઘટન પર નિર્ભર રહેશે.

20 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વિશેષ અભિયાન

આ વિવાદ ચૂંટણી પંચે 1 ઑક્ટોબરે SIR પૂર્ણ થયેલા 20 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વિશેષ અભિયાન ચલાવવાનો નિર્દેશ આપ્યા બાદ વધુ ચર્ચામાં આવ્યો છે. પંચના નિર્દેશ મુજબ Booth Level Officers એટલે કે BLOઓએ SIR પહેલાંની મતદાર યાદી અને નવી યાદીની સરખામણી કરીને એવા પાત્ર મતદારોને ઓળખવાના છે, જેમના નામ અગાઉની યાદીમાં હતા પરંતુ નવી યાદીમાં જોવા મળતા નથી. આવા પાત્ર લોકોનો સંપર્ક કરીને તેમને મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવાની પ્રક્રિયામાં મદદ કરવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે.

આ અભિયાનમાં નવા 18 વર્ષીય મતદારો સહિત SIR દરમિયાન છૂટી ગયેલા પાત્ર લોકોનો સમાવેશ થાય છે. જોકે, જૂના મતદારોને ફરી સામેલ કરવા માટે Form 6નો ઉપયોગ કરવામાં આવે તે મુદ્દે જ કુરેશીએ કાનૂની અને પ્રક્રિયાત્મક સવાલો ઉઠાવ્યા છે.

Form 6માં અગાઉ ઉમેરાયેલી વધારાની જાહેરાત પણ હટાવાઈ

ચૂંટણી પંચે ઓનલાઈન Form 6માં અગાઉ ઉમેરવામાં આવેલી વધારાની જાહેરાત દૂર કરવાનો નિર્ણય પણ લીધો છે. આ જાહેરાતમાં અરજદારે પોતાના માતા-પિતાની વિગતો અગાઉની SIR પ્રક્રિયા સાથે જોડીને આપવાની હતી. હવે આ ફેરફાર દૂર કરવામાં આવ્યો છે. જોકે SIR બાદ નામ બહાર થયેલા જૂના મતદારો માટે Form 6નો ઉપયોગ કેવી રીતે અને કયા કાનૂની આધાર હેઠળ કરવામાં આવશે તે પ્રશ્ન હજુ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે.

ગોવામાં છ સભ્યોના પરિવારનો કેસ હાઈકોર્ટ પહોંચ્યો

આ વિવાદ સાથે જોડાયેલો મહત્વનો કેસ ગોવાની Santa Cruz વિધાનસભા બેઠકમાંથી સામે આવ્યો છે. 41 વર્ષીય પરેશ સાલગાંવકર અને તેમના પરિવારના પાંચ અન્ય સભ્યોના નામ SIR દરમિયાન મતદાર યાદીમાંથી બહાર થઈ ગયા હતા. પરિવારનો દાવો છે કે તેઓ અગાઉથી મતદાર હતા અને માત્ર એક જ વિધાનસભા બેઠકની અંદર પોતાનું રહેઠાણ બદલ્યું હતું. તેથી તેમણે સરનામું બદલવા માટે Form 8 ભર્યું હતું, પરંતુ સિસ્ટમમાં તેમના EPIC રેકોર્ડ ઉપલબ્ધ ન હોવાનું દર્શાવાતા અરજી આગળ વધી શકી નહોતી.

સાલગાંવકરના જણાવ્યા અનુસાર તેઓ 2003થી પંચાયત, વિધાનસભા અને લોકસભાની વિવિધ ચૂંટણીઓમાં મતદાન કરી ચૂક્યા છે. પરિવાર લગભગ આઠ વર્ષ પહેલાં એ જ વિધાનસભા બેઠકની અંદર નવા મકાનમાં સ્થળાંતરિત થયો હતો. SIR દરમિયાન જૂના વિસ્તારના BLOનો સંપર્ક કર્યા બાદ 12 નવેમ્બર 2025ના રોજ નવા વિસ્તારના BLOએ તેમને Form 8 ભરવાનું કહ્યું હતું. પરિવારના સભ્યોએ Form 8 જમા કરાવ્યું અને 8 ડિસેમ્બરે અરજી ચૂંટણી પંચના પોર્ટલ પર અપલોડ થઈ હોવાનો સંદેશ પણ મળ્યો હતો. છતાં 16 ડિસેમ્બરે પ્રકાશિત થયેલા મુસદ્દા મતદાર યાદીમાં છ સભ્યોના નામ જોવા મળ્યા નહોતા.

‘સિસ્ટમની ભૂલની સજા મતદારને કેમ?’

પરિવારે ત્યારબાદ ચૂંટણી પંચના ફરિયાદ પોર્ટલ અને મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીની કચેરીમાં રજૂઆત કરી. તેમને જણાવાયું કે તેમના EPIC રેકોર્ડ સિસ્ટમમાં ઉપલબ્ધ નથી અને તેમના નામ ગેરહાજર, સ્થળાંતરિત, ડુપ્લિકેટ અથવા મૃત એટલે કે ASDD શ્રેણી સાથે જોડાઈને બહાર થઈ ગયા છે. પરિવારને ત્યારબાદ Form 6 મારફતે ફરીથી નોંધણી કરાવવાનું કહેવામાં આવ્યું.

પરિવારનો સવાલ છે કે જો તેઓ પહેલેથી મતદાર હતા અને તેમની પાસે EPIC તથા મતદાનનો રેકોર્ડ છે, તો તેમને નવા મતદાર તરીકે નોંધણી કરાવવાની પ્રક્રિયામાં શા માટે મોકલવામાં આવે? આ જ મુદ્દો પૂર્વ CEC કુરેશીના વાંધા સાથે પણ જોડાય છે.

બોમ્બે હાઈકોર્ટની ECIને ટકોર

આ કેસમાં બોમ્બે હાઈકોર્ટની ગોવા પીઠે પણ ચૂંટણી પંચની પ્રક્રિયા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. જસ્ટિસ વાલ્મિકી મેનેઝિસ અને જસ્ટિસ અમિત જમસંદેકરની બેન્ચે સવાલ કર્યો કે જો Form 8 સરનામું બદલવા માટેની કાયદેસર પ્રક્રિયા છે તો માત્ર સોફ્ટવેરની મર્યાદાને કારણે તેને આપમેળે રિજેક્ટ કેવી રીતે કરી શકાય? અદાલતે એવી પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી કે આવી વ્યવસ્થાને કારણે કેટલા પાત્ર મતદારો યાદીમાંથી બહાર રહી શકે છે તેની કોઈ સ્પષ્ટતા નથી.

ECI તરફથી વકીલ ગૌરિશ અગ્નીએ દલીલ કરી હતી કે SIR દરમિયાન Form 8ની પ્રક્રિયા માટે અગાઉનું enumeration form જરૂરી હતું અને સિસ્ટમમાં EPIC રેકોર્ડ ન હોય તો Form 8 આપમેળે રિજેક્ટ થતું હતું. ECI તરફથી એ પણ કહેવામાં આવ્યું કે સાલગાંવકર પરિવારને આઠ વર્ષ સુધી સરનામું બદલ્યાની માહિતી ન આપવાનો મુદ્દો પણ ધ્યાનમાં લેવો જોઈએ. જોકે, બેન્ચે માત્ર સોફ્ટવેરની મર્યાદાના આધારે અરજીઓ રિજેક્ટ થવા અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા.

રાહુલ ગાંધીના Form 6 ફેરફાર અંગે પણ સવાલો

Form 6માં થયેલા ફેરફારો અંગે લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ પણ ચૂંટણી પંચ પાસે જવાબ માંગ્યો છે. તેમણે સવાલ કર્યો છે કે ઓનલાઈન Form 6માં ફેરફાર કરવા માટે Tata Consultancy Services એટલે કે TCSને નિર્દેશ કોણે આપ્યો અને કંપનીની અંદર આ ફેરફારને મંજૂરી કોણે આપી.

SIRની સમગ્ર પ્રક્રિયાને લઈને વિપક્ષી પક્ષો અને કોકરોચ જનતા પાર્ટી સહિતના જૂથોએ ચૂંટણી પંચની કામગીરી સામે સવાલો ઉઠાવ્યા છે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માંગ પણ કરવામાં આવી છે. આ જૂથોનો આરોપ છે કે SIRની પ્રક્રિયાથી BJPને રાજકીય લાભ મળી શકે છે, જોકે આ રાજકીય પક્ષો અને સંગઠનોના આરોપો છે.

હવે સૌથી મોટો સવાલ: જૂના મતદારો માટે કઈ કાયદેસર પ્રક્રિયા?

SIR બાદ બહાર થયેલા પાત્ર મતદારોને ફરી યાદીમાં સામેલ કરવાનું ચૂંટણી પંચનું અભિયાન મતદાર યાદીની પૂર્ણતા માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે, પરંતુ Form 6ના ઉપયોગને લઈને ઊભો થયેલો વિવાદ પ્રક્રિયાની કાયદેસરતા અને પારદર્શિતા અંગે પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. એક તરફ ECI પાત્ર મતદારોને ફરી સામેલ કરવાની પ્રક્રિયા ચલાવી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ પૂર્વ CEC અને બોમ્બે હાઈકોર્ટના સવાલો એ મુદ્દો સામે લાવે છે કે અગાઉથી મતદાર રહેલા વ્યક્તિને નવા મતદાર તરીકે દર્શાવ્યા વિના પુનઃસમાવેશ માટે કઈ સ્પષ્ટ વ્યવસ્થા છે.

હવે ચૂંટણી પંચે સ્પષ્ટ કરવાનું રહેશે કે SIR દરમિયાન બહાર થયેલા જૂના મતદારો માટે Form 6નો ઉપયોગ કયા કાયદાકીય આધાર હેઠળ થઈ રહ્યો છે, Form 8 જેવી પ્રક્રિયાઓ સોફ્ટવેરની મર્યાદાથી કેમ અટકવી જોઈએ અને પાત્ર મતદારોનું નામ માત્ર ટેકનિકલ અથવા પ્રક્રિયાત્મક કારણોસર બહાર ન રહે તે માટે કઈ સુરક્ષા વ્યવસ્થા કરવામાં આવી રહી છે.