Taj Mahal survey petition: ઐતિહાસિક અને વિશ્વ પ્રસિદ્ધ સ્મારક તાજમહેલ ફરી એકવાર કાયદાકીય વિવાદોના વંટોળમાં આવી ગયું છે. સોમવારે અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે તાજમહેલના સર્વેક્ષણની માંગ કરતી એક મહત્વપૂર્ણ અરજી પર સુનાવણી કરતા કેન્દ્ર સરકાર અને ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) ને નોટિસ જારી કરી છે. આ મામલો તાજમહેલના મૂળ સ્વરૂપ સાથે જોડાયેલો છે, જેમાં અરજદારો દ્વારા દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે આ સ્મારક વાસ્તવમાં ભગવાન શિવનું મંદિર છે, જેનું નામ ‘તેજોમહાલય’ હતું. જસ્ટિસ રોહિત રંજન અગ્રવાલની બેન્ચે આ કેસની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને કેન્દ્ર અને ASI પાસેથી આ અરજી અંગે લેખિત જવાબ માંગ્યો છે. આ નોટિસ બાદ આગામી દિવસોમાં આ મામલે કાયદાકીય પ્રક્રિયા વધુ વેગ પકડશે તેવી પૂરી સંભાવના છે.
શું છે અરજદારોનો દાવો અને ઇતિહાસ?
આ અરજી ‘ભગવાન શ્રી અગ્રેશ્વર મહાદેવ નાગનાથેશ્વર વિરાજમાન તેજો મહાલય મંદિર પેલેસ’ વતી તેમના કાનૂની સંરક્ષક હરિ શંકર જૈન અને અન્ય શ્રદ્ધાળુઓ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવી છે. હરિ શંકર જૈન અગાઉ પણ અયોધ્યા રામ મંદિર, કૃષ્ણ જન્મભૂમિ અને જ્ઞાનવાપી મસ્જિદ જેવા સંવેદનશીલ કેસોમાં સક્રિય રહ્યા છે. વર્ષ 2015 થી આગરાની અદાલતમાં લંબિત આ મુખ્ય દીવાની મુકદ્દમામાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે શાહજહાંએ મુમતાઝ મહલના મકબરા તરીકે જેનું નિર્માણ કરાવ્યું, તે સ્થળ મૂળભૂત રીતે શિવ મંદિર હતું. અરજદારો સ્મારક પરિસરમાં હિન્દુ રીતિ-રિવાજ મુજબ પૂજા-અર્ચના કરવાના અધિકારની માંગ પણ કરી રહ્યા છે. તેમનો તર્ક છે કે બંધારણના અનુચ્છેદ 25 હેઠળ તેમને ધર્મ પાળવાની સ્વતંત્રતા છે, જે તેમના મૌલિક અધિકારોનો હિસ્સો છે.
એડવોકેટ કમિશનરની નિમણૂકની માંગ કેમ?
અરજદારોનો મુખ્ય આગ્રહ એક ‘એડવોકેટ કમિશનર’ ની નિમણૂક કરવાનો છે, જે તાજમહેલ પરિસરનું નિરીક્ષણ કરી શકે અને ત્યાંની તસવીરો લઈ શકે. તેમનો દાવો છે કે તાજમહેલની વાસ્તુકલામાં એવી ઘણી વિશિષ્ટતાઓ છે જે તેના ‘હિન્દુ અતીત’ તરફ ઈશારો કરે છે. આમાં ગુંબજના શિખર પર લાગેલું ફિનિયલ (કલશ), કમળની ડિઝાઇન અને ASI ના અભિલેખોમાં ઉલ્લેખિત ‘ગૌશાળા’ જેવી સંરચનાઓનો સમાવેશ થાય છે. અરજદારોનું કહેવું છે કે ASI ના નિયંત્રણ હેઠળ હોવાથી સામાન્ય લોકો કે ઈતિહાસકારો આ સ્મારકના અંદરના ભાગો સુધી પહોંચી શકતા નથી. તેઓ માને છે કે માત્ર મૌખિક દલીલોથી આ ઐતિહાસિક સત્ય સાબિત કરી શકાતું નથી, તેથી ન્યાયિક દેખરેખમાં સ્થાનિક તપાસ (સર્વે) અનિવાર્ય છે.
નીચલી અદાલતોનો ઇનકાર અને હાઈકોર્ટમાં પડકાર
આ માંગણી અત્યાર સુધી બે વખત નીચલી અદાલતો દ્વારા ફગાવી દેવામાં આવી છે. વર્ષ 2019 માં આગરાની ટ્રાયલ કોર્ટે અને ત્યારબાદ એપ્રિલ 2026 માં રિવિઝન કોર્ટે આ અરજીઓને ફગાવી હતી. અદાલતોનું માનવું હતું કે એડવોકેટ કમિશનરની નિમણૂક કરવાનું કોઈ ઔચિત્ય નથી, કારણ કે અરજદારો જમીનના માલિકી હક કે સંપત્તિની ઓળખ સાબિત કરનારા મહેસૂલી દસ્તાવેજો રજૂ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે. જોકે, હાઈકોર્ટમાં અરજદારોએ દલીલ કરી છે કે નીચલી અદાલતોએ એવી તકનીકી બાબતો પર ધ્યાન આપ્યું છે જેનો વિવાદના નિકાલ સાથે સંબંધ જ નથી. તેમણે સુપ્રીમ કોર્ટના અયોધ્યા ચુકાદાનો સંદર્ભ આપતા જણાવ્યું કે સિવિલ પ્રોસિજર કોડ (CPC) ની કલમ હેઠળ અદાલતને તથ્ય સ્પષ્ટ કરવા માટે સ્થાનિક તપાસ કરવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર છે.
નમાઝ વિરુદ્ધ પૂજાનો વિવાદ
અરજદારોએ ASI પર પણ ગંભીર આક્ષેપો કર્યા છે. તેમનો દાવો છે કે ASI મુસ્લિમ સમુદાયને પરિસરની અંદર નમાઝ અદા કરવાની પરવાનગી આપીને પક્ષપાત કરી રહ્યું છે. અરજદારોના મતે, જો મકબરા તરીકે સ્મારકનો ઉપયોગ થઈ શકે છે, તો ત્યાં તેમની ધાર્મિક વિધિઓ કેમ નહીં? આ મુદ્દો ધાર્મિક ભાવનાઓ સાથે જોડાયેલો હોવાથી મામલો વધુ સંવેદનશીલ બની ગયો છે. એક તરફ જ્યાં ASI અને પ્રશાસન તેને એક સુરક્ષિત સ્મારક તરીકે જાળવી રાખવા માટે બંધાયેલું છે, ત્યાં બીજી તરફ શ્રદ્ધાળુઓ પોતાની ધાર્મિક આસ્થાના આધારે ત્યાં પૂજા કરવા માંગે છે.
ન્યાયિક જવાબદારી અને ભવિષ્યની સ્થિતિ
અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે અત્યાર સુધી અરજદારોના દાવાઓની સત્યતા પર કોઈ ટિપ્પણી કરી નથી. હાલની કાર્યવાહી માત્ર એક પ્રક્રિયાત્મક ભાગ છે. કેન્દ્ર સરકાર અને ASI નો જવાબ આવ્યા પછી જ કોર્ટ એ નક્કી કરશે કે સર્વેક્ષણ માટે મંજૂરી આપવી કે નહીં. જો કોર્ટ આદેશ આપે તો તે ભારતની પુરાતત્વીય તપાસના ઇતિહાસમાં એક મોટી ઘટના બની શકે છે. સમગ્ર દેશની નજર આ કેસ પર છે, કારણ કે તાજમહેલ માત્ર એક પર્યટક સ્થળ નથી, પરંતુ તે ભારતના સાંસ્કૃતિક અને રાજકીય સંવાદોનો એક અભિન્ન હિસ્સો છે. કોર્ટનો અંતિમ નિર્ણય એ વાત પર નિર્ભર રહેશે કે શું અરજદારો કાયદાકીય રીતે પોતાની વાતને મજબૂતીથી સાબિત કરી શકે છે.
આખો વિવાદ લોકશાહીમાં ન્યાયિક પ્રક્રિયા અને ઐતિહાસિક સ્મારકોના સંરક્ષણ વચ્ચેના સંતુલનને પ્રતિબિંબિત કરે છે. એક તરફ વૈજ્ઞાનિક તપાસની માંગ છે, તો બીજી તરફ સ્મારકની સુરક્ષા અને તેની વિશ્વવ્યાપી ઓળખ જાળવી રાખવાનો પડકાર છે. હાઈકોર્ટનો જે પણ નિર્ણય આવશે, તે ભવિષ્યમાં આવા અન્ય વિવાદો માટે એક મિસાલ બની રહેશે. અત્યારે તો સમગ્ર પ્રશાસનિક તંત્ર જવાબ તૈયાર કરવામાં વ્યસ્ત છે અને દેશભરના લોકો આ પ્રતીકાત્મક નિર્ણયની રાહ જોઈ રહ્યા છે. આ મુદ્દો ન માત્ર કાયદાકીય લડાઈ છે, પણ ઈતિહાસને જોવાની બે અલગ દ્રષ્ટિઓ વચ્ચેનો સંઘર્ષ પણ છે.
આ પણ વાંચો:
