ડિસેમ્બર મહિનામાં બિપીએસસી એટલે કે બિહાર લોક સેવા આયોગના પરીક્ષાર્થીઓ પર ત્રણ વખત લાઠીચાર્જ થઈ ચૂક્યો છે.
રવિવારે બિહારની રાજધાની પટનામાં થયેલા લાઠીચાર્જમાં પોતાના ઘાયલ મિત્રને ખભે ટેકો આપતો એક પરીક્ષાર્થી નિર્દોષ ભાવે પૂછે છે, “ભૈયા શું સ્ટુડન્ટ લાઠીઓ ખાવા માટે જ બન્યો છે?”
પાસમાં જ ઘાયલ પરીક્ષાર્થી જેના કપડા સંપૂર્ણપણે ફાટેલા છે તે રડતા કહે છે, “અમને ક્યારેય આશા નહોતી કે જે લોકો પરીક્ષા પાસ કરીને આવે છે તે પરીક્ષાર્થીઓ સાથે આવું બર્બર વર્તન કરશે.”
અસલમાં ગયા 18 ડિસેમ્બરથી બધા 912 કેન્દ્રોની ફરીથી પ્રારંભિક પરીક્ષાની માંગને લઈને બિપીએસસી પરીક્ષાર્થીઓ પટનાના ગાર્દનીબાગ ધરણાસ્થળ પર આંદોલન કરી રહ્યા છે.
રવિવારે પોતાની આ જ માંગને લઈને પટનાના ગાંધી મેદાનમાં લગાવેલી ગાંધી મૂર્તિની નીચે આ વિદ્યાર્થીઓ સંસદ લગાવા માંગતા હતા. બિહારની રાજકીય ઉથલપાથલમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવનારા ગાંધી મેદાનમાં રવિવારે સવારે જ પરીક્ષાર્થીઓ ભેગા થવા લાગ્યા હતા. પરંતુ આ કાર્યક્રમ માટે તેમને વહીવટી મંજૂરી નહોતી. વહીવટીતંત્રએ સાવચેતીના ભાગરૂપે ગાંધી મેદાનના બધા મોટા ગેટ બંધ કરી દીધા હતા.
ફક્ત પગપાળા આવન-જાવન માટેના નાના ગેટને છોડીને.
પરીક્ષાર્થીઓ ગેટ નંબર 5 પાસે ભેગા થઈ રહ્યા હતા. તેઓ દરેક મીડિયા વાળા ને જોઈને તેમને તેમની ખબર બતાવવાની વિનંતી કરી રહ્યા છે. કેટલાક વિદ્યાર્થી કહી રહ્યા હતા -આજે ફરી લાઠી ખાવાની છે.
પાતળી-દુબળી, ઓછી ઉંમરની છોકરી. ગુસ્સે ભરેલી સ્વાતિ ભરાયેલા ગળે કહે છે, “વર્ષ 2024માં અમારી પરીક્ષા છે, પરંતુ 2025માં તેમની (નિતીશ કુમાર) પરીક્ષા થશે. તેમને હાર સહન કરવી પડશે, જો અમારી વાત નહીં સાંભળવામાં આવે.”
સ્વાતિ જેવા જ અવાજ ત્યાં હાજર મોટાભાગના યુવાનોના હતા. બધા વર્તમાન વ્યવસ્થાથી નાખુશ, બિપીએસસી અને સરકારને દોષ આપી રહ્યા હતા.
ગાંધી મેદાનના ગેટ નંબર 5 પાસે વિદ્યાર્થીઓના જૂથનું પહોંચવાનું ચાલુ હતું. વહીવટીતંત્રએ તેમને થોડા પાતળા બાંસના સહારે રોકી રાખ્યા હતા. વારંવાર પટના વહીવટીતંત્ર માઇકથી જાહેરાત કરી રહ્યું હતું, “તમને ગાંધી મેદાનમાં વિદ્યાર્થી સંસદ લગાવવાની મંજૂરી નથી, પાછા જાઓ.”
પરંતુ પરીક્ષાર્થીઓ આ જાહેરાતને અવગણતા હતા. તેઓ સતત તખ્તીઓ લઈને નારેબાજી કરતા યુટ્યુબર્સના મોબાઇલ અને કેમેરામાં કેદ થઈ રહ્યા હતા. ત્યાં હાજર પોલીસવાળાઓ સાથે ઘણીવાર તેમની ‘રક-ઝક’ થઈ ચૂકી છે.
‘ગવર્નમેન્ટ વીક- પેપર લીક’, ‘બિહારનું બાળક રડે છે -જ્યારે જ્યારે પેપર લીક થાય છે’, ‘બ્રિટિશ પબ્લિક સર્વિસ કમિશન, પ્રગતિ યાત્રા છોડો- પેપર લીક પર મૌન તોડો’ જેવી તખ્તીઓ લઈને આ પરીક્ષાર્થીઓને સંભાળવું પોલીસ માટે મુશ્કેલ થઈ રહ્યું હતું.
ઠંડા વાતાવરણમાં શરીરને હૂંફ આપનાર સૂર્યની ગરમી જેમ-જેમ વધી રહી હતી તે જ રીતે વિદ્યાર્થીઓ (પરીક્ષાર્થીઓ)નું આવવું અને નારાઓનો અવાજ પણ વધી રહ્યો હતો. પોલીસ માટે તેમને એક મર્યાદામાં બાંધી રાખવું મુશ્કેલ થઈ રહ્યું હતું.
પછી બાંસની બેરિકેડિંગને હટાવવામાં આવી. તેમની પહેલી વિજયના આનંદમાં અવાજ કરતા પરીક્ષાર્થીઓ ગાંધી મેદાનમાં લગાવેલી વિશાળકાય ગાંધી મૂર્તિ તરફ વધ્યા. આનંદમાં ડૂબેલા અમિત કુમારે કહ્યું, “આજે તો પરીક્ષા રદ કરાવવાની નીતિશ કુમારથી જાહેરાત લઈને જ જશું.”
વિદ્યાર્થીઓએ સંસદ લગાવી – જે 70 ફૂટ ઊંચી ગાંધી મૂર્તિની નીચે વિદ્યાર્થી સંસદ લાગી તેને મુખ્યમંત્રી નીતિશ કુમારે જ વર્ષ 2013માં તૈયાર કરાવી હતી. મૂર્તિમાં મહાત્મા ગાંધી બે બાળકો સાથે ઉભા છે. પરંતુ વર્તમાન સમયમાં જે વિદ્યાર્થીના રૂપમાં બાળકો રહેલા છે, તેમની હાલત પૂછવાનો સમય પણ સીએમ નીતિશને નથી.
સંસદમાં સામેલ ખુશબૂ કુમારીએ જણાવ્યું, “બાપુની મૂર્તિ તો બાળકોને ચીપકાવેલી નીતિશ કુમારે લગાવી દીધી. પરંતુ અહીં જે જીવતા બાળકો છે તેમની હાલત જાણવાની હજુ સુધી ફુરસદ નથી મળી છે ચાચા (નીતિશ) ને. અમારા ગાર્જિયન તેઓ જ છે.”
ગાંધી મૂર્તિની નીચે બનેલી સીડીઓ પર બેઠેલા આ પરીક્ષાર્થીઓ સતત નારેબાજી કરીને ફરીથી પરીક્ષાની માંગ કરી રહ્યા હતા.
આ દરમિયાન, જનસુરાજના સ્થાપક પ્રશાંત કિશોરના આવવાનો સમય થઈ ગયો હતો. તેમણે પહેલેથી જ આ વિદ્યાર્થી સંસદમાં વિદ્યાર્થીઓ સાથે બેસવાની જાહેરાત કરી હતી. વિદ્યાર્થી સંસદમાં હાજર તેમની પાર્ટી જનસુરાજના કાર્યકર્તા ગાંધી મેદાનનો ગેટ બંધ થવાથી પરેશાન દેખાઈ રહ્યા હતા.
લગભગ એક વાગ્યા પછી પ્રશાંત કિશોર ત્યાં પહોંચ્યા અને પરીક્ષાર્થીઓ તેમની તરફ શિફ્ટ થઈ ગયા.
ગાંધી મૂર્તિના ચબૂતરાના ત્રણેય ખૂણાઓ પર જમેલા પરીક્ષાર્થીઓ થાકેલા નહોતા. એવું લાગતું હતું રિલે રેસ ચાલી રહી છે. એક પરીક્ષાર્થી નારા લગાવવામાં લીડ કરતા થાકી જાય તો બીજો તેની કમાન સંભાળી લેતો.
અહીં, ગાંધી મૂર્તિની પાસે મસાલેદાર લીંબુ ચા, લોકલ બ્રાન્ડના બોટલબંદ પાણી વાળા, ઇડલી, કેળાના ચિપ્સ જેવી નાની ભૂખ મિટાવા વાળા આઇટમ વેચાઈ રહ્યા હતા. આ સામાન વેચતા કેટલાક યુવાનો હતા તો કેટલાક મધ્યવયસ્ક.
પરીક્ષાર્થીઓની ગોરિલા રણનીતિ સાંજના ચાર વાગ્યા સુધી પરીક્ષાર્થીઓ વચ્ચે આ નક્કી થઈ ગયું હતું કે તેઓ પ્રશાંત કિશોરના નેતૃત્વમાં સીએમ હાઉસનો ઘેરાવ કરવા નીકળશે. આ નિર્ણય પછીથી જ કેટલાક યુવાનોએ હેન્ડ લાઉડસ્પીકરની મદદથી કમાન સંભાળી લીધી.
ગાંધી મેદાનમાં હાજર ફાઇબર સ્ટિક (લાઠી) ધરાવતો એક પોલીસવાળો જણાવે છે, “અમે બધા પણ તો લાઠી ખાઈને નોકરીમાં આવ્યા છીએ.” વિદ્યાર્થીઓની મોટી સંખ્યા ગાંધી મેદાનના ગેટ નંબર પાંચમાંથી નીકળી બિસ્કોમાન ભવન સામે આવી ગઈ હતી.
અહીં પોલીસ પિકેટ પાસે પોલીસે બેરિકેડિંગ લગાવીને તેમને રોકી રાખ્યા હતા. ગાંધી મેદાનના આસપાસની ટ્રાફિક વ્યવસ્થા ધ્વસ્ત થઈ ગઈ હતી. ત્યારે પરીક્ષાર્થીઓનો એક જૂથ ગોરિલા રણનીતિનો ઉપયોગ કરતા છજ્જૂબાગ નામના મહોલ્લાની તરફથી આવ્યો અને પટના પોલીસની બેરિકેડિંગ ધ્વસ્ત થઈ ગઈ.
પરીક્ષાર્થીઓ હવે જેપિ ગોલમ્બર પર છે. પરંતુ તેના આગળ વહીવટીતંત્રએ મજબૂત બેરિકેડિંગ કરી છે. પરીક્ષાર્થીઓ હવે રસ્તા પર જ બેસીને ધરણા આપી રહ્યા છે. તેમના સાથે પ્રશાંત કિશોર અને જનસુરાજ પાર્ટી સાથે જોડાયેલા ઘણા નેતાઓ ધરણા પર બેઠા છે.
ધરણા પર બેઠેલી નાઝ પ્રવીણે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો, “બિપીએસસી પોતાની પરીક્ષાઓમાં પારદર્શિતા કેમ નથી લાવતી? પારદર્શિતા હશે અને મારે કાબેલિયત હશે તો હું પોતે સ્પર્ધા કરી લઉં. પરંતુ હજી તો બિપીએસસી 12,000 વિદ્યાર્થીઓની અલગથી પરીક્ષા લઈને નોર્મલાઇઝેશન લાગુ કરશે.”
પાંચ વિદ્યાર્થીઓના ડેલિગેશન પર પણ વાત થઇ શકી નથી, સાંજ પડી રહી હતી અને તે જ રીતે ઠંડી પણ વધી રહી હતી. હજારોની સંખ્યામાં પરીક્ષાર્થીઓ રસ્તા પર બેઠા હતા. સવારેથી પ્રદર્શન કરી રહેલા પરીક્ષાર્થીઓ થાકી ગયા હતા, આવા સમયે નારાઓનો અવાજ પણ ધીમો પડ્યો હતો.
જેપિ ગોલમ્બરના આસપાસ ચાની ટપરીઓ પર બિપીએસસી પરીક્ષાર્થીઓ સાંજની ચાની ચુસકી લઈ રહ્યા હતા. ત્યાં, બીજી બાજુ પોલીસના જવાનો દરેક આવન-જાવન વાળા પર ખીજાઈ રહ્યા હતા. તેમાંના કેટલાક વિદ્યાર્થીઓના પક્ષમાં તો કેટલાક વિરુદ્ધ.
એક પોલીસવાળા એ કહ્યું, “વિદ્યાર્થી હોવું ખૂબ જ મુશ્કેલ કામ થઈ ગયું છે.”
લગભગ સાંજના 7 વાગ્યે પ્રશાંત કિશોર પાછા ફરી રહ્યા હતા.
તેઓ મીડિયાવાળાઓને કહે છે, “અમારા લોકોના સંઘર્ષનો પરિણામ છે કે પહેલીવાર આ મુદ્દા પર રાજ્યના મુખ્ય સચિવ પરીક્ષાર્થીઓને મળવા માટે તૈયાર થઈ ગયા છે. જો નિર્ણય આવતો થતો તો પાછળથી આ વિષય પર વાતચીત થશે.”
પ્રશાંત કિશોરના નિકળી ગયા પછી મચી અફરાતફરી વચ્ચે પરીક્ષાર્થી ચંદન કુમારે કહ્યું, “આ બધા પોતાની રાજનીતિ કરવા આવે છે. આ પણ ભાગી ગયા.”
તમારા નેતા તમને છોડી ગયા છે… સ્વીટી સહરાવતે કહ્યું, “મુખ્ય સચિવને મળવા માટે તમારો પાંચ વિદ્યાર્થીઓનો ડેલિગેશન માંગવામાં આવ્યો છે, પરંતુ તમે લોકો હજુ સુધી કોઈ નામ આપ્યા નથી. તમે લોકો ફોર્સ સાથે ધક્કામુક્કી કરી, તેમ છતાં અમે તમને અહીં રોકી રાખ્યા છીએ. તમારા નેતા તમને છોડી ગયા છે. તમને વિનંતી છે કે હવે આ જગ્યા ખાલી કરો.”
પરંતુ પરીક્ષાર્થીઓ પાછળ હટવા માટે તૈયાર નહોતા. અંતે રાત્રે આઠ વાગ્યે પોલીસે વોટર કેનનનો સહારો લીધો.
પરીક્ષાર્થીઓને વિખેરવા માટે પોલીસે લાઠીચાર્જ કર્યો જેમાં ઘણા વિદ્યાર્થી ઘાયલ થયા. પોલીસે ઘણા વિદ્યાર્થીઓને કસ્ટડીમાં પણ લીધા.
લાઠીચાર્જ પર રાજકારણ ગરમાયું
લાઠીચાર્જ પછી જ પોલીસ, મીડિયા અને યુટ્યુબર્સ હવે જેપી ગોલામ્બર પર દેખાતા હતા. કેટલાક ઘસાઈ ગયેલા ચપ્પલ અને ફાટેલા બોર્ડ BPSC ઉમેદવારોના નિશાન તરીકે પાછળ છૂટી ગયા હતા.
આ લાઠીચાર્જ બાદ જ રાજકારણ ગરમાયું છે.
વિપક્ષના નેતા તેજસ્વી યાદવે ફેસબુક લાઈવ પર કહ્યું, “આ શિયાળામાં જે રીતે લાઠીચાર્જ કરવામાં આવ્યો, તેનાથી મારા હૃદયને આઘાત લાગ્યો. આ સરકાર સરમુખત્યારની જેમ કામ કરી રહી છે. પરંતુ BPSC આંદોલનને પણ ગેરમાર્ગે દોરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. બી ‘ટીમ’ દ્વારા આ આંદોલનને ખતમ કરવાનું ષડયંત્ર.
આ દરમિયાન, જેડીયુના પ્રવક્તા નીરજ કુમારે સરકારનો બચાવ કરતા કહ્યું, “યોજિત રીતે હંગામો મચાવવામાં આવી રહ્યો છે. તમામ તથ્યોની તપાસ કરવામાં આવી રહી છે. કોણ ફંડિંગ કરી રહ્યું છે તેની પણ તપાસ કરવામાં આવી રહી છે.”
