Social Media Censorship: માર્ચથી જુલાઈ 2026 દરમિયાન ઇન્સ્ટાગ્રામ, ફેસબુક અને યૂટ્યુબને સરકાર અને તેની એજન્સીઓ તરફથી ઓનલાઇન કન્ટેન્ટ બ્લોક કરવા માટે આશરે 1.95 લાખ આદેશ મોકલવામાં આવ્યા હોવાનું અહેવાલમાં સામે આવ્યું છે. આ આંકડા મુજબ સરેરાશ દર 68 સેકન્ડે એક બ્લોકિંગ આદેશ જારી થયો, એટલે કે દરરોજ આશરે 1,275 આદેશ. આ આદેશો હેઠળ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ પર પોસ્ટ, વીડિયો અને કેટલાક અકાઉન્ટ્સને બ્લોક અથવા હટાવવાની કાર્યવાહી કરવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હતો.
વિદ્યાર્થી આંદોલન દરમિયાન આદેશોમાં મોટો વધારો
આ જ સમયગાળા દરમિયાન દિલ્હીના જંતર-મંતર ખાતે પેપર લીક અને પરીક્ષામાં કથિત અનિયમિતતાઓ સામે વિદ્યાર્થીઓનું લાંબું આંદોલન પણ ચાલ્યું હતું. જૂનની શરૂઆતમાં શરૂ થયેલું આ પ્રદર્શન 25 જુલાઈએ તત્કાલીન કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામા બાદ સમાપ્ત થયું હતું. એક વરિષ્ઠ સરકારી અધિકારીના જણાવ્યા મુજબ, ખાસ કરીને ઇન્સ્ટાગ્રામ પર વિદ્યાર્થી આંદોલનને મળેલા વધતા સમર્થન દરમિયાન બ્લોકિંગ આદેશોનો મોટો હિસ્સો જારી થયો હતો.
ગયા વર્ષના આંકડાઓ સાથે મોટો તફાવત
આ વધારાની તીવ્રતા સમજવા માટે ગયા વર્ષે મળેલા આરટીઆઈ રેકોર્ડ સાથે તેની સરખામણી મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. ઓક્ટોબર 2024થી ઓક્ટોબર 2025 વચ્ચે સહયોગ પોર્ટલ મારફતે 19 ઓનલાઇન પ્લેટફોર્મ્સને કુલ 2,312 બ્લોકિંગ આદેશ મોકલવામાં આવ્યા હતા. તે સમયે સરેરાશ દરરોજ લગભગ છ આદેશ જારી થતા હતા. તેની સામે માર્ચથી જુલાઈ 2026 દરમિયાન માત્ર ત્રણ મોટા પ્લેટફોર્મ્સને જ આશરે 1.95 લાખ આદેશ મોકલાવાનો આંકડો સરકારી કન્ટેન્ટ-બ્લોકિંગ વ્યવસ્થામાં થયેલા મોટા વધારાને દર્શાવે છે.
ઇન્સ્ટાગ્રામ સૌથી વધુ નિશાન પર
ત્રણેય પ્લેટફોર્મ્સમાં ઇન્સ્ટાગ્રામને સૌથી વધુ બ્લોકિંગ આદેશ મળ્યા હતા. પાંચ મહિનાના સમયગાળામાં તેને આશરે એક લાખ આદેશ મોકલવામાં આવ્યા હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. ફેસબુકને આશરે 80 હજાર અને યૂટ્યુબને લગભગ 15 હજાર આદેશ મળ્યા. આ રીતે મેટાની માલિકીના ઇન્સ્ટાગ્રામ અને ફેસબુકને મળીને કુલ આદેશોના લગભગ 90 ટકા આદેશ મળ્યા હતા.
એક આદેશમાં અનેક પોસ્ટ અને અકાઉન્ટ હોઈ શકે
અહીં એક મહત્વપૂર્ણ તફાવત સમજવો જરૂરી છે. 1.95 લાખનો આંકડો બ્લોકિંગ આદેશોની સંખ્યા દર્શાવે છે, બ્લોક કરવામાં આવેલી પોસ્ટ, વીડિયો અથવા અકાઉન્ટ્સની કુલ સંખ્યા નહીં. એક જ સરકારી આદેશમાં મોટી સંખ્યામાં અલગ-અલગ પોસ્ટ અથવા અકાઉન્ટ્સ સામે કાર્યવાહી કરવાનો નિર્દેશ હોઈ શકે છે. તેથી વાસ્તવમાં કેટલું કન્ટેન્ટ બ્લોક અથવા હટાવવામાં આવ્યું તેની સંખ્યા આ 1.95 લાખ કરતાં ઘણી અલગ હોઈ શકે છે.
સહયોગ પોર્ટલ મારફતે કાર્યવાહી
અહેવાલ મુજબ આમાંથી મોટાભાગના આદેશ ગૃહ મંત્રાલયના ‘સહયોગ પોર્ટલ’ દ્વારા જારી કરવામાં આવ્યા હતા. આ પોર્ટલ સરકારી અને રાજ્યની વિવિધ એજન્સીઓને સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓને ઓનલાઇન કન્ટેન્ટ સામે કાર્યવાહી કરવા માટે નિર્દેશ મોકલવાની વ્યવસ્થા પૂરી પાડે છે. ગૃહ મંત્રાલયના 2024-25ના વાર્ષિક અહેવાલ મુજબ, માર્ચ 2025 સુધીના એક વર્ષ દરમિયાન ઇન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી એક્ટની કલમ 79(3)(b) હેઠળ શંકાસ્પદ ઓનલાઇન કન્ટેન્ટના 1.11 લાખથી વધુ હિસ્સા બ્લોક કરવામાં આવ્યા હતા.
મેટાએ APIને સહયોગ પોર્ટલ સાથે જોડ્યું
આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં મેટાની ટેક્નિકલ વ્યવસ્થા પણ મહત્વપૂર્ણ બની છે. અહેવાલ મુજબ, સરકાર તરફથી આપવામાં આવેલા આદેશોને ત્રણ કલાકની સમયમર્યાદામાં અમલમાં મૂકવા માટે મેટાએ પોતાના એપ્લિકેશન પ્રોગ્રામિંગ ઇન્ટરફેસ એટલે કે APIને સહયોગ પોર્ટલ સાથે જોડ્યું છે. પરિણામે પોર્ટલ પર સરકારી એજન્સી દ્વારા ચિહ્નિત કરાયેલ કન્ટેન્ટ મેટાના પ્લેટફોર્મ પરથી ઝડપથી દૂર કરી શકાય છે.
માનવીય સમીક્ષા વિના કન્ટેન્ટ હટાવવાની ચિંતા
આ વ્યવસ્થાને લઈને ડિજિટલ અધિકાર ક્ષેત્રે ચિંતા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. ઇન્ટરનેટ ફ્રીડમ ફાઉન્ડેશન સાથે જોડાયેલા વકીલ અપાર ગુપ્તાના જણાવ્યા મુજબ, સ્વચાલિત API વ્યવસ્થામાં દરેક સરકારી આદેશની માનવીય સ્તરે અલગથી તપાસ થતી નથી. તેમના મત પ્રમાણે આદેશ યોગ્ય અધિકારી દ્વારા જારી થયો છે કે નહીં અને તેમાં જરૂરી કારણો આપવામાં આવ્યા છે કે નહીં, તેની પૂરતી સ્વતંત્ર ચકાસણી ન થાય તો કન્ટેન્ટ દૂર કરવાની પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા અને જવાબદારી અંગે પ્રશ્નો ઊભા થઈ શકે છે.
વિદ્યાર્થીઓના પ્રદર્શનથી લઈને અન્ય કન્ટેન્ટ સુધી કાર્યવાહી
સોશિયલ મીડિયા યુઝર્સ દ્વારા શેર કરવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર, આ સમયગાળામાં ઇન્સ્ટાગ્રામ પર વિદ્યાર્થીઓના પ્રદર્શનના સમર્થનમાં કરવામાં આવેલી કેટલીક પોસ્ટ્સ, સરકારની ઇથેનોલ-ફ્યુઅલ મિશ્રણ નીતિની ટીકા કરતું કન્ટેન્ટ અને પશ્ચિમ બંગાળ વિધાનસભા ચૂંટણી સાથે જોડાયેલી કેટલીક સામગ્રી સામે પણ કાર્યવાહી થઈ હતી. ડીપફેક સંબંધિત કન્ટેન્ટ પણ આ કાર્યવાહી હેઠળ આવ્યું હોવાનું જણાવાયું છે. જોકે, દરેક કન્ટેન્ટ સામે કાર્યવાહીનું ચોક્કસ કારણ અને કાનૂની આધાર અલગ હોઈ શકે છે.
રાજકીય પોસ્ટ્સ બ્લોક થવાના દાવા
આમ આદમી પાર્ટીના પ્રમુખ અરવિંદ કેજરીવાલે પણ દાવો કર્યો હતો કે તેમની કેટલીક ઇન્સ્ટાગ્રામ પોસ્ટ્સ ભારતમાં બ્લોક કરવામાં આવી હતી. આવા દાવાઓને ધ્યાનમાં રાખીને સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ દ્વારા સરકારી આદેશોના અમલ, કન્ટેન્ટની સ્વતંત્ર સમીક્ષા અને યુઝર્સને ઉપલબ્ધ અપીલ પ્રક્રિયા અંગે ચર્ચા વધુ મહત્વપૂર્ણ બની છે.
ઝડપી ડિજિટલ કાર્યવાહી સામે પારદર્શિતાનો પ્રશ્ન
એક તરફ સરકાર માટે ગેરકાયદેસર, હાનિકારક અથવા ભ્રામક ઓનલાઇન કન્ટેન્ટ સામે ઝડપથી કાર્યવાહી કરવી જરૂરી બની શકે છે, તો બીજી તરફ મોટી સંખ્યામાં બ્લોકિંગ આદેશો અને સ્વચાલિત કન્ટેન્ટ-રિમૂવલ વ્યવસ્થા અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને પારદર્શિતા અંગે પ્રશ્નો ઊભા કરે છે. ખાસ કરીને જ્યારે રાજકીય વિરોધ, વિદ્યાર્થી આંદોલન અથવા સરકારની નીતિઓની ટીકા સાથે જોડાયેલી સામગ્રી પણ કાર્યવાહી હેઠળ આવતી હોવાના દાવા સામે આવે, ત્યારે દરેક આદેશનો કાનૂની આધાર, અધિકૃતતા અને સમીક્ષા પ્રક્રિયા સ્પષ્ટ હોવી જરૂરી બને છે.
1.95 લાખ આદેશો શું સંકેત આપે છે?
માર્ચથી જુલાઈ વચ્ચેના આશરે 1.95 લાખ બ્લોકિંગ આદેશો અને અગાઉના એક વર્ષમાં 2,312 આદેશોની સરખામણી ઓનલાઇન કન્ટેન્ટ નિયંત્રણની ગતિમાં અસાધારણ તફાવત દર્શાવે છે. હવે મુખ્ય પ્રશ્ન માત્ર કેટલું કન્ટેન્ટ બ્લોક થયું તેનો નથી, પરંતુ કયા કારણોસર થયું, કોના આદેશથી થયું, તેની માનવીય સમીક્ષા થઈ કે નહીં અને અસરગ્રસ્ત યુઝરને પડકારવાની કેટલી તક મળી તે પણ છે. સોશિયલ મીડિયા પર સરકારી નિયંત્રણ વધતું જાય ત્યારે ડિજિટલ સુરક્ષા અને નાગરિકોની અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જળવાશે તે આગામી સમયમાં મહત્વનો જાહેર પ્રશ્ન બની શકે છે.
