Beyt Dwarka Marine Archaeology Discovery: દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લાના ઓખા નજીક આવેલું ઐતિહાસિક બેટ દ્વારકા ટાપુ ફરી એકવાર વિશ્વભરના પુરાતત્વવિદો અને ઇતિહાસપ્રેમીઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યું છે. ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) ની ‘અન્ડરવોટર આર્કિયોલોજી વિંગ’ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા એક વિશેષ સંશોધનમાં દરિયાના પેટાળમાં છુપાયેલું ભારતનું પ્રાચીન વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર મળી આવ્યું છે. આ શોધથી ભારતના સમૃદ્ધ દરિયાઈ ઇતિહાસનો એક નવો દરવાજો ખૂલ્યો છે, જે સાબિત કરે છે કે આજથી હજારો વર્ષ પહેલાં પણ ભારત વિશ્વના અન્ય દેશો સાથે વેપારથી જોડાયેલું હતું.
ડિસેમ્બર 2025થી શરૂ થયેલું ઐતિહાસિક મિશન અને તેના ઉદ્દેશ્યો
ASI દ્વારા બેટ દ્વારકાના દરિયાકાંઠે અને સમુદ્રના પેટાળમાં ઉત્ખનનનો પ્રથમ તબક્કો ડિસેમ્બર 2025માં શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય હેતુ આ પ્રદેશના પ્રાચીન સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ, માનવ વસાહતોની પદ્ધતિ અને દરિયાઈ ગતિવિધિઓ પર વૈજ્ઞાનિક રીતે પ્રકાશ પાડવાનો છે. ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત આટલા વ્યાપક અને પદ્ધતિસરના સ્તરે અહીં સંશોધન કાર્ય થઈ રહ્યું છે. મરીન ટીમની આ મહેનતને કારણે 2500 વર્ષ જૂના અવશેષો મળી આવ્યા છે, જે ભારતીય સંસ્કૃતિની પ્રાચીનતાની સાક્ષી પૂરે છે.
રોમન સામ્રાજ્ય સાથેના પ્રાચીન વેપારની ખૂલતી કડીઓ
ASI ના અધિક મહાનિર્દેશક આલોક ત્રિપાઠીના જણાવ્યા અનુસાર, બેટ દ્વારકા પ્રાચીન કાળથી આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ વેપારનું મુખ્ય કેન્દ્ર રહ્યું છે. સાહિત્યિક ગ્રંથોમાં આ સ્થળને ‘અંતરદ્વીપ’ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું છે. આ સંશોધનમાં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, વિદેશી ગ્રંથ ‘પેરિપ્લસ ઓફ ધ એરિયન સી’ માં ઉલ્લેખિત ‘બારાકા’ બંદર સાથે બેટ દ્વારકાના સંબંધો સ્થાપિત થઈ રહ્યા છે. આ ટાપુ તેની વ્યૂહાત્મક સ્થિતિને કારણે પ્રારંભિક ઐતિહાસિક કાળમાં રોમન સામ્રાજ્ય સહિતના પશ્ચિમી દેશો સાથે સીધો વેપાર કરતું હતું.
ઉત્ખનન દરમિયાન મળી આવેલા કિંમતી અવશેષો અને પડકારો
હાલમાં દરિયાકિનારા પાસે ચાલી રહેલા ખોદકામમાં અનેક ચોંકાવનારી ચીજવસ્તુઓ મળી આવી છે. જેમાં પથ્થરના બાંધકામોની સાથે ખાસ કરીને વિદેશી માટીના વાસણો, કાચના મણકા, શંખની બંગડીઓ, પ્રાચીન સિક્કા અને લોખંડની કલાકૃતિઓનો સમાવેશ થાય છે. અગાઉના ટૂંકા સંશોધનોમાં પથ્થરના લંગર પણ મળી આવ્યા હતા. જોકે, આ સંશોધન કાર્ય સરળ નહોતું, કારણ કે ગીચ વનસ્પતિ અને વન્યજીવોની હાજરીને કારણે કામગીરી અત્યંત પડકારજનક બની રહી છે. સંશોધકોએ ટાપુના દક્ષિણ-પૂર્વ કિનારે BSD-1 થી BSD-4 સુધીના ચાર મહત્વના વિસ્તારોની ઓળખ કરી છે.
ભારતની દરિયાઈ સત્તા અને ભવિષ્યના સંશોધનો
આ અવશેષો પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે અહીં લાંબા સમયથી એક અત્યંત સમૃદ્ધ અને સંગઠિત માનવ સંસ્કૃતિ ધબકતી હતી. સમુદ્રના પેટાળમાં દટાયેલા આ પુરાવાઓ દર્શાવે છે કે પ્રાચીન ભારતીયો દરિયાઈ મુસાફરી અને નૌકાયાનમાં કેટલા નિપુણ હતા. ASI ની આ કામગીરીથી આવનારા સમયમાં દ્વારકા અને તેની આસપાસના દરિયાઈ વિસ્તારો વિશે હજુ પણ વધુ રહસ્યો બહાર આવશે તેવી આશા છે. આ શોધ માત્ર ગુજરાત માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર ભારતના ગૌરવશાળી ઇતિહાસને વિશ્વ સમક્ષ નવી રીતે રજૂ કરશે.
આ પણ વાંચો:
