TMC Political Crisis: ભારતીય રાજકીય ઇતિહાસમાં કદાચ જ કોઈ એવો ઘટનાક્રમ જોવા મળ્યો હશે, જ્યાં ચૂંટણીમાં હાર બાદ કોઈ પક્ષ આટલી ઝડપથી અને આટલી કારમી રીતે વિખરાઈ ગયો હોય, જેવી હાલત છેલ્લા બે અઠવાડિયામાં તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC) ની જોવા મળી રહી છે. આ માત્ર એક રાજકીય હાર નથી, પણ સત્તાના કેન્દ્રમાં રહેલા પક્ષના પાયા હલી ગયા છે. શું આ બળવો માત્ર ટીએમસી માટે એક અનોખી ઘટના છે? જવાબ છે—ના. આ જાણીતી હોવા છતાં અત્યંત ભયાનક છે. ભારતીય રાજકારણમાં તાજેતરના વર્ષોમાં શિવસેના, એનસીપી (NCP) અને આમ આદમી પાર્ટી (AAP) જેવા પક્ષોમાં પણ ભંગાણ પડ્યું છે, પરંતુ ટીએમસીનું પતન કંઈક અલગ જ વાર્તા કહે છે. અહીં ફક્ત નેતાઓ પક્ષ છોડી રહ્યા નથી, પણ જનતાનો આક્રોશ અને પક્ષના આંતરિક માળખાનું પતન એકસાથે થઈ રહ્યું છે, જે પશ્ચિમ બંગાળના રાજકીય ઇતિહાસમાં અભૂતપૂર્વ છે.
વારસદારોની લડાઈ અને પરિવારવાદનો કાળો અધ્યાય
ઘણા પ્રાદેશિક પક્ષોને જોડતી એક કમનસીબ કડી છે—સત્તાનું પરિવાર-કેન્દ્રિત હોવું. જ્યાં સુધી સ્થાપક નેતા સત્તાના શિખરે હોય, ત્યાં સુધી સંગઠન એક તાંતણે બંધાયેલું રહે છે, પરંતુ જ્યારે સત્તાની બાગડોર આગામી પેઢીને સોંપવાનો સમય આવે છે, ત્યારે જ વિવાદોના બીજ વવાય છે. મહત્વાકાંક્ષી સાથીદારો અને સ્થાનિક દિગ્ગજ નેતાઓ સ્થાપકની સત્તા સ્વીકારી લે છે, પરંતુ જ્યારે ‘વારસદાર’ તરીકે પરિવારના કોઈ સભ્યને લાદવામાં આવે છે, ત્યારે અસંતોષ ભભૂકી ઉઠે છે. ટીએમસી પણ આ જ જાળમાં ફસાયું છે. ઉત્તરાધિકારની આ લડાઈ માત્ર આંતરિક કલહ નથી, પરંતુ પક્ષના કાર્યકરો અને નેતાઓમાં રહેલા અવિશ્વાસનું પરિણામ છે, જે હવે સત્તા હાથમાંથી સરકતાની સાથે જ બહાર આવી રહ્યું છે.
ભાજપની વ્યૂહરચના અને બળવાખોરો માટેનું સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાન
૨૦૧૪થી ભાજપનું જે રાજકીય પ્રભુત્વ વધ્યું છે, તેણે વિપક્ષ માટે રમત જ બદલી નાખી છે. આજે કોઈપણ બળવાખોર નેતા પાસે ભાજપનું સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાન છે. સત્તાધારી પક્ષ સાથે જોડાવાથી માત્ર રાજકીય અસ્તિત્વ જ નહીં, પરંતુ તપાસ એજન્સીઓથી સુરક્ષા પણ મળે છે. ભાજપ ભલે કહે કે તેઓ આ સ્થિતિ નથી સર્જતા, પણ હકીકત એ છે કે તેઓ આ પરિસ્થિતિનો લાભ ઉઠાવવામાં માસ્ટર બની ચૂક્યા છે. તેમણે વિપક્ષના આખા માળખાને જ તોડી નાખ્યું છે. જોકે, ટીએમસીની સ્થિતિ એટલા માટે પણ ચિંતાજનક છે કારણ કે બીજા પક્ષોએ હાર સહન કરી છે, પણ આટલી ઝડપથી વિખરાયા નથી. આ દર્શાવે છે કે ટીએમસીનું સંગઠન પાયાથી જ મજબૂત નહોતું.
સંગઠનાત્મક ઓળખનો અભાવ: વિચારધારા કે માત્ર સત્તા?
સમાજવાદી પાર્ટી કે આરજેડી (RJD) જેવા પક્ષો વર્ષોથી સત્તાની બહાર હોવા છતાં તેમનું સંગઠન આખું રહ્યું છે. ઓડિશામાં બીજેડી (BJD) પણ નવીન પટનાયકની હાર પછી પોતાની અલગ સંગઠનાત્મક ઓળખ જાળવી રાખવામાં સફળ રહી છે. તો ટીએમસી કેમ નબળું પડ્યું? જવાબ પક્ષ બનાવવાની પદ્ધતિમાં છે. ટીએમસીએ ૧૫ વર્ષના શાસનમાં વિચારધારાને બદલે ‘ફ્રેન્ચાઇઝી મોડલ’ પર ભરોસો કર્યો. પક્ષ અને સરકાર એકબીજામાં ભળી ગયા હતા. લેફ્ટ ફ્રન્ટના સમયના પક્ષ-સમાજ મોડલને ટીએમસીએ ‘બાહુબલી નેતાઓના પ્રોત્સાહન’માં બદલી નાખ્યું. સ્થાનિક નેતાઓને પોતપોતાના વિસ્તારમાં ‘ખાનગી જાગીર’ ચલાવવાની છૂટ અપાઈ, જેનાથી પક્ષનું મૂલ્ય વિચારધારા કરતાં ‘સત્તા મેળવવાના સાધન’ તરીકે વધુ થઈ ગયું.
બાહુબલીઓનું પતન અને ઈકોસિસ્ટમનો ધ્વંસ
જ્યારે તમે પક્ષના પાયામાં જ બાહુબલીઓને બેસાડો, ત્યારે તમારી વફાદારી પણ તે બાહુબલીઓની ક્ષમતા પર ટકેલી હોય છે. એકવાર જ્યારે વિસ્તાર પર ભૌતિક નિયંત્રણ અને સરકારી સંસાધનો સુધીની પહોંચનો ઇકોસિસ્ટમ તૂટી જાય, ત્યારે વફાદાર રહેવાનું કોઈ કારણ જ રહેતું નથી. બંગાળની ‘વિનર-ટેક્સ-ઓલ’ રાજકીય સંસ્કૃતિમાં, સત્તા બદલાતા જ સ્થાનિક કાર્યકરોએ સામાજિક અને આર્થિક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે, જેના કારણે સત્તા ગુમાવતા જ પક્ષનું આખું જાળું પત્તાના મહેલની જેમ ધરાશાયી થઈ ગયું છે. આ ઈકોસિસ્ટમ માત્ર ડર અને નફા પર ટકેલી હતી, આદર્શવાદ પર નહીં.
પરિવાર-કેન્દ્રિત પક્ષો માટે લાલ બત્તી
ટીએમસીનું આ પતન ભારતના તમામ પરિવાર-કેન્દ્રિત પક્ષો માટે એક ચેતવણી છે. નેતૃત્વની નવી લાઈન તૈયાર ન કરવી, આંતરિક સ્પર્ધાને દબાવવી અને સંગઠનમાં લોકશાહીનો અભાવ રાખવો એ ચૂંટણીની હારને સર્વનાશમાં ફેરવી શકે છે. કોંગ્રેસ માટે આ એક કડક પાઠ છે, પરંતુ શું તેઓ આમાંથી શીખશે? સંગઠનમાં નવા ફેરફારો અને નવી પેઢીને ખરેખર આગળ વધાર્યા વિના, માત્ર નેતૃત્વનું નિયંત્રણ જાળવી રાખવું એ પક્ષની આત્મઘાતી ભૂલ બની શકે છે. મુશ્કેલીઓમાંથી બહાર આવવાની શક્તિ સંગઠનના લોકતાંત્રિક માળખામાં હોય છે, નહીં કે કોઈ એક વ્યક્તિ કે પરિવારમાં.
ભાજપ માટે સફળતામાં છુપાયેલો ભય
અંતમાં, ભાજપ માટે પણ આ સફળતાઓમાં એક ચેતવણી છે. જે પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને તેઓ વિપક્ષને તોડી રહ્યા છે, તે જ પદ્ધતિઓ અને નબળાઈઓ (જેમ કે સત્તાનું કેન્દ્રીકરણ અને વ્યક્તિ-પૂજા) તેમના પોતાના પક્ષમાં પણ આવી શકે છે. જ્યાં સુધી વિજયનો રથ દોડી રહ્યો છે, ત્યાં સુધી બધું બરાબર લાગશે, પણ ટીએમસીનો કિસ્સો દર્શાવે છે કે જ્યારે સત્તા નબળી પડવા લાગે, ત્યારે પક્ષની મજબૂતી કેટલી ઝડપથી ઓગળી શકે છે. સત્તાના નશામાં ડૂબેલા નેતાઓ ઘણીવાર ભૂલી જાય છે કે જે માળખું તેઓ આજે બનાવી રહ્યા છે, તે કોઈ પણ સમયે પત્તાના મહેલની જેમ વિખરાઈ શકે છે.
આ પણ વાંચો:
