પ્રધાનમંત્રી તરીકે મનમોહન સિંહની તે છેલ્લી પત્રકાર પરિષદનો ઉલ્લેખ ઘણીવાર કરવામાં આવે છે, જેમાં પત્રકારોએ તેમને કડક પ્રશ્નો પૂછ્યા હતા. જે પીએમ મોદીને નિશાન બનાવે છે, તે પણ આ પત્રકાર પરિષદનો ઉલ્લેખ કરે છે કે મોદીએ પ્રધાનમંત્રી તરીકે કોઈ પત્રકાર પરિષદ કરી નથી.

મનમોહન સિંહે એકવાર પોતાના વિશે કહ્યું હતું, “લોકો મને ‘એકસિડેન્ટલ પ્રાઇમ મિનિસ્ટર’ કહે છે, પરંતુ હું ‘એકસિડેન્ટલ નાણાં મંત્રી’ પણ હતો.” પ્રધાનમંત્રી તરીકે મનમોહન સિંહની છેલ્લી પત્રકાર પરિષદ 3 જાન્યુઆરી 2014ના રોજ થઈ હતી, જે એક કલાકથી વધુ સમય સુધી ચાલી હતી.

તે દરમિયાન કોંગ્રેસ પાર્ટીને ઘણી ચૂંટણીઓમાં હારનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. આ ચૂંટણીઓમાં દિલ્હી વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસની હાર ખૂબ મહત્વની હતી, જ્યાં અણ્ણા હજારેના નેતૃત્વમાં આંદોલન ચાલી રહ્યું હતું અને નિશાને કેન્દ્ર સરકાર હતી.

પ્રેસ કોન્ફરન્સની શરૂઆતમાં જ મનમોહન સિંહે દેશ સામેના આર્થિક પડકારો અને વૈશ્વિક આર્થિક મંદી અંગે ચર્ચા કરી હતી. મનમોહન સિંહે પણ પોતાના સંબોધનમાં દેશમાં વધી રહેલી મોંઘવારીનો સ્વીકાર કર્યો હતો.

વડાપ્રધાન તરીકે મનમોહન સિંહની છેલ્લી પ્રેસ કોન્ફરન્સ પર એક નજર કરીએ, જેમાં તેમને ઘણા મુશ્કેલ પ્રશ્નોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.

આ પણ વાંચો- મનમોહન સિંહે જનતાને આપ્યો માહિતીનો અધિકાર તો ગરીબો માટે લાવ્યા મનરેગા યોજના

મનમોહન સિંહને પૂછવામાં આવ્યું, “યુપીએ-1 થી યુપીએ-2 સુધી સતત એક પછી એક ભ્રષ્ટાચારના મુદ્દા સામે આવ્યા છે, તમારી મિસ્ટર ક્લીનની જે છબી હતી તમને નથી લાગતું કે જ્યારે તમે ખુરશી છોડવાના છો, ત્યારે તે છબી દાગદાર થઈ છે?”

આ પ્રશ્નના જવાબમાં મનમોહન સિંહે કહ્યું, “જ્યાં સુધી ભ્રષ્ટાચારના આરોપોનો સવાલ છે તો તેમાંના મોટા ભાગના આરોપો યુપીએ-1 સાથે જોડાયેલા છે. કોલ બ્લોક ફાળવણી, 2-જી સ્પેક્ટ્રમ ફાળવણી બન્ને જ યુપીએ-1 ના સમયના છે. અમે અમારા કામના આધારે મતદારો સામે ગયા અને ભારતની જનતાએ અમને ફરીથી જનાદેશ આપ્યો.”

“આ મુદ્દાઓ સમયાંતરે મીડિયા, સીએજી અને કોર્ટમાં ઉઠતા રહ્યા છે પરંતુ ભારતની જનતાએ અમારા પર ફરીથી વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો અને ભ્રષ્ટાચારના આરોપોને મારો અથવા મારી પાર્ટી સાથે જોડ્યા નથી.”

ભ્રષ્ટાચારના મુદ્દા પર તેમને ફરીથી પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો, “શું તમને નથી લાગતું કે યુપીએ-1 ના સમય દરમિયાન ભ્રષ્ટાચારના આરોપોના કારણે તમારી સરકારને મોટી કિંમત ચૂકવવી પડી?”

મનમોહન સિંહે કહ્યું, “હું આ મામલામાં થોડું દુઃખી અનુભવું છું કારણ કે મેં જ આ વાત પર ભાર મૂક્યો હતો કે સ્પેક્ટ્રમ ફાળવણી પારદર્શક અને નિષ્પક્ષ હોવી જોઈએ. હું જ હતો જેણે ભારપૂર્વક કહ્યું હતું કે કોલ બ્લોક ફાળવણી હરાજી ના આધારે થવી જોઈએ, પરંતુ આ તથ્યોને ભૂલી દેવામાં આવ્યા. આ મામલામાં વિપક્ષનો પોતાનો સ્વાર્થ હતો. કેટલાક પ્રસંગોએ મીડિયા તેમના હાથનું રમકડું પણ બની ગયું.”

“તેથી મારા પાસે તેના દરેક કારણ છે કે જ્યારે પણ આ સમયનો ઇતિહાસ લખવામાં આવશે, અમે નિર્દોષ બહાર આવીશું. તેનો અર્થ એ નથી કે કોઈ અનિયમિતતા નથી થઈ પરંતુ આ સમસ્યાની દિશાને મીડિયા, કેટલાક પ્રસંગોએ સીએજી અને અન્ય લોકોએ વધારી ચઢાવીને રજૂ કરી.

આ પણ વાંચો- દિલ્હી વિધાનસભા ચૂંટણી વચ્ચે ગંભીર આરોપ; દિલ્હીમાં કોંગ્રેસ કરી રહી છે ભાજપની મદદ

આ તે સમય હતો, જ્યારે કેન્દ્ર સરકાર પર ઘણા પ્રકારના ભ્રષ્ટાચારના આરોપો લગાવવામાં આવી રહ્યા હતા. વિપક્ષી પક્ષો કોમનવેલ્થ ગેમ્સ- 2010, કોલ બ્લોક ફાળવણી અને 2 જી સ્પેક્ટ્રમ ફાળવણીમાં ભ્રષ્ટાચારના આરોપો લગાવી રહ્યા હતા. કેન્દ્રિય તપાસ એજન્સી સીએબી પર પણ સુપ્રીમ કોર્ટએ કડક ટિપ્પણી કરી હતી.

મનમોહન સિંહના કાર્યકાળમાં તેમના ઘણા મંત્રીઓ પર પણ ભ્રષ્ટાચારના આરોપો લાગ્યા હતા. આ પર તેમને એક પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો કે તેઓ તેમના મંત્રીઓ પર કાર્યવાહી કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે?

મનમોહન સિંહે કહ્યું, “હું માનું છું કે ઇતિહાસ મારા પ્રત્યે આજના મીડિયા કરતા વધુ ઉદાર હશે.”

મનમોહન સિંહને એક પત્રકારએ પ્રશ્ન કર્યો, “ગયા નવ-દસ વર્ષમાં શું ક્યારેય એવો સમય આવ્યો જ્યારે તમને લાગ્યું કે રાજીનામું આપી દેવું જોઈએ?”

તેના જવાબમાં તેમણે કહ્યું હતું, “મને ક્યારેય એવું લાગ્યું નથી કે મને રાજીનામું આપી દેવું જોઈએ. મેં મારા કામનો ખૂબ આનંદ લીધો. મેં કોઈ ડર કે પક્ષપાત વિના મારા કામને સંપૂર્ણ ઈમાનદારી અને નિષ્ઠા સાથે કરવાનો પ્રયાસ કર્યો.”

મનમોહન સિંહને સામાન્ય રીતે ઓછું બોલતા લોકોમાં ગણવામાં આવતા હતા.

તેમને આ મામલામાં પણ પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો કે ગયા દસ વર્ષમાં તમારે સૌથી વધુ ચુપ રહેવાનો આરોપ લાગ્યો છે, એવી કોઈ ખામી લાગે છે કે તમને ત્યાં બોલવું જોઈએ હતું અને તમે બોલી શક્યા ન હતા?

તેમણે તેના જવાબમાં કહ્યું, “જ્યાં સુધી બોલવાનો સવાલ છે, જ્યારે પણ જરૂર પડી છે, પાર્ટી ફોરમમાં હું બોલ્યો છું અને આગળ પણ બોલતો રહીશ.”

મનમોહન સિંહ જ્યારે પહેલીવાર પ્રધાનમંત્રી બન્યા હતા ત્યારે લોકો તેમને એક ગેર રાજકીય, સ્વચ્છ છબી વાળા અર્થશાસ્ત્રી તરીકે જોઈ રહ્યા હતા. તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે આગળ લોકો તેમને કયા રૂપમાં જુએ?

તેમનું કહેવું હતું, “હું જેમ પહેલો હતો, તેમ આજે પણ છું. તેમાં કોઈ ફેરફાર થયો નથી. મેં સંપૂર્ણ સમર્પણ અને ઈમાનદારી સાથે દેશની સેવા કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. મેં ક્યારેય મારા ઓફિસનો ઉપયોગ મારા મિત્રો અને સંબંધીઓના ફાયદા માટે કર્યો નથી.

આ પણ વાંચો- આવતીકાલે મનમોહન સિંહના પાર્થિવદેહને કોંગ્રેસ હેડક્વાર્ટર લવાશે: રાજકીય સન્માન સાથે થશે અંતિમ સંસ્કાર

મનમોહન સિંહની સરકાર પર વિપક્ષનો આ આરોપ પણ હતો કે તે સોનિયા ગાંધી અથવા રાહુલ ગાંધીના ઈશારે ચાલે છે. આ પ્રશ્ન પર મનમોહન સિંહે કહ્યું, “આમાં કોઈ નુકસાન નથી. પાર્ટી અધ્યક્ષ અથવા ઉપાધ્યક્ષને લાગે છે કે તેમનો કોઈ દ્રષ્ટિકોણ સરકારની વિચારસરણીમાં દેખાવા જોઈએ તો તેમાં કોઈ ખોટ નથી. સોનિયા ગાંધી અથવા રાહુલ ગાંધી સરકારની મદદ માટે જ છે, જો તેમને લાગે છે કે સરકારમાં આ સુધારો થવો જોઈએ.”

આ પત્રકાર પરિષદમાં મનમોહન સિંહને પૂછવામાં આવ્યું કે બીજેપી અને નરેન્દ્ર મોદી (તે સમયે ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી) તમને નબળા પ્રધાનમંત્રી હોવાનો આરોપ લગાવે છે, તો તેમણે કહ્યું હતું કે તેઓ નથી માનતા કે તેઓ નબળા પ્રધાનમંત્રી છે.

તેમનું કહેવું હતું, “આ નિર્ણય ઇતિહાસને કરવો છે. બીજેપી અને તેના સહયોગીઓને જે બોલવું છે તે બોલી શકે છે. જો તમારા મજબૂત પ્રધાનમંત્રી બનવાનો અર્થ અમદાવાદની રસ્તાઓ પર નિર્દોષ નાગરિકોની હત્યા છે, તો હું નથી માનતો કે દેશને આવા મજબૂત પ્રધાનમંત્રીની જરૂર છે.”

મનમોહન સિંહના કાર્યકાળમાં આરટીઆઈ, મનરેગા, ગ્રામ્ય આરોગ્ય મિશન અને અન્ય ઘણા ક્ષેત્રોમાં મહત્વપૂર્ણ કામ થયા હતા. જોકે આ દરમિયાન આર્થિક મંદી, મોંઘવારી અને ભ્રષ્ટાચારના આરોપો જેવી કારણોથી પણ તેમની સરકાર પરેશાન રહી હતી.

તેમનું કહેવું હતું, “વિશ્વભરમાં આર્થિક સંકટ, યુરો ઝોનના સંકટ અને વિશ્વના અન્ય દેશોમાં હાજર સંકટને જોતા, હું માનું છું કે મેં વિકાસના કાર્યો માટે સારું કામ કર્યું, જેને અમે ગયા દસ વર્ષથી જાળવી રાખ્યું છે. મને નથી લાગતું કે અમારો કાર્યકાળ નિષ્ફળ કાર્યકાળ તરીકે જોવામાં આવશે.”

પત્રકાર પરિષદમાં તેમને આ પ્રશ્ન પણ પૂછવામાં આવ્યો કે તેઓ સ્વચ્છ છબી સાથે આવ્યા હતા પરંતુ દસ વર્ષ પછી આ છબીને કેવી રીતે જુએ છે? દિલ્હીમાં આમ આદમી પાર્ટીની સરકાર કોંગ્રેસના કથિત ભ્રષ્ટાચારના વિરુદ્ધ જ જન્મી છે.

મનમોહન સિંહે તેના જવાબમાં કહ્યું હતું, “લોકોએ દિલ્હીમાં આમ આદમી પાર્ટી પર વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો છે. મને લાગે છે કે અમને લોકશાહી પ્રક્રિયાનો સન્માન કરવો જોઈએ. સમય જ આ પ્રશ્નનો જવાબ આપશે કે આ પ્રકારના પ્રયોગો આર્થિક અને રાજકીય પડકારોને પહોંચી વળવામાં સક્ષમ છે કે નહીં.”

આ સાથે જોડાયેલા એક અન્ય પ્રશ્નના જવાબમાં તેમણે કહ્યું હતું, “ભ્રષ્ટાચાર એક મુદ્દો છે અને નિશ્ચિત રીતે ‘આપ’ પાર્ટી આ મુદ્દા પર સફળ રહી છે પરંતુ ભ્રષ્ટાચારને ખતમ કરવામાં સફળ થશે કે નહીં સમય તેનો જવાબ આપશે. મને લાગે છે કે ભ્રષ્ટાચારને નાબૂદ કરવું કોઈ સરળ કામ નથી. અમને સામૂહિક રીતે આ માટે કામ કરવું પડશે. આ કામ એક પાર્ટી નથી કરી શકતી.”

તે સમય દરમિયાન ઘણા રાજ્યોમાં વિધાનસભા ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસ પાર્ટીની હાર થઈ હતી અને તેમને પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો કે દરેક જણ કહે છે કે મનમોહન સિંહ સરકારની નકારાત્મક છબીના કારણે કોંગ્રેસ પાર્ટીની કરારી હાર થઈ રહી છે?

શું ભારત ભયંકર મંદી તરફ જઈ રહ્યું છે? ડરાવી રહ્યાં છે આંકડાઓ

મનમોહન સિંહે સીધા જ તેમની સરકારની છબી પર લાગેલા આરોપો પર કહ્યું, “આ મારું દ્રષ્ટિકોણ નથી અને જો તમને લાગે છે કે આવા લોકો છે જે આ માને છે, તો હું તેમાં કશું કરી શકતો નથી. આ નિર્ણય ઇતિહાસકારોને કરવો છે કે મેં શું કર્યું અને શું નથી કર્યું.”

“જ્યાં સુધી મારો સવાલ છે તો જે પરિસ્થિતિઓ અને આર્થિક મંદીના હાલતમાં મેં કામ કર્યું છે, મેં સારું કામ કર્યું છે. અમે અમારા નવ વર્ષના શાસનકાળમાં ભારતની આઝાદી પછીની સૌથી વધુ વિકાસ દરને જાળવી રાખી છે.”

સૌથી સારો સમય ક્યો રહ્યો?

મનમોહન સિંહે આ પત્રકાર પરિષદ પહેલા જ જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ કોંગ્રેસ અથવા યુપીએ તરફથી પ્રધાનમંત્રી પદના ચહેરા નહીં હોય. આવા સમયે તેમને તેમના કાર્યકાળનો સૌથી શ્રેષ્ઠ અને સૌથી ખરાબ સમય વિશે પણ પૂછવામાં આવ્યું.

મનમોહન સિંહે કહ્યું કે તેમને આ યાદ કરવા માટે સમય જોઈએ. જોકે તેમણે અમેરિકા સાથે થયેલા પરમાણુ સમજૂતીને તેમની સરકારની એક મોટી સિદ્ધિ તરીકે ગણાવી હતી. અમેરિકા સાથે પરમાણુ સમજૂતી કરવા ના મુદ્દે મનમોહન સિંહની યુપીએ-1 ની સરકાર પણ ખતરમાં આવી ગઈ હતી, જ્યારે ડાબેરી પક્ષોએ સરકારથી સમર્થન પાછું ખેંચી લીધું હતું.

મનમોહન સિંહ ભારતના પ્રથમ શીખ પ્રધાનમંત્રી હતા અને તેમને વર્ષ 1984માં થયેલા શીખ વિરોધી રમખાણો અને પીડિતોના ન્યાય સાથે જોડાયેલા પ્રશ્નો પણ પૂછવામાં આવ્યા.

તેમણે કહ્યું હતું, “અમારી સરકારે આ મામલે ઘણું કર્યું છે અને મેં સંસદમાં મારી સરકાર અને દેશની તરફથી શીખ સમુદાયથી જાહેરમાં માફી માંગી હતી. કોઈ પણ વ્યક્તિની જિંદગીના બદલે કોઈ વળતર આપી શકતું નથી પરંતુ જ્યાં સુધી શક્ય થયું, અમે પીડિત પરિવારોને મદદ આપી છે.”

મનમોહન સિંહને પૂછવામાં આવ્યું કે શું તમને તમારા કાર્યકાળમાં કોઈ વાતનો પસ્તાવો થાય છે? તો તેમણે કહ્યું હતું, “મેં આ વિશે ઘણું વિચાર્યું નથી, પરંતુ હું આરોગ્યના ક્ષેત્રમાં, મહિલાઓ, બાળકોના આરોગ્યના મામલામાં ઘણું કરવું ઇચ્છું છું. અમે જે ગ્રામ્ય આરોગ્ય મિશનની શરૂઆત કરી હતી તેના સારા પરિણામો મળ્યા છે, પરંતુ આ મામલામાં ઘણું કરવાનું છે.”

મનમોહન સિંહને પૂછવામાં આવ્યું હતું કે “તમારા વિશે કહેવામાં આવે છે કે તમે એક ઓવરરેટેડ અર્થશાસ્ત્રી અને અન્ડર રેટેડ રાજકારણી છો, આ પર તમે શું કહેશો?”

તેમણે કહ્યું, “તમે અથવા દેશ મારા વિશે શું વિચારે છે, તે એવી વાત છે, જેની હું કલ્પના કરી શકતો નથી. હું જ્યારે પ્રધાનમંત્રી બન્યો હતો ત્યારે આ એક સામાન્ય કલ્પના હતી કે કોંગ્રેસે ક્યારેય ગઠબંધન સરકાર ચલાવી નથી. પરંતુ કોંગ્રેસે બે કાર્યકાળ માટે ગઠબંધન સરકાર ચલાવવાની સફળતા મેળવી.”