Iran Political Executions: ટેલિફોન લાઇનમાં થોડોક ખડખડાટ અને નેટવર્કની ખામી હોવા છતાં, મેહરાબ અબ્દુલ્લાઝાદેહનો અવાજ એકદમ સ્પષ્ટ સંભળાઈ રહ્યો છે. વર્તમાન ભયાનક પરિસ્થિતિઓને જોતા આશ્ચર્યની વાત એ છે કે મૃત્યુની એકદમ નજીક હોવા છતાં તેઓ માનસિક રીતે ખૂબ જ સ્થિર દેખાઈ રહ્યા છે. પશ્ચિમી ઈરાનની એક અંધારી જેલમાં મોતની સજાની રાહ જોઈ રહેલા મેહરાબ ખૂબ જ ઝડપથી બોલી રહ્યા છે, જાણે તેમની પાસે જીવનની ક્ષણો ખૂબ જ ઓછી બચી હોય. કુર્દિસ્થાન માનવાધિકાર નેટવર્કને મળેલી એક અત્યંત બેચેન કરી મૂકનારી વૉઇસ નોટમાં તેઓ કહે છે, “તમે મારો આ અવાજ ઉરુમિયા સેન્ટ્રલ જેલની અંદરથી સાંભળી રહ્યા છો, અને કદાચ આ છેલ્લી વાર હોઈ શકે છે જ્યારે તમે મારો જીવતો અવાજ સાંભળી રહ્યા છો. મારી ધરપકડના પહેલા જ દિવસથી સુરક્ષા દળોએ મને અમાનવીય શારીરિક યાતનાઓ આપી અને પરિવારને મારી નાખવાની ધમકીઓ આપીને જબરદસ્તીપૂર્વક ગુના કબૂલ કરાવ્યા છે. મારા પર જે પણ આરોપો લગાવવામાં આવ્યા છે તે તદ્દન ખોટા છે. આ વાત સત્તાવાળાઓ પણ જાણે છે અને ઉપર બેઠેલો ખુદા પણ જાણે છે કે હું સંપૂર્ણપણે નિર્દોષ છું.”
મહસા અમીનીના વિરોધ પ્રદર્શન સાથે જોડાયેલા તાર અને ૪૨ મહિનાની ભયાનક યાતના
મેહરાબ અબ્દુલ્લાઝાદેહની કહાની વર્ષ ૨૦૨૨ ના તે ઐતિહાસિક સમયગાળા સાથે જોડાયેલી છે, જ્યારે આખા ઈરાનમાં સરકાર વિરોધી પ્રચંડ પ્રદર્શનો થઈ રહ્યા હતા. આ લોકવિદ્રોહની શરૂઆત એક યુવા મહિલા મહસા અમીનીના પોલીસ કસ્ટડીમાં થયેલા શંકાસ્પદ મોત બાદ થઈ હતી, જેને માત્ર યોગ્ય રીતે હિજાબ ન પહેરવાના સામાન્ય આરોપસર કસ્ટડીમાં લેવામાં આવી હતી. મેહરાબ પર ઈરાનની સરકારી મિલિશિયા સેના ‘બાસિજ’ ના એક સભ્યની હત્યાના કાવતરામાં સામેલ હોવાનો ગંભીર આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો. લગભગ ૪૨ મહિનાના લાંબા ઇન્તઝાર, સતત મોતના ડર અને રાતોની ઊંઘ હરામ કરનારા માનસિક ત્રાસ બાદ, આ મહિનાની શરૂઆતમાં જ તેમને સત્તાવાર રીતે મોતની સજા (મૃત્યુદંડ) સંભળાવી દેવામાં આવી છે. આ ઘટના કોઈ એકલદોકલ કિસ્સો નથી, પરંતુ ઈરાનમાં રાજકીય અને સુરક્ષા સંબંધી આરોપો હેઠળ સામાન્ય લોકોને ફાંસી આપવાની અચાનક શરૂ થયેલી તેજીનો જ એક ભાગ છે.
અમેરિકા-ઇઝરાયેલના હુમલા બાદ રાજકીય કેદીઓની ફાંસીમાં આવેલો ભયાનક ઉછાળો
આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણની ગરમીની સીધી અસર ઈરાનની જેલોમાં બંધ કેદીઓ પર પડી રહી છે. ૨૮ ફેબ્રુઆરીના રોજ અમેરિકા અને ઇઝરાયેલે ઈરાન પર કરેલા સૈન્ય હુમલા બાદ પરિસ્થિતિ વધુ વણસી છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ના અહેવાલ મુજબ, આ યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ બાદ ઈરાને ખૂબ જ ટૂંકા ગાળામાં ઓછામાં ઓછા ૩૨ રાજકીય કેદીઓને મોતની સજા આપી દીધી હોવાની પુષ્ટિ થઈ છે. માનવાધિકાર સંગઠન ‘એમનેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલ’ ના સત્તાવાર આંકડા દર્શાવે છે કે આ વર્ષ-દર-વર્ષ મોતની સજામાં થનારા અમાનવીય વધારાને સ્પષ્ટ કરે છે. એકલા વર્ષ ૨૦૨૫ માં જ ઈરાન સરકારે રાજકીય હેતુઓથી પ્રેરિત ખોટા આરોપોના આધાર પર કુલ ૪૫ લોકોને સત્તાવાર રીતે મોતની સજા આપી દીધી હતી. સંયુક્ત રાષ્ટ્રની માનવાધિકાર ઓફિસે વૈશ્વિક સ્તરે કડક ચેતવણી આપી છે કે ઈરાન પોતાના આંતરિક રાજકીય વિરોધ અને જનતાના અવાજને કચડી નાખવા માટે મૃત્યુદંડને એક હથિયાર તરીકે વાપરી રહ્યું છે.
જાસૂસીના મનઘડત આરોપો અને જાન્યુઆરીના લોહિયાળ વિદ્રોહનું કનેક્શન
આ વર્ષે ઈરાન સરકાર દ્વારા મોતને ઘાટ ઉતારવામાં આવેલા લોકોની પ્રોફાઇલ તપાસતા ચોંકાવનારી વિગતો બહાર આવી છે. આમાંના મોટાભાગના લોકો પર અમેરિકી ગુપ્તચર એજન્સી સીઆઈએ (CIA) અથવા ઇઝરાયેલની મોસાદ માટે જાસૂસી કરવાનો કાલ્પનિક આરોપ હતો, જ્યારે કેટલાક લોકો પર દેશનિકાલ કરાયેલા વિપક્ષી રાજકીય જૂથો સાથે સક્રિય જોડાણ હોવાનો આક્ષેપ હતો. તેમાંથી ૧૪ જેટલા કમનસીબ લોકોને તો જાન્યુઆરી મહિનામાં દેશભરમાં ફાટી નીકળેલા જનવિદ્રોહના સિલસિલામાં જેલ ભેગા કરાયા હતા. આ જનવિદ્રોહને ઈરાની સેનાએ અત્યંત હિંસા અને ક્રૂરતાપૂર્વક કચડી નાખ્યો હતો, જેમાં દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે કે ઈરાનની સડકો પર હજારો સામાન્ય નાગરિકોના મોત થયા હતા અને તેમની આવાજ દબાવી દેવાઈ હતી.
એમનેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલનો દાવો: લોકો દરરોજ ફાંસીની જાહેરાતો સાંભળીને જાગે છે
એમનેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલના પ્રવક્તા નસીમ પાપાયાનીએ ઈરાનની ભયાનક ગ્રાઉન્ડ રિયાલિટી વર્ણવતા જણાવ્યું છે કે, “ઈરાનમાં સરકારી વહીવટીતંત્ર વહેલી સવારે, સૂર્યોદય પહેલા જ જેલોમાં ચૂપચાપ ફાંસીની પ્રક્રિયાને અંજામ આપે છે. પરિસ્થિતિ એટલી ખરાબ છે કે ઈરાનના સામાન્ય નાગરિકો લગભગ દરરોજ સવારે ટીવી અને રેડિયો પર નવી ફાંસીની સત્તાવાર જાહેરાતો સાંભળીને જ પોતાના દિવસની શરૂઆત કરે છે. ત્યાંની સરમુખત્યાર સરકાર મોતની સજાને કાયદાકીય ન્યાય તરીકે નહીં, પરંતુ માત્ર રાજકીય દમનના એક ધારદાર હથિયાર તરીકે વાપરે છે, જેથી સામાન્ય પ્રજાના મનમાં એટલો પ્રચંડ ડર પેદા કરી શકાય કે ભવિષ્યમાં કોઈ પણ નાગરિક સરકારની નીતિઓ સામે વિરોધ પ્રદર્શન કરવાનું વિચારી પણ ન શકે.”
૧૯૮૯ પછીનો સૌથી મોટો આંકડો: ૨,૧૫૯ લોકોને ગુપ્ત રીતે અપાયેલો મૃત્યુદંડ
કેટલીક મોતની સજાઓની જાહેરાત ભલે સરકારી મીડિયા દ્વારા જાહેર કરવામાં આવતી હોય, પરંતુ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર માનવાધિકાર ઓફિસના પ્રવક્તાએ ઇન્ટરવ્યુમાં ચિંતા વ્યક્ત કરી છે કે, મોટાભાગની સજાઓ જેલોની અંદર અત્યંત ગુપ્ત રીતે, દુનિયાની નજરોથી છુપાવીને આપવામાં આવી રહી છે. એમનેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલના સત્તાવાર ડેટા અનુસાર, ગયા વર્ષે ઈરાને કુલ ૨,૧૫૯ લોકોને ફાંસીના માચડે લટકાવી દીધા હતા, જે વર્ષ ૧૯૮૯ પછીના સમગ્ર ઇતિહાસમાં સૌથી મોટી અને રેકોર્ડબ્રેક સંખ્યા છે. જો કે સરકારનો દાવો છે કે આમાંથી મોટાભાગના કેસ નશાકારક પદાર્થોની તસ્કરી (ડ્રગ્સ ટ્રાફિકિંગ) અથવા હત્યાના ગુના સાથે જોડાયેલા હતા, પરંતુ સંયુક્ત રાષ્ટ્રને ડર છે કે વર્તમાન યુદ્ધની સ્થિતિમાં આ વર્ષે આ આંકડો તમામ મર્યાદાઓ વટાવી જશે.
આંતરિક સંકટો છુપાવવા અને તાકાતનું પ્રદર્શન કરવા માટે ફાંસીનો સહારો
કુર્દિસ્થાન માનવાધિકાર નેટવર્કના અગ્રણી કાર્યકર્તા કાવેહ કરમાનશાહીના વિશ્લેષણ મુજબ, “મોતની સજાના આ અંધાધૂંધ ઉપયોગ દ્વારા ઈરાનનું ઇસ્લામિક શાસન પોતાની નબળી પડેલી સત્તાને ફરીથી લોખંડી હાથોથી સ્થાપિત કરવાની નાપાક કોશિશ કરી રહ્યું છે. જાન્યુઆરીના આંતરિક લોહિયાળ વિદ્રોહ અને બાહ્ય દેશો સાથેના યુદ્ધના કારણે વૈશ્વિક સ્તરે સરકારની છબીને મોટું નુકસાન પહોંચ્યું હતું. આવા સમયે જ્યારે ઈરાની શાસન આર્થિક, આંતરિક અને બાહ્ય એમ અનેક મોરચે ગંભીર સંકટોનો સામનો કરી રહ્યું છે, ત્યારે તે પોતાના જ નાગરિકો પર સખત દમન ગુજારીને અને ફાંસીની સંખ્યા વધારીને દુનિયાને અને પ્રજાને એવો સંદેશ આપવા માંગે છે કે પરિસ્થિતિ હજુ પણ તેમના જ પૂર્ણ કાબૂમાં છે.”
૨૧ વર્ષના કરાટે ચેમ્પિયન સાસન આઝાદવારને ‘ઈશ્વર વિરુદ્ધ યુદ્ધ’ ના નામે ફાંસી
ગયા મહિનાના અંતમાં, ઈરાનના સરકારી ટેલિવિઝન પર એક રિપોર્ટ પ્રસારિત કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં સાસન આઝાદવાર નામના ૨૧ વર્ષના નવયુવાનની ફાંસીની જાહેરાત કરાઈ હતી. સાસન મધ્ય ઈરાનના ઇસ્ફહાન શહેરનો રહેવાસી અને દેશનો હોનહાર કરાટે ચેમ્પિયન હતો. તેના પર ‘મોહારેબેહ’ એટલે કે ‘ઈશ્વર વિરુદ્ધ યુદ્ધ છેડવા’ નો અજીબોગરીબ આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો. સરકારી ટીવી પર તેને એવી કબૂલાત કરતો બતાવવામાં આવ્યો કે તેણે જાન્યુઆરીના વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન પોલીસ કારની બારી તોડવા લાકડી વાપરી હતી અને પેટ્રોલ માંગ્યું હતું. પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના નિષ્ણાતો કહે છે કે, તેના પર કોઈ પણ એવો જાનલેવા કે સશસ્ત્ર ગુનાનો આરોપ નહોતો, જે આંતરરાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર કાયદા હેઠળ મૃત્યુદંડ આપવા માટેનો લઘુત્તમ કાનૂની માપદંડ ગણાય. માત્ર કારની બારી તોડવા માટે ૨૧ વર્ષના યુવાનનો જીવ લઈ લેવાયો.
અદાલતો આંતરરાષ્ટ્રીય આલોચનાથી પ્રભાવિત નહીં થાય: ન્યાયપાલિકાના વડાની ગર્જના
આ વધતી ફાંસીઓ અને કેદીઓને જેલોમાં આપવામાં આવતી અમાનવીય શારીરિક યાતનાઓ (Torture) ના ગંભીર આક્ષેપો અંગે જ્યારે ઈરાની વિદેશ મંત્રાલય અને સત્તાવાર અધિકારીઓ પાસે જવાબ માંગવામાં આવ્યો, ત્યારે તેમની તરફથી કોઈ સત્તાવાર પ્રતિક્રિયા આપવામાં આવી ન હતી. જોકે, ૩૦ એપ્રિલે ઈરાનની ન્યાયપાલિકાના સર્વોચ્ચ વડા ગુલામ હુસૈન મોહસેની એજેઈએ જાહેર મંચ પરથી પશ્ચિમી દેશો અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રની આકરી આલોચનાને ફગાવી દેતા સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ગર્જના કરી હતી કે, “અમારી ઇસ્લામિક અદાલતો અને ન્યાયિક પ્રક્રિયાઓ વૈશ્વિક દબાણ કે આંતરરાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર સંગઠનોની આલોચનાથી ક્યારેય પ્રભાવિત નહીં થાય અને અમે દેશદ્રોહીઓને સજા આપવાનું ચાલુ રાખીશું.”
એરોસ્પેસ એન્જિનિયરિંગના ગોલ્ડ મેડલિસ્ટ ઇરફાન શકૂરઝાદેહની અંતિમ ચિઠ્ઠી
ઈરાનમાં ફાંસી પામેલી દરેક વ્યક્તિની પાછળ એક અત્યંત કરુણ અને પ્રેરણાદાયી વાર્તા છુપાયેલી છે. એરોસ્પેસ એન્જિનિયરિંગમાં માસ્ટર્સની ડિગ્રી મેળવી રહેલા ૨૯ વર્ષના તેજસ્વી વિદ્યાર્થી ઇરફાન શકૂરઝાદેહને ૧૧ મેના રોજ વહેલી સવારે ફાંસી આપી દેવામાં આવી. ન્યાયપાલિકાએ તેના પર ઇઝરાયેલની મોસાદ સાથે ગોપનીય સૈન્ય માહિતી શેર કરવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો. પરંતુ નોર્વે સ્થિત માનવાધિકાર સંગઠન ‘હેંગાવ’ (Hengaw) એ ઇરફાને ફાંસીના માચડે ચડતા પહેલા જેલની કોટડીમાં લખેલી એક ગુપ્ત અંતિમ ચિઠ્ઠી પ્રકાશિત કરી છે, જેમાં ઇરફાને લખ્યું હતું: “મને જાસૂસીના તદ્દન મનઘડત અને કાલ્પનિક આરોપો હેઠળ પકડવામાં આવ્યો હતો. સાડા આઠ મહિના સુધી અંધારી કોટડીમાં એકાંત કારાવાસ (Solitary Confinement) અને અસહ્ય શારીરિક યાતનાઓ આપીને મારી પાસે જબરદસ્તીથી કોરા કાગળ પર સહી કરાવી ખોટી કબૂલાત લેવાઈ છે. મારી સચ્ચાઈ દુનિયા સમક્ષ લાવજો, કોઈ બીજા નિર્દોષ નાગરિકનો જીવ આવી ખામોશીથી જવા દેતા નહીં.”
નિષ્પક્ષ સુનાવણીની ગેરંટી વિના ‘ઇઝરાયેલી જાસૂસ’ ના લેબલ હેઠળ હજારો જીવ જોખમમાં
માનવાધિકાર જૂથ ‘હેંગાવ’ ના અયવાર શેખીએ ચિંતા વ્યક્ત કરતા જણાવ્યું છે કે, જે ઝડપથી ઈરાની મિલિટરી કોર્ટમાં મુકદ્દમા ચલાવવામાં આવે છે, અપીલની તક આપ્યા વિના સજાઓ સંભળાવવામાં આવે છે અને તાબડતોબ ફાંસીઓ આપવામાં આવી રહી છે, તે ન્યાયિક પ્રક્રિયાઓમાં “પૂર્ણપણે પારદર્શિતાનો અભાવ” અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓનો સરેઆમ ભંગ છે. ઇસ્લામિક ગણરાજ્ય પોતાની જ પ્રજાનું વ્યવસ્થિત અને આયોજનબદ્ધ રીતે દમન કરી રહ્યું છે. તેઓ સરકાર સામે અવાજ ઉઠાવનારા અસંતુષ્ટો, પ્રોફેસરો, વિદ્યાર્થીઓ અને પત્રકારો પર કોઈ પણ પ્રકારના ભરોસાપાત્ર કે વૈજ્ઞાનિક પુરાવા રજૂ કર્યા વગર અથવા નિષ્પક્ષ સુનાવણીની ન્યૂનતમ ગેરંટી આપ્યા વિના મનસ્વી રીતે ‘ઇઝરાયેલી જાસૂસ’ અથવા ‘અમેરિકી એજન્ટ’ હોવાનો સિક્કો મારી દે છે. વર્તમાન સમયમાં ઈરાનની જેલોમાં બંધ હજારો નિર્દોષ લોકોના જીવ સીધા જોખમમાં છે.
મોતની સજા પામેલા કેદીની દર સેકન્ડની માનસિક પીડા: રાત્રે ૧ વાગ્યા પછી જ શાંતિ
ફાંસીના માચડે ચડતા પહેલા જેલની કાળી કોટડીમાંથી મોકલેલા પોતાના છેલ્લા વૉઇસ મેસેજમાં, મેહરાબ અબ્દુલ્લાઝાદેહે ડેથ રો (Death Row) પર બેઠેલા કેદીની ભયાનક માનસિક સ્થિતિનું વર્ણન કર્યું છે. તેમણે ભાવુક થઈને કહ્યું, “મોતની સજા પામેલી વ્યક્તિ દરરોજ સવારે અને દર સેકન્ડે બસ એ જ વિચારતી રહે છે કે જેલના દરવાજે થતો આગલો પગરવ કદાચ તેનો જ હશે, અને કોઈ પણ પળે રક્ષકો તેને બોલાવીને ફાંસીના માચડે લઈ જશે. આ આખી પ્રક્રિયા એટલી ભયાનક છે કે, ડેથ રો ના કેદીને રાત્રે ૧ વાગ્યા પછી જ થોડી-ઘણી માનસિક શાંતિ મળી શકે છે; કારણ કે તેને ખબર હોય છે કે હવે સૂર્યોદય પહેલા તેને ફાંસીએ નહીં ચડાવાય. કદાચ ત્યારે જઈને તે પોતાના મગજમાં ચાલી રહેલા તીવ્ર વિચારોને શાંત કરીને માંડ બે-ત્રણ કલાક ઊંઘી શકે છે.” વધુમાં, તાજેતરમાં ૨૯ વર્ષના એક કુર્દ દુકાનદારને તેના વકીલ કે પરિવારને કોઈ પણ પૂર્વ સૂચના આપ્યા વગર ફાંસી આપી દેવાઈ અને તેનો મૃતદેહ પણ પરિવારને સોંપાયો નથી, જે આ શાસનની ક્રૂરતાની પરાકાષ્ઠા દર્શાવે છે.
માનવ અધિકારોના ભંગ, કાનૂની પારદર્શિતાના અભાવ અને નિર્દોષોની જિંદગીના આ અત્યંત ગંભીર વૈશ્વિક મુદ્દા પર એક તટસ્થ અને જાગૃત પત્રકાર તરીકે વૈશ્વિક સમુદાય અને સિસ્ટમ સામે સવાલો ઉઠાવવા અનિવાર્ય છે:
૧. જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ના ચાર્ટર મુજબ કોઈપણ નાગરિકને મૃત્યુદંડ આપવા માટે તેની સામે નક્કર, વૈજ્ઞાનિક અને નકારી ન શકાય તેવા ગુનાહિત પુરાવા હોવા અને નિષ્પક્ષ કાનૂની સુનાવણી (Fair Trial) મળવી અનિવાર્ય છે, તો પછી ઈરાનની અદાલતો માત્ર ‘લાચાર કેદીઓની જબરદસ્તીથી લેવાયેલી કબૂલાત’ (Forced Confessions) ના આધારે ૨૧ વર્ષના રમતવીરો અને ૨૯ વર્ષના એન્જિનિયરોને ફાંસી કઈ રીતે આપી શકે? શું આ કાનૂની પ્રક્રિયા છે કે પછી સત્તાવાર રીતે કાયદાના નામે થતી જનતાની હત્યા?
૨. અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ જેવા શક્તિશાળી દેશો સાથેના યુદ્ધ અને બાહ્ય ભૌગોલિક-રાજકીય સંકટોનો સામનો કરવામાં નિષ્ફળ રહેલું ઈરાની શાસન, પોતાની નબળાઈ છુપાવવા અને સત્તા પર પકડ મજબૂત રાખવા માટે પોતાના જ દેશના લઘુમતી સમુદાયો અને અસંતુષ્ટ નાગરિકો પર આવો આતંક કેમ વર્તાવી રહ્યું છે? શું કોઈ પણ સરકાર પોતાની જ નિર્દોષ પ્રજાના લોહી વહાવીને લાંબો સમય સુધી સત્તા પર ટકી શકે ખરી?
૩. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN), એમનેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલ અને વૈશ્વિક માનવાધિકાર સંગઠનો માત્ર વર્ષ-દર-વર્ષ ફાંસીના ભયાનક આંકડા જાહેર કરવા અને ‘ચિંતા વ્યક્ત કરવા’ સિવાય ઈરાનની અંદર ચાલી રહેલા આ સામૂહિક નરસંહારને રોકવા માટે કોઈ નક્કર આર્થિક કે રાજદ્વારી પગલાં કેમ નથી લઈ શકતા? જ્યારે દુનિયાની નજર સામે દરરોજ વહેલી સવારે જેલોમાં માનવતાનું ગળું ઘોંટાઈ રહ્યું હોય, ત્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ અને ગ્લોબલ જસ્ટિસ સિસ્ટમની વિશ્વસનીયતા પર સવાલ કેમ ન ઉઠવો જોઈએ?
આ પણ વાંચો:
