Bangladesh-China Relations: ફેબ્રુઆરી 2026માં વડાપ્રધાન તરીકે કાર્યભાર સંભાળ્યા બાદ તારિક રહેમાનની પ્રથમ વિદેશ મુલાકાત બાંગ્લાદેશની વિદેશ નીતિમાં એક નવા યુગના મંડાણ સમાન છે. મલેશિયા અને ત્યારબાદ ચીનની તેમની મુલાકાતે સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો છે કે ઢાકા હવે પ્રાદેશિક સમીકરણોમાં ભારતથી એક અલગ અને સ્વતંત્ર માર્ગ અપનાવવા માંગે છે. રહેમાને બેઈજિંગને બદલે કુઆલાલંપુરને પોતાની પ્રથમ વિદેશ યાત્રા માટે પસંદ કર્યું, જે કદાચ ભારતીય રાજદ્વારી વર્તુળોમાં બિનજરૂરી ચર્ચા ટાળવાનો પ્રયાસ હોઈ શકે છે. જોકે, શેખ હસીના સરકારના પતન અને ત્યારબાદના ‘જુલાઈ આંદોલન’ પછી દિલ્હી અને ઢાકા વચ્ચેની કૂટનીતિક કડીઓ જટિલ બની છે. વિઝા વિલંબ અને હસીનાના પ્રત્યાર્પણ જેવા મુદ્દાઓ વચ્ચે, રહેમાનનું આ પગલું માત્ર ઘરેલુ રાજકારણ જ નહીં, પરંતુ બાંગ્લાદેશની બદલાતી પ્રાથમિકતાઓને પણ પ્રતિબિંબિત કરે છે.
ઐતિહાસિક બદલાવ અને ‘વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી’નું વિસ્તરણ
તારિક રહેમાનની ત્રણ દિવસની ચીન યાત્રા માત્ર ઔપચારિક નહોતી, પરંતુ તે ખૂબ જ વ્યૂહાત્મક હતી. આ મુલાકાત દરમિયાન સુરક્ષા, વિકાસ, કનેક્ટિવિટી અને દરિયાઈ બાબતો જેવા મુદ્દાઓ પર 13 સમજૂતી કરારો થયા છે. બેઈજિંગના ગ્રેટ હોલમાં રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ સાથેની મુલાકાત દરમિયાન ચીની મીડિયાએ આ સંબંધોને “અપગ્રેડ” ગણાવ્યા છે. ખાસ વાત એ છે કે રહેમાને ચીનને પોતાનું “સૌથી વિશ્વાસુ ભાગીદાર” ગણાવ્યું છે. આ ફેરફારો એવા સમયે થઈ રહ્યા છે જ્યારે 2016માં શી જિનપિંગની બાંગ્લાદેશ મુલાકાત બાદ બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવ (BRI) હેઠળ બંને દેશો નજીક આવ્યા હતા. શેખ હસીનાના ભારતીય ઝુકાવ છતાં ચીન સાથેના વ્યૂહાત્મક સંબંધો મજબૂત હતા, તેથી નવી સરકાર પાસેથી માત્ર ભારત તરફી નીતિની અપેક્ષા રાખવી એ વાસ્તવિકતાથી દૂર છે.
રાજકીય પક્ષો વચ્ચે સીધો સંવાદ: ચીનની નવી ચાલ
રહેમાનની આ યાત્રાનું સૌથી મહત્વનું પાસું બાંગ્લાદેશ નેશનાલિસ્ટ પાર્ટી (BNP) અને ચીનની કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી (CCP) વચ્ચે થયેલો સમજૂતી કરાર છે. ચીન હવે માત્ર સરકારો સાથે જ નહીં, પરંતુ ભવિષ્યના સત્તાધારી પક્ષો સાથે પણ સંબંધો બાંધવા માંગે છે. બાંગ્લાદેશ અને નેપાળમાં ઉભરી રહેલા નવા નેતાઓને પોતાના પ્રભાવમાં લેવા માટે ચીનની આ “પોલિટિકલ પાર્ટી+ ચેનલ” વ્યૂહરચના ખૂબ જ કારગત સાબિત થઈ રહી છે. દક્ષિણ એશિયાના યુવા નેતાઓ ઈતિહાસના જૂના બોજને બદલે વિકાસ અને રાષ્ટ્રવાદ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માંગે છે, જે ચીન માટે એક તક છે. નેપાળના વિદેશ મંત્રી સાથે પણ સમાન વ્યવસ્થાની દરખાસ્ત કરીને ચીને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે દક્ષિણ એશિયામાં પોતાની પકડ મજબૂત કરવા માટે રાજકીય પક્ષોને મુખ્ય સાધન બનાવી રહ્યું છે.
દરિયાઈ સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક પ્રોજેક્ટ્સ પર ભારતની નજર
ચીન અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે દરિયાઈ બાબતોમાં સહયોગ વધારવાનો નિર્ણય ભારત માટે એલાર્મ સમાન છે. મોંગલા પોર્ટનું આધુનિકીકરણ અને ચટ્ટોગ્રામમાં ચીની આર્થિક ઝોનનો વિકાસ એ ભારતની સરહદોની અત્યંત નજીક ચીની હાજરી સૂચવે છે. રહેમાન અને ચીની સમકક્ષે જે રીતે ચીન-મ્યાનમાર-બાંગ્લાદેશ આર્થિક કોરિડોર (CMBEC) પર ચર્ચા કરી છે, તે વ્યૂહાત્મક રીતે ખૂબ મહત્વનું છે. સાથોસાથ, “2+2 સંવાદ” શરૂ કરવાની સંભાવના અને 24 જે-10સીઈ લડાયક વિમાનોની સંભવિત ખરીદી બાંગ્લાદેશની રક્ષણ જરૂરિયાતોમાં ચીનનું વર્ચસ્વ વધારી શકે છે. જ્યારે વેપારમાં ચીન પહેલેથી જ મોટા સરપ્લસ સાથે બાંગ્લાદેશ પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે, ત્યારે આ નવો સુરક્ષા સહયોગ પ્રાદેશિક સંતુલન બગાડી શકે છે.
તાઈવાનના મુદ્દે બાંગ્લાદેશનું કૂટનીતિક સમર્થન
દરેક સંયુક્ત નિવેદનમાં ચીન જે રીતે તાઈવાનના મુદ્દાને સમાવે છે, તે તેના વૈશ્વિક પ્રભાવનું પ્રતીક છે. બાંગ્લાદેશે “વન ચાઈના” સિદ્ધાંતને મજબૂતીથી સમર્થન આપીને તાઈવાનની આઝાદીનો વિરોધ કર્યો છે. ચીન માટે આ માત્ર એક નિવેદન નથી, પણ વૈશ્વિક મંચ પર પોતાની નીતિઓને કાયદેસરતા આપવાનો માર્ગ છે. 2005થી શરૂ થયેલો આ ઉલ્લેખ આજે એક મજબૂત કૂટનીતિક માંગમાં ફેરવાઈ ગયો છે. નાના અને ઓછા શક્તિશાળી દેશોને પોતાની વાત મનાવવા માટે ચીન જે રીતે કૂટનીતિ અને દબાણનો ઉપયોગ કરે છે, તે બાંગ્લાદેશના આ નિવેદનમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે. તે દર્શાવે છે કે આર્થિક જરૂરિયાતો સામે દેશોએ ઘણીવાર પોતાની વ્યૂહાત્મક સ્વતંત્રતા જતી કરવી પડે છે.
ભારત માટે પાઠ અને ભવિષ્યની રાહ
દક્ષિણ એશિયામાં બદલાતા આ રાજકીય સમીકરણો ભારત માટે એક ચેતવણી છે. માત્ર 1971નો ઇતિહાસ કે સહિયારી સંસ્કૃતિના જોરે હવે પાડોશી દેશો સાથેના સંબંધો સાચવવા મુશ્કેલ છે. યુવા પેઢી અને નવી રાજકીય શક્તિઓ વિકાસ, કનેક્ટિવિટી અને પારદર્શિતાના આધારે ભારતને માપશે. વિઝા જેવા સામાન્ય લાગતા મુદ્દાઓ પણ જ્યારે જન-જનના સંબંધોને અસર કરે છે, ત્યારે તે વિદેશ નીતિમાં મોટી તિરાડો પેદા કરી શકે છે. ભારત અને બાંગ્લાદેશે વિકાસના મુદ્દે સાથે ચાલવાની જરૂર છે, પરંતુ તે માટે નવી દિલ્હીએ વધુ સક્રિય અને વ્યવહારુ અભિગમ અપનાવવો પડશે. બાંગ્લાદેશે પણ સમજવું પડશે કે ચીન સાથેની વધતી નિકટતાની કિંમત ઘણીવાર શાંતિ અને સ્થિરતાના ભોગે ચૂકવવી પડે છે, તેથી ભારત અને ચીન વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન જ તેમની લાંબા ગાળાની સુરક્ષા છે.
આ પણ વાંચો:
